Pedagogika nazariyasi va


har  bir  MSTI  ni  bajargani  uchun  oquvchiga  tekshirish  ishining  haqiqiy  balli


Download 0.65 Mb.
Pdf ko'rish
bet6/11
Sana23.10.2020
Hajmi0.65 Mb.
#135911
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
Bog'liq
pedagogika nazariyasi va tarixi


har  bir  MSTI  ni  bajargani  uchun  oquvchiga  tekshirish  ishining  haqiqiy  balli 
(TIB)  quyiladi.  Bu      ball    shu  MSTI  da  tekshirish  uchun  nazarda  tutilgan    bilim 
kunikma  va  malakali  elementlaridan  nazorat  utkazish    vaqtni  oquvchi  tamonidan 
uzlashtirilishining haqiqiy (soni va sifatini kursatadi). 
 
Chorak  yarim  yillik  oxirida  oquvchining  barcha  standart  majburiy    tekshirish 
ishlarini    bajarganligi  uchun olingan  haqiqiy  ballari    jamlanadi  va  kuyidagi  formula 
bilan belgilanadi ep (TIHB) Ushbu yig`indi oquvchining haqiqiy choraklik ballining 
asosiy  komponentlaridan biri va shu chorakda shu fandan ta`lim standartining bilim 

minimumida urganilishi nazarda tutilgan bilim. Kunikma  va malakalarning majburiy 
elementlari  soni  va  sifatini  (MSTI  ni  utkuzgan  vaqtda  uning  uzlashtirilganligini 
kursatadi). 
 
Maqsadga  yunaltirilgan  majburiy  tuliqtiruvchi  savol  asosida  oquvchiga 
tuliqtiruvchi  ball (TB) quyiladi. Ushbu ball ayrriqcha bir standartli majburiy nazorat 
ishining  utkazish  davrida  uning  bilim  kunikma  va  malakalarinda    aniqlangan 
kachiliklarni  majburiy  tuldiruvchi  oqitish  orqali  tultirilgan  kulamini  kursatadi.  har 
bir  ayriqcha  tekshirish  ishi  uchun  olinadigan  tuliqtiruvchi  ball  (TB)  nazorat 
ishining  standart  balli  (NISB)  va  uni  bajarishda  oquvchi  olgan  haqiqiy  balli 
(NISB) ning miqdoridan oshmasligi kerak. Ya`niy TBB. 
Chorak  oxirida  oquvchining  olgan  barcha    tuliqtiruvchi  ballari  (TB)  yig`iladi. 
Tuliqtiruvchi  ballarning  bu  yig`indisi  oquvchining  choraklik  reyting  ballining  
ikkinchi  komponenti  hisoblanadi  va  chorak  davomida  berilgan  oquv  fani  buyicha 
utkazilgan  barcha  majburiy  standart  tekshirish  ishlarida  uning  bilimi  kunikmasi  va 
malakalarindagi  uzlashtirimagan  bilimlarini  tuliqtirgan  kulamini  kursatadi.  Umumiy 
ballar yig`indisi ep(TIHB)+ep(TB) majburiy tekshirish ishining  bajarilgandan keyin 
va    tuldiruvchi  savoldan  oldin  aniqlangan  kamchiliklar  tuliqtirilgandan  keyin 
oquvchining  chorak  davomida  uzlashtirgan  bilim,  kunikma  va  malakalarining 
majburiy elementlarining haqiqiy soni  va sifatini  kursatadi. 
 
O`quvchining  haqiqiy  choraklik  reyting    ballining  navbatdagi  komponenti-
uning kundalik nazorat jaraenida turli shakllarda vazifalarni bajarishda  yiqqan, erkin 
ballari (EB) 
 
Kundalikli  nazoratning    har  xil  shaklining  maqsadi,  vazifasi  va  natijalaridan 
kelib  chiqqan  holda  oquvchining    har  bir    bajargan  topshirig`i  uchun.  Keyin  shu 
daftarining tekshirilgan natijasiga kura 0 dan 3 ballgacha kuyiladi. Erkin ballar (EB) 
oquvchilarning oquv mehnati malakasini shakllantirish va ularning oquv materialning 
qismlarini  uzlashtirish  darajasini  dastlabki    baholash  uchun  xizmat  qiladi,  darslarda 
yakka bilim faolligiga  bog`liq bulgan oquvchilarning real uchun vaziyat ta`minlaydi. 
Chorak  davomida olingan erkin ballar  ballar yig`indisi yuqori  va urta bilim chorak 
davomida  olingan  erkin  ballar  yig`indisi  yuqori  va  urta  bilish  laeqatiga  ega  bulgan 
oquvchilarga choraklik standart reytingi ballidan oshib ketishiga kafillik beradi, bilim 
laeqati  past  bulgan  oquvchilarga  choraklik  standart  balligacha    imkoniyat  yaratib 
beradi. 
 
