O‟zbekiston respublikasi oliy va o‟rta maxsus ta‟lim vazirligi тоshkent arxitektura qurilish instituti qurilishni boshqarish fakulteti


Download 448.04 Kb.

bet1/4
Sana13.11.2017
Hajmi448.04 Kb.
  1   2   3   4

O‟ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‟RTA MAXSUS TA‟LIM 

VAZIRLIGI 

 

ТОSHKENT ARXITEKTURA QURILISH INSTITUTI 

 

QURILISHNI BOSHQARISH FAKULTETI 

 

MENEJMENT KAFEDRASI 

 

 

 

JO‟RAYEV SH. 

 

 

BITIRUV MALAKAVIY ISHI 

 

 

 

МAVZU: “QURILISH KORXONASIDA BOSHQARISHNING TASHKILIY  

TUZILMASINI TAKOMILLASHTIRISH  YO‟LLARI” 

 

 («HISORAKGIDROQURILISH” MCHJ» misolida)   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ТОSHКЕNТ – 2012  

Мundarijа 

 

Кirish 



I – bob.  BOSHQARISHNING TASHKILIY TUZILMASI NAZARIYASI 

 

1.1 ― Ma‘suliyati cheklangan jamiyat ‖ haqida tushuncha 

1.2. Boshqarishning tashkiliy tuzilishi   haqida tushuncha 

 

II  –  bob.  KORXONANING  “HISORAKGIDROQURILISH”  MCHJ  NING 

MOLIYAVIY VA BOSHQARUV TAHLILI 

 

2.1  “ Hisorakgidroqurilish ‖ МCHJ  tashkiloti  haqida  umumiy  ma‘lumot 



2.2  ― Hisorakgidroqurilish ‖ МCHJ  tashkilotining  moliyaviy tahlili 

 

III-BOB.  QURILISH  KORXONASIDA  BOSHQARISHNING  TASHKILIY  



TUZILMASINI TAKOMILLASHTIRISH  YO‟LLARI 

 

3.1. Korxonalar faoliyatini  boshqarishning tashkiliy tuzilmasini takomillashtirish   



                                                     yo‘llari 

3.2. ― Hisorakgidroqurilish‘‘korxonasida boshqarishning tashkiliy tuzilmasini  

                         takomillashtirishni yo‘lga qo‘yish 

 

Хulosа  

Foydalanilgan adabiyotlar ro‟yxati va ilovalar 

 

 



 

 

 



 

KIRISH 

 

 



        Mavzuning  dolzarbligi.  Mamlakatimiz  iqtisodiy  islohatlarni  amalga 

oshirishda  asosiy  ustuvor  yo‘nalishlardan  biri  -    bu  boshqaruv  tuzilmasini 

takomillashtirish  hisoblanadi.  Bu  masalani  ijobiy  hal  etishda  korxonalarning 

xo‘jalik  faoliyati  va  moliyaviy  holatini  tahlil  qilish  katta  rol  o‘ynaydi.  Chunki 

korxonalar  faoliyatini  tahlil  qilish  boshqaruv  tuzilmasi  samaradorligini 

oshirishning muhim sharti hisoblanadi. 

O‘zbekiston  Respublikasi  Prezidenti  I.A.Karimovning  "2011  yilda 

respublikani  ijtimoiy-iqtisodiy  rivojlantirish  yakunlari  va  2012  yilda 

iqtisodiyotni  barqaror  rivojlantirishning  eng  muhim  ustuvor  vazifalari 

tug‘risida"gi ma‘ruzasida quyidagilarni takidlab o‘tgan:  ―Bunda o‘tgan  yilda 

yalpi  ichki  mahsulotning  o‘sishi  amalda  8,3  foizni  tashkil  etdi,  2000-2011-

yillar mobaynida yalpi ichki mahsulot hajmi 2,1 barobar oshdi. Mazkur ko‗rsatkich 

bo‗yicha  O‗zbekiston  dunyoning  iqtisodiyoti  jadal  rivojlanayotgan  mamlakatlari 

qatoridan joy oldi,oziq-ovqat sanoati (13,1 foiz), qurilish materiallari sanoati (11,9 

foiz),sanoat  mahsulotlari  ishlab  chiqarish  hajmi  24,1  foizga,  xizmat  ko‗rsatish 

va  servis  sohasi  jadal  sur‘atlar  bilan  rivojlanib,  uning  yalpi  ichki  mahsulotdagi 

ulushi  2000-yildagi  37  foiz  o‗rniga  50,5  foizni  tashkil  etdi,mikrofirma  va  kichik 

korxonalar  uchun  yagona  soliq  to‗lovi  stavkasining  7  foizdan  6  foizga 

kamaytirilishi xo‗jalik yurituvchi sub‘ektlar investitsiya faoliyatining kengayishiga 

xizmat qildi,investitsiyalarning yalpi  ichki mahsulotdagi ulushi 23,9 foizni tashkil 

etgani mamlakatimizda investitsiya jarayonlarining jadal faollashib borayotganidan 

dalolat  beradi.Bu  iqtisodiy  o‘sish  aholi  turmush  darajasini  va  ish  bilan  band 

etishning  izchil  o‘sishini  ta‘minlaydi.2011-yilda  respublikamizda  ish  haqi  20,2 

foizga,  byudjet  tashkilotlari  xodimlarining  ish  haqi,  pensiyalar,  nafaqa  va 

stipendiyalar  miqdori  esa  26,5  foizga  o‗sdi.  Aholining  real  daromadlari  yil 

mobaynida  23,1  foizga  ortdi.  Ayni  paytda  –aholi  jami  daromadlarining  47  foizi 

tadbirkorlik faoliyatidan olinmoqda.

1

 



I.A.Karimov 

mamlakatimizda 

iqtisodiyotni                                                     

erkinlashtirishning  asosiy  tamoyillari  va  yo‘nalishlaridan  biri  bu  –  institutsional 

o‘zgarishlarni,  ya'ni  korxonalarni  xususiylashtirish,  kichik  va  o‘rta  biznеsni 

rivojlantirish,  ularda  boshqaruv  tuzilmasini  shakllantirish  va  takomillashtirishdir, 

dеb  ta'kidlagan  edilar.  Bozor  iqtisodiyoti  sharoitida    qurilish  korxonalari 

sub'yеktlari  faoliyatini  yanada  rivojlantirish  bugungi  kunning  dolzarb 

masalalaridan  biridir.  Bundan  kеlib  chiqadiki,  bozor  munosabatlari  sharoitida 

                                           

1

Prezident Islom Karimovning 2011 yilda mamlakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2012 yilga 



mo‗ljallangan eng muhim ustuvor yo‗nalishlarga bag‗ishlangan O‗zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 

majlisidagi ma‘ruzasi // Xalq so'zi. 2012-yil, 20-yanvar. 

 


yеtarli  darajada  samarali  faoliyat  ko‘rsatayotgan  boshqaruv  shakllariga  ko‘proq 

e'tibor bеrish kеrak. 

Mamlakatimizda 

iqtisodiy 

islohotlarning 

dastlabki 

yillaridanoq 

iqtisodiyotning  ustuvor  sohalarida  boshqaruv  tuzilmasini  isloh  qilishga  katta 

e‘tibor  berib  kelingan  va  hozirgi  davrda  ham  boshqaruv  tuzilmasini 

takomillashtirib borish muhim masalalardan biri bo‘lib kelmoqda.  