 Kundalik  nazorat  jaraenida    reyting  baholashni  qullanish  tarkibi  O`zbekistan 
Respublikasi  Xalq  ta`limi  vazirligi  tamonidan  tasdiqlangan    tegishli  metodik 
kursatma belgilanadi. Murakkabligi yuqori bulgan qushimcha topshirmalar va ijodiy 
ishlarni  bajarganligi  uchun  oquvchilarga  qushimcha  (QB)  va    ijodiy  ballar  (IB) 
quyiladi. 
 
Qushimcha topshiriqlar odatda oquv fani buyicha kup balli baholash ulchamini 
nazarda  tutilgan  reyting  materiallarining  murakkab  bulishidan  iborat.  Majburiy 
standart    tekshirish  ishlarida  (MSTI)  nazarda  tutilmagan  ahvolda  qushimcha 
topshiriqlar  qullanilsa  ularga  mazmuni  bilan  qiyinchilik  darajasi  davlat  ta`lim 
standartlari  talablaridan  yuqori  bulgan  bilim,  kunikma  va  malakalarini  kup  balli 
baholash  ulchamlari  ishlab  chiqiladi.  Bajarilgan  talablarga  muvofiq  bajarilgan  bir  
ijodiy  ish  uchun  shu  fanning  standart  chorak  reyting  ballining  (SChRB)  10  foyzi 
nima tug`risi keladigan ijodiy ballar (IB) quilishi mumkin.. 

 
Oquvchilarning  har    xil  fan  olimpialdalarida,  sport  musobaqalarda  va  ijodiy 
kuriklarda  erishilgan  muvofaqqiyatli  va  tegishli  fanlarning  standart  chorak  reyting 
ballariga  foiz  hisobida  kursatilgan  kuyidagi  joriyda  ijodiy  ballar  (IB)  bilan 
baholanadi. 
 Bajariladigan boskich (turlar) 
Egallagan urni 
Maktabda 
10 





Rayon 
15 
12 




Oblast` tashkilot shahri KR 
20 
16 
12 



Ozbekiston Respublikasi buyicha 
25 
20 
15 
10 


 Chorak (yarim yillik) yakunida oquvchining olgan qushimcha (QB) va ijodiy ballari 
(IB) har bir  oquv fani buyicha alohida tuplanadi va kuyidagi formuladagi kursatiladi 
ep(QB+IB). 
 
Shu guruhdagi  ballar DTS minimumlarda nazarda talablardan oquvchilarning 
bilim  tayergarligi  darajasining  yuqoriligini  ijodiy  qobiliyatlarining    darajasining 
intelektual talablari va aniq bir kasb hunarga qiziquvchanligini kursatadi. 
 
Oquvchining  choraklik  haqiqiy  reyting  ballini  (IHRB)  hisoblash  kuyidagi 
formula buyicha amalga oshiriladi. 
IHRB=ep(TIHB)+ep(TB)+ep(EB)+ep(QB+IB) 
ChHRB  oquvchi  tomonidan  aniqlangan  belgili  bir  fanning  chorakli  standart  reyting 
balliga  foiz  hisobida  kursatilgan  (ChHRB  100/SChRB).  Oquvchining  bilim 
tayergarligining haqiqiy yakka  darajasini kursatadi va chorak natijalari buyicha shu 
fandan  oquvchilarni  tanlaydi  ular  egallagan  urinlarini  aniqlaydi  (3  qushimcha). 
Oqituvchining  yillik  haqiqiy  reyting  bali  (YHRB).  Ushbu  oquv  fani  buyicha 
choraklik (yarim yillik)  reyting  ballarining yig`indisi sifatida aniqlanadi. 
YHRB=M 1XRB+4 2 X1RB+4 3 XRB+4 4X1RB.  
YXRB  oqituvchi  tamonidan  aniqlangan  shu  fanning  yillik  standart  reyting    balliga 
foiz  hisobida  kursatilgan  (IXRB  X  100  foiz  YSRB)  oquvchining  bilim 
tayergarligining  haqiqiy  yakka  darajasini  kursatadi  va  oquv  yili  natijalari  buyicha 
ushbu fandan oquvchilarni tanlashda ular egallagan urinlarini aniqlaydi. 
 
Oquvchilarni  sinfdan  sinfga  utkazish  va  urta  maxsus  kasb-hunar  oquv 
muassasalarida bulishtirishning tashkil qilish tartibi. 
 
 
Bosqishli  nazorat    (BN)  yakunlariga  kura  oquvchiga  bosqichli  tekshirish 
ishining  reyting  balli  (BTIRB)  quyiladi.  Ozbekiston  Respublikasida    umumiy  urta 
ta`lim  Haqidagi  rejaning  bandiga  muvofiq  yillik  bosqishli  nazoratning  natijalariga 
asoslanib  yillik  bosqichli  nazorat    reytingi  aniqlanadi  va  kursatilgan  hujjatning 
bandiga muvofiq oquvchini sinfdan-sinfga utkazish haqida qaror qabul qilindi. 
Ozbekiston  Respublikasida  urta    ta`lim  haqidagi  rejaning  (4.17  bandi)    va  urta 
maxsus  kasb-hunar  bilimi  haqidagi  reja  (3.1  bandi)  ga  asoslanib  davlat  attestatsiya 
natijalariga  kura  maktab  bitiruvchilarini  yakunlovchi  attestatsiyaning  test  natijalari 
har  bir  uqitilgan  fan  buyicha  yillik  haqiqiy  reyting  balli  (YHRB)  va  oquvchining 
reyting urni kursatilgan davlat attestati  topshiriladi. 
 
Ozbekiston  Respublikasida  umumiy  ta`lim  haqidagi    rejasining  bandiga  
asoslanib bitiruvchiga attestat bilan bir vaqtda oquvni akademik litsey eki kasb-hunar 

kolledjida davom  etish haqidagi  tasvis  topshiriladi.  Ushbu  tasvis  reyting  muhokama 
natijalarini hisobga olgan holda tayerlanadi. 
Ta`lim jaraenida qatnasuvchilarning huquq va vazifalari. 
Oqituvchi  oquvchilarning  tayergarlik  darajasini  baholash  buyicha  uz  ishida  ushbu 
reja  va  nazorattti  turlarining  amalga  oshirilishi  haqidagi  metodik  tvsiya  va 
kursatmalarga tayanadi. oqituvchining vazifalariga kuyidagilar kiradi. 
-MSTI larning mazmuni, utkazish tartibi va vaqti  haqida oquvchilar va ota-onalarni 
oldindan xaborlash, 
-Tuldiruvchi ta`lim va tuldiruvchi savolni tashkil qilish, 
-har bir nazorat  turini amalga oshirishda barcha oquvchilarga bilim olishda laexatini 
va tuplagan bilimlarini yuzaga chiqarish uchun keng ahvol yaratib berish, 
-oquvchilarning ishini ularning ish daftarlarini uz vaqtida tekshirish, 
-oquvchilarning barcha turdagi ishlarini tekshirishda ularning haqiqiy bilim, kunikma 
va  malakalarini  aniq  va  odil  hisobga  olish  va  tekshirish  natijalarini  uz  vaqtida  sinf 
jurnaliga tushirish. 
-
 
laekatli ballarni tanlash va  oqitishni ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish va kasbiy 
tug`ri  tanlashni  shakllantirish  uchun  maqsadga    yunaltiruvchi  ishlarni  amalga 
oshirish. 
-
 
Tekshirish  ishining  standart  reyting  ballini  saqlagan  holda,  uning  kulami, 
qiyinchilik  darajasi  va  unda  kamrab  olingan  va  tekshirishga  muljallangan  bilim, 
kunikma  va  malakalarni  elementlari  buyicha  xalq  ta`limi  vazirligi  tomonidan 
tasdiqlangan ushbu MSTI ga ekvivalent bulgant uning al`ternativ variantini ishlab  
chiqish. 
-
 