Bugungi  kunda  modеrnizatsiyalash  jarayonlari  mamlakatimiz  hayotining 

dеyarli  barcha  jabhalarini  qamrab  olgan.  Respublikada  yangi  ishlab  chiqarish 

sohalarini yaratish va eskilarini modernizatsiya qilish, yangi texnologiyalarni joriy 

qilish bo‘yicha katta ishlar amalga oshirilmoqda. Bugungi kunda mamlakatimizni 

ham  tashqi,  ham  ichki  bozorda  mavqega  ega  bo‘lishini  ta‘minlash  uchun 

korxonalarni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik qayta jihozlashni yanada 

jadallashtirish,  zamonaviy,  moslashuvchan  texnologiyalarni  keng  joriy  etish 

darkor.  Korxonalar  raqobatbardoshligini  oshirish  qat‘iy  tejamkorlik  tuzilmasini 

joriy etish, ishlab chiqarish xarajatlarini va mahsulot tannarxini kamaytirishni talab 

etmoqda


2

.  O‗tgan  yili  faoliyat  ko‗rsatayotgan  korxonalarni  modernizatsiya  qilish, 

texnik  va  texnologik  qayta  jihozlash  hamda  zamonaviy,  yuksak  texnologiyalarga 

asoslangan  yangi  ishlab  chiqarishni  tashkil  etishni  tezlashtirish  borasida  faol 

investitsiya  siyosati  yuritishga  alohida  e‘tibor  qaratildi.  Bu  esa  boshqaruv 

tuzilmasini tashkil etishni takomillashtirishni talab qiladi.       

             Muammolarni  hal  etishda  usullarni  to‘g‘ri  tanlash,  tizimli  yondashish, 

jamoa  faoliyatini  samarali  muvofiqlashtirish  va  ahil  jamoani  shakllantirish 

personalni boshharuv tuzilmasining asoslari hisoblanadi. 

Mamlakat  iqtisodiyotini  bozor  iqtisodiyotiga  o`tishi,  shu  bilan  birga 

xususiylashtirishning  turli  ko`rinishlarini  shakllanishi  iqtisodiy  tartiblarini  oldingi 

holati va mazmunini o`zgarishiga olib kelmoqda. 

Mamlakatimizda  olib  borilayotgan  ijtimoiy-siyosiy    o‘zgarishlar  asosida 

rejali    iqtisodiyotdan    yoki  ma‗muriy    buyruqbozlik  yo‘lidagi    boshqaruv 

tuzilmasidan  voz  kechib  bozor  munosabatlariga  asoslangan  erkin  boshqaruv 

                                           

2

Karimov I.A.Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo‘llari va choralari. 



– Toshkent.: O‘zbekiston, 2009.-54 b. 

 


tuzilmasiga  o‘tmoqdamiz.  Chunki    ma‗muriy    buyruqbozlik  boshqaruv  usullari 

sog‘lom fikrni, tashabbus va tadbirkorlikni yo‘qqa chiqarib taraqqiyotga to‘g‘onoq 

bo‘lgani hammamizga ayon. 

Hozirgi rahbar ham a‗lo mutaxassis,ham haqiqiy tadbirkor, tashkilotchi, ayni 

paytda o‘z haq huquqini  tanigan bilgan kishi bo‘lishi kerak. Shu o‘rinda bugungi 

xayotimizdagi  muayyan  bir  nomunosiblikni  ochiq  e‗tirof  etib,  prezidentimiz 

quyidagilarni kuyinib bayon etadi. 

«Boshqaruvning  quyi  qatlamlarida,  ayniqsa,  ishlab  chiqarish  sohasida 

yangilikka  intilish,  yangilikni  joriy  etishga  sayl  harakatlar  bor,  lekin  bu  olijanob 

mayl  va harakatlar o‘rta va yuqori  bug‘inlarda,  xususan, mamlakat vazirliklari va 

idoralari  darajasida  o‘tirgan,  loqayd,  aksincha  fikrlaydigan,  o‘zini  xon, 

ko‘lankasini  maydon  hisoblaydigan,  yangilikka  yo‘l  bermaydigan  noshud 

kimsalarning  qarshiligiga  duch    kelmoqda.  Bizning  qat‗iy  fikrimiz  shuki,  bunday 

kishilar  yo  tanqiddan  zarur  xulosa  chiqarib,  tez  orada  o‘z  fikr  va  saviyalarini 

o‘zgartiradilar, yoyinki biz ularning butunlay baxridan o‘tamiz».                                    

         Binobarin,  noqobil  loqayd,  manman  raxbar  yetakchilardan  tezroq  qutilish, 

iqtidorli,  bilimdon  raxbarlar  safi  kengayishi  ayni  muddaodir.  Yuqoridagilardan 

kelib  chiqib,  bugungi  kunda  har  bir  rahbar  menejerlik  ilmini  egallab,  ishlab 

chiqarishni, xodimlarni malakali boshqarishiga erishmog‘i lozim. 

Bitiruv 

malakaviy 

ishining 

 

maqsadi. 

Hisorakgidroqurilish‖ 

korxonasining tashkiliy tuzilishini ko‘rib chiqish va uni takomillashtirish, korxona 

faoliyatini tahlil etish jarayonida aniqlangan muammolarni hal etish borasida taklif 

va tavsiyalar ishlab chiqish. 

 

Bitiruv     malakaviy    ishining      vazifalari. 



 

Boshqarishning    tashkiliy   tuzilmasi    nazariyasini    o‘rganish; 



 

Hisorakgidroqurilish‖    korxonasining      moliyaviy   va    boshqaruv 

tahlilini     ko‘rib    chiqish; 

 



Korxonaning  tashkiliy  tuzilmasini  takomillashtirish  uchun  tavsiyalar 

berish; 



 

Tadqiqot  ob‟yekti.  Qashqadaryo  viloyati  Shahrisabz  shahrida  faoliyat 

yurituvchi ―Hisorakgidroqurilish‖ xizmati. 



Tadqiqotning amaliy ahamiyati. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida 

korxonalarda boshqarishning tashkiliy tuzilmasini takomillashtirish borasida ishlab 

chiqilgan  takliflar,  ilmiy  tavsiyalar,  uslubiy  yondashuvlar  va  nazariy  bilan 

ifodalanadi.  

Tadqiqotning  ilmiy  va  amaliy  xulosalari  ―Hisorakgidroqurilish‖  xizmati 

korxonasining  boshqaruv  tuzilmasi  mexanizmini  yanada  takomillashtirish  uchun 

xizmat qiladi. 

Bitiruv  oldi  amaliyoti  hisobotining  ilmiy-uslubiy  asoslari.Bitiruv  oldi 

amaliyoti  hisobotida  O‘zbеkiston  Rеspublikasi  Prеzidеnti  I.Karimov  asarlari, 

nutqlari  va  maqolalaridagi  iqtisodiy  munosabatlarni  rivojlantirish,  mamlakat 

iqtisodida  qurilish  korxonalari  o‘rnini  bеlgilash,  mohiyatini  ochish  va  ularda 

boshqaruv tuzilmasini zamon va xalqaro mеzonlar talabi darajasida tashkil qilishga 

oid xulosa va tavsiyalaridan muhim manba sifatida foydalanilgan.  

Bitiruv  oldi  amaliyoti  hisobotida  mamlakatimiz  va  xorijda  chop  etilgan 

menejmentga  oid  adabiyotlar,  shu  jumladan,  iqtisodchi  olimlarning  boshqaruv 

tuzilmasi  samaradorligiga  oid  ilmiy  ishlari,  tavsiyalari  va  ularda  qo‘llanilgan 

metodologik tamoyillardan ham foydalanilgan. 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

I – bob.  BOSHQARISHNING TASHKILIY TUZILMASI NAZARIYASI 

 

      1.1 “ Ma‟suliyati cheklangan jamiyat ” haqida tushuncha 

Shirkat firmalarining ikki turi mavjud: 

 

mas‘uliyati cheklanmagan shirkat firmalar; 



 

mas‘uliyati cheklangan shirkat firmalar. 