O`qituvchilar  tamonidan    ishlab  chiqilgan  MSTI  larning  al`ternativ  variantidan 
ularni belgilangandan tizimda tasdiqlangannan keyin foydalonish. 
-
 
Har  bir  oquvchining  bilim,  kunikma  va  malakalarida  aniqlangan  kamchiliklarni 
tuldirish  maqsadida  tuldiruvchi  savolning  mazmunining  pedagogik  maqsadga 
muvofiq optimal` formalarini tanlash, 
-
 
har  bir  MSTI  dan  keyin  tuldiruvchi  surovni  utkazishning  optimal`  muddatini 
belgilash, 
-
 
MSTI  da  nazarda  tutilgan  quchimcha  topshiriqlarni  shakli  va    mazmunini 
belgilash, 
-
 
Oquvchilarga ijodiy ishlarining tizimi, turi va mazmunini tavsiya etish, 
-
 
pedagogik  kengash  tasdiqlanishiga  oquv  fanlaridan  bosqichli  nazorat  utkazish 
haqida tavsiya berish, 
-
 
Oquvchilarning  bilim  tayergarligidan  reytingi  va  oqitishning  uzgartirishi  haqida 
maktab ped.kengashida kurib chiqish uchun asoslangan tavsiyalar tayerlash. 
Oquvchilarning vazifalari. 
-Muayyan  fandan  MSTI  komplektlariga  kiritilgan  har  bir  MSTI  ning  belgilangan 
vaqtda bajarish, 
-Agarda  MSTI  sababli  qoldirilsa,  oquvchida  ushbu  ishni  yakka  tartibda  bajarish  va 
oqituvchi tekshirgandan keyin tuldiruvchi surovdan utish huquqi soqlanadi va uning 
natijalari TB hisobida quyiladi, 
-TS topshirmalarini oqituvchi belgilangan vaqtda bajarish, 
-bajarilishi ezma turda buladigan fanlardan MSTI va TS topshiriqlariga maxsus daftar 
yuritish eki oquvchining reyting daftarchasiga uz vaqtida tuldirib borish. 
oquvchi kuyidagi huquqlarga ega. 

-barcha nazorat  turlarining mazmuni, tartibi va utkazish vaqtidan xabordor bulish, 
-Darslarda  uzining laeqatini  kundalikli nazorat vaqtida omalga oshirish, 
-MSTI  tarkibiga  kirmagan,  oqituvchi  tamonidan  tavsiya  etilgan  ijodiy  ishlar  bilan 
qushimcha topshiriqlarni tonglab olish va ixtieriy bajarish, 
-kursatilgan  bilim    kunikma,  malakaga  muvofiq,  ijodiy  qushimcha  va  erkin  ballar 
olish. 
 
 

 
  TARBIYANING MAQSADI, VAZIFALARI VA MAZMUNI 
 
ReJA: 
1. Tarbiya jarayonining umumiy tavsifi 
2. Tarbiya jarayonining maqsad va vazifalari 
3. Tarbiya jarayoninin uziga xos xususiyatlari 
 
TAYaNCh  TUShUNChALAR: 
Tarbiya,  tarbiya  jarayoni,  tarbiya  maqsadi,  tarbiya  vazifasi,  tarbiyaning 
xusisiyatlari. 
 
1.  Tarbiya  nazariyasi-pedagogika  fanining  bir  qismi  bulib.  Tarbiyaviy 
jarayonining mazmuni, usul va tashqil etilishi masalalarini urganadi. Haetga yangicha 
siesiy va iqtisodiy nuqtainazardan endashish usib kelatetgan esh avlod tarbiyasi bilan 
bog`liq jarayonini ham qaytadan kurib chiqishni taqoza etmoqda. 
Tarbiya  nazariyasi  Markaziy  Osie  mutafakkirlari  va  xalq  pedagogikasining 
tarbiya  borasidagi  boy  tajiriybalariga  tayanadi.  Tarbiya  nazariyasi  uz  qoidalarini 
asoslash  uchun  falsafa,sotsiologiya,  etika,  estetika,  fiziologiya,  psixologiya  kabi 
fanlar  ma`lumot-lar  foydalanadi.  Tarbiya  nazariyasi  pedagogikaning  boshqa 
bulimlari: 
pedagogikaning 
umumiy 
asoslari, 
ta`lim 
nazariyasi 
xamda 
maktabshunoslik