Ma‟suliyati  cheklanmagan  shirkat  firmalari  ikki  yoki  undan  ko‘proq 

kishilarning mulki asosida yuzaga keladi. Sheriklarning dastlabki mulki firmaning 

ustav  kapitali  deyiladi.  Bu  kapitalga  har  bir  sherik  o‘z  hissasini  qo‘shadi.  Ular 

ustav  fondiga qancha  pul  qo‘ysa,  shu hissaga binoan foyda  olishadi.  Agar  firma 

sinsa,  sheriklar  zararni  hamjihatlikda  ko‘taradi,  ya‘ni  bir  sherik  boshqasining 

javobgarligini  ham  zimmasiga  oladi.  Shirkat  a‘zolari  o‘rtasida  tuzilgan  bitim 

shirkatning huquqiy asosi hisoblanadi. 

Shirkatga  davlat,  kooperativ,  jamoa  va  boshqa  tashkilotlar,  shuningdek, 

xorijiy  tashkilotlar  va  fuqarolar  ham  qonun  yo‘l  qo‘ygan  hollarda  a‘zo  bo‘lishi 

mumkin. 


Ma‟suliyati cheklangan shirkat firmalarning ustav fondi faqat ta‘sischilar 

mablag‘  (aksiya)lari  hisobiga  barpo  etiladi.  Jamiyat  qatnashchilari  o‘zlarining 

qo‘shilgan ulushlari doirasida javobgar bo‘ladi. Shirkat o‘z faoliyati uchun ustav 

fondi miqdorida javobgar hisoblanadi. 

Ma‘suliyati  cheklangan  firmaning  bir  qator  turlari  mavjud.  Ularning  eng 

keng tarqalgan shakli aksiyadorlik jamiyatlari va korporatsiyalardir. 

Ochiq  turdagi  aksiyadorlik  jamiyati  -  bu  aksiyadorlari  o‘zlariga  tegishli 

aksiyalami  boshqa  aksiyadorlarning  roziligisiz  erkin  tasarruf  qila  oladigan 

jamiyat. U chiqaradigan aksiyalariga ochiq obuna o‘tkazish va ularni erkin sotish 

huquqiga  ega.  Ta‘sischilarning  eng  kam  soni  ham  cheklanmagan.  Ochiq  turdagi 

aksionerlik  jamiyati  uchun  ustav  fondining  eng  kichik  miqdori  -  aksionerlik 

jamiyati  ro‘yxatidan  o‘tkazilgan  sanada  qonun  hujjatlarida  belgilangan  eng  kam 

ish haqi summasining ikki yuz karralik miqdoriga teng bo‘lishi kerak. 


Yopiq  turdagi  aksiyadorlik  jamiyati  -  bu  aksiyalari  nomlangan  (egasi 

yozilgan)  va  ular  faqat  aksionerlik  jamiyati  ta‘sischilari  o‘rtasida  taqsimlangan 

jamiyatdir.  Uning  aksiyalari  qimmatli  qog‘ozlar  bozorida  muomalada  bo‘lishi 

jamiyat nizomiga binoan - man etilgan yoki cheklangan bo‘ladi. 

Ochiq turdagi aksionerlik jamiyatini boshqa turdagi jamiyatlarga aylantirish 

mumkin  emas.  Yopiq  turdagi  aksionerlik  jamiyati  esa  aksiyalariga  ochiq  obuna 

o‘tkazish  yoki  ularni  fond  bozorida  |aptish  uchun  chiqarishi  yo‘li  bilan  ochiq 

turdagi  aksionerlik  jamiyatiga  aylanishi  mumkin.  Boshqa  turdagi  jamoa 

korxonalari va shirkat xo‘jaligi o‘z aksiyalarini chiqarish yo‘li bilan ikkala turdagi 

aksiyadorlik jamiyatlarga ham aylantirilishi mumkin. 

Jamiyatni  tashkil  etishdagi  xarajatlar  shartnomaga  imzo  chekkan  shaxslarga 

taqsimlanadi.  Davlat  mulkini  xususiylashtirish  orqali  quyidagi  usullarda 

aksionerlik jamiyati tashkil etilishi mumkin: 

Oddiy  yo‘l  bilan,  ya‘ni  bunda  fuqarolar  yopiq  yoki  ochiq  aksiyadorlik 

jamiyatlarning obyektlarini auktsion orqali yoki tanlov yo‘li bilan sotib olishadi. 

Korporatsiya  atamasi  lotincha  "corporation"  so‘zidan  olingan  bo‘lib,  birlashma, 

hamjamiyat  ma‘nosini beradi. Korporatsiya  yirik aksioner jamiyatlar birlashmasi 

hisoblanib,  bir  xil  mahsulot  ishlab  chiqaruvchilarni  birlashtiradi.  Natijada  ishlab 

chiqarish monopollashadi. 

Korporatsiya 

investitsiya 

kapitalining 

markazlashuvini, 

ilm-fan 


taraqqiyotini,  mahsulotning  raqobatbardoshli  bo‘lishini  va  uzoq  hayot  siklini 

ta‘minlaydi.  Korporatsiyalar  tadbirkorlik  biian  shug‘ullanuvchi  aksioner 

jamiyatlarining  hohish-ixtiyori  bilan  paydo  bo‘ladi.  Наг  bir  korxona  faoliyatini 

yurgizish uchun o‘z holicha turli funksiyalarni, ya‘ni: 

-xom ashyo, materiallar, energiya, uskuna qidirib topish, sotib olish va texnologik 

takomillashtirish; 

-mahsulot sifatini oshirish va ishlab chiqariladigan mahsulotni yangilash; 

tayyor mahsulotni sotish bo‘yicha qator ishlarni bajarish lozim bo‘ladi. 

 

O‘z tarkibidagi aksiyadorlik jamiyatlarni nazorat paketlarini egallash bilan 



korporatsiyalar xolding kompaniyalariga aylanadi. 

Konsortsium  —  bu  aniq  iqtisodiy  loyihalarni  amalga  oshirishni  maqsad  qilgan 

korxonalarning muvaqqat birlashmasidir. 

Konsortsium a‘zolarining huquq va majburiyatlari konsortsium to‘g‘risidagi 

bitimda  belgilab  qo‘yiladi.  Qo‘yilgan  vazifani  bajarish  uchun  konsortsium 

ishtirokchilari  badallari  hisobidan  yagona  moliyaviy  va  moddiy  fondlar  barpo 

etadilar,  byudjet  mablag‘lari  va  davlat  bankidan  kreditlar  oladilar.  Vazifa 

bajarilgach,  konsortsium  tarqaladi.  Konsortsiumlarga  boshqaruv  bo‘yicha 

qo‘mitalar,  direktorlar  kengashi  kabilar  boshchilik  qiladi.  Konsortsiumlar 

aviatsiya,  kosmos,  kompyuterlar,  aloqa  kabi  yuksak  texnologik  va  katta 

miqdordagi  sarmoyali  sohalarda  keng  tarqalgan.  Ma'suliyati  chеklangan  va 

qoshimcha ma'suliyatli jamiyat. 

          Ma'suliyati  chеklangan  jamiyat  (MChJ)  dеb  bir  yoki  bir  nеchta  shaxslar 

tomonidan  tasis  etilgan  xo‗jalik  jamiyati  qabul  qilinib,  uning  ustav  fondi  ta'sis 

xujjatlari  asosida  bеlgilangan  miqdordagi  qismlarga    bo‘lingan  bo‘ladi.  MChJ 

qatnashchilari  uning  majburiyatlari  bo‘yicha  javobgar  bo‘lmaydilar  va  shirkat 

faoliyati  bilan  bog‘liq  zarar    yuzasidan  faqat    jamiyatning  ustav  kapitaliga  о‘zlari 

qo‘shgan qiymati doirasida tavakkal qiladilar. 



Qo„shimcha ma'suliyatli jamiyat(QMJ) dеb, ustav fondi va ta'sis xujjatlari asosida 

bеlgilangan miqdordagi qismlarga bo‘lingan jamiyatga aytiladi. Unda qatnashchilar 

o‗zining  majburiyatlari  bo‘yicha  о‘zlarining  ustav  kapitaliga  qoshgan  xissalari 

bo‘yicha javobgar bo‘ladilar, lеkin(shu bilan MChJ dan farqlanadilar) ushbu summa 

yеtarlicha  bo‘lmagan  xolda  qoshimcha  ravishda  о‘zlariga  tеgishli  bo‘lgan  mulk 

boyicha  о‘zlari  qo‘shgan  xissa  qiymatiga  barchaga  tеng  miqdorda  ko‗paytirilgan 

xolda javobgardirlar. 

Ma'suliyati chеklangan jamiyat afzalliklari: 

-xar bir qatnashchining javobgarligi uning ustav fondidagi xissasi bilan chеklangan; 

-ustav  fondining  minmal  miqdori  minimal  ish haqini  ellik  barobar  miqdoriga tеng 

summani tashkil qiladi. 

 

 



1.2. Boshqarishning tashkiliy tuzilishi va turlari  haqida tushuncha  

 

Boshqarishning  tashkiliy  tuzilishi  deganda,  boshqaruv  bo‗g‗inlari  va 



bosqichlarining  miqdori  hamda  tarkibi  tushuniladi.  Boshqarish  tashkiliy 

tuzilishining oddiy va tushunarli bo‗lishi uning ish qobiliyati yuqori bo‗lishini 

kafolatlaydi,  ya‘ni  boshqaruv  tashkiliy  tuzilmasida  bosqich  va  bo‗g‗inlar 

qancha kam bo‗lsa, boshqaruv shunchalik samarali bo‗ladi. 

Boshqaruv  bo‗g‗inlari  —  bu  bitta  yoki  bir  qancha  vazifalarni  bajaruvchi 

mustaqil  tarkibiy  unsurlar.  Тuzilma  elementlari  —  ularning  bo‗linmalari  va 

boshqaruv apparatida ishlovchilardir. 

Boshqaruv  bosqichlari  —  bu  boshqaruvning  biror-bir  darajasidagi  ma‘lum 

bo‗g‗inlar yig‗indisi. Shu belgisiga ko‗ra boshqaruvning tashkiliy tuzilmalari — 

ko‗p bosqichli, uch, ikki bosqichli bo‗ladi. Bosqichlar va bo‗g‗inlar o‗rtasidagi 

aloqa  vertikal  hamda  gorizontal  bo‗lishi  mumkin.  Vertikal  bo‗g‗inlar  rahbar-

larning  ularga  bo‗ysunuvchilar  o‗rtasidagi  munosabatlarni,  gorizontal  aloqalar 

boshqaruvning  teng  huquqli  bo‗g‗in  va  unsurlari  o‗rtasidagi  munosabatlarni 

bildiradi.  

Iqtisodiyotni  boshqarish  tashkilotlari  yuqori,  quyi  va  teng  huquqli 

tashkilotlarga  bo‗linadi.  Yuqori  tashkilotlar  respublika  va  tarmoq  boshqaruv 

tashkilotlariga 

ajratiladi. 

Umumdavlat 

boshqaruv 

tashkilotlari 

ishlab 


chiqarishning 

turli 


tarmoqlarini 

birlashtiradi.Umumdavlat 

boshqaruv 

tashkilotlari  O‗zbekiston  Respublikasi  Konstitutsiyasiga  asoslangan  holda 

faoliyat yuritadi. 

Iqtisodiyotni  boshqarishning  umumdavlat  tashkilotlari  qonun  chiqaruvchi,                                                                             

ijro  etuvchivasud  tashkilotlariga  bo‗linadi.  Qonun  chiqaruvchi  oliy  tashkilot  — 

O‗zbekiston  Respublikasi  Oliy  majlisidir.  U  xo‗jalik  faoliyatini  tartibga  soluvchi 

qonun va qonuniy hujjatlarni tasdiqlaydi. Davlat rejalari va budjetining bajarilishi 

haqida hisobotni muhokama qilib tasdiqlaydi, iqtisodiyotni boshqarishning ijroiya 

tashkilotlarini shakllantiradi. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Iqtisodiyotni  boshqarishning  ijroiya  tashkilotlariga  umumiy,  tarmoqvamaxsus 

vakolatga  ega  tashkilotlar  kiradi.  Umumiy  vakolatga  ega  ijroiya  tashkilotlariga 

O‗zbekiston  Respublikasi  Vazirlar  Mahkamasi,  Qoraqalpog‗iston  Respublikasi 

Vazirlar  Mahkamasi  va  hokimiyatlar  kiradi.  Maxsus  vakolatli  tashkilotlar 

tarmoqlararo  xususiyatga  ega  vazifalarni  bajaradi.Ular  qatoriga  Davlat 

qo‗mitalarini kiritish mumkin. 



“Tuzilma”  lotincha  so‘z  bo‘lib,  narsalar  tarkibiy  qismlarining  o‘zaro 

bog‘liq  ravishda  joylashishi,  tuzilishini  bildiradi.Boshqarish  tuzilmasi  deganda 

boshqaruv  maqsadlarini  amalga  oshiruvchi  vafunksiyalarini  bajaruvchi  bir-biri 

bilan  bog‘langan  turli  boshqaruv  organlari  va  bo‘g‘inlarining  majmuasi 

tushuniladi. 

Boshqarishning u yoki bu vazifalarini hal qilish uchun muayyan organlar tuziladi. 

Boshqarish  organlari  tuzilmasi,  qo‘yi  organlarining  yuqori  organlariga  bo‘ysinish 

va ular o‘rtasidagi o‘zaro aloqa boshqarish  tuzilmasi tushunchasini tashkil qiladi. 

Bunday tuzilma odatda “boshqaruv apparati tuzilmasi deb yuritiladi. U biron-bir 

boshqaruv  organining  (vazirlikning  boshqaruv  apparati,  korxonaning  boshqaruv 

apparati va h.k) bo‘limlari tarkibini bildiradi. 

Boshqarish  tuzilmasi  ishlab  chiqarish  tuzilmasi  bilan  ham  ifodalanadi.  Bunda 

boshqarishni  tashkl  etishning  dastlabki  va  belgilovchi  omili  ishlab  chiqarish 

jarayoni  bo‘lib  hisoblanadi.  U  o‘zaro  bog‘langan  asosiy,  yordamchi  va  xizmat 

ko‘rsatuvchi  jarayonlardan  iborat  bo‘lib,  bu  jarayonlar  bo‘limlar  va  xodimlar 

o‘rtasida mehnat taqsimotini talab qiladi. Shu maqsadda ishlab chiqarish bo‘limlari 

va  ularga  xos  bo‘lgan  boshqaruv  apparati  tuziladi.  Bo‘linmalar    yig‘indisi,  

ularning    tarkibi    va    o‘zaro    aloqa    shakllari  korxonalarning  ishlab  chiqarish 

tuzilmasini  tashkil  etadi.  Har  bir  korxona  o‘ziga  xos  ishlab  chiqarish  tuzilmasiga 

egadir.  Shunday  qilib,  boshqarishning  maqsadlari,  funksiyalari,  vazifalari, 

ob‘ektlari  va  organlari  uning  tashkiliy  tuzilmasini  belgilab  beradi.  Tashkiliy 

tuzilmalarni  hosil  qiladigan  boshqarish  organlari  boshqaruv  bo‘g‘inlari  va 

boshqaruv bosqichlari shaklida bo‘ladi. 



Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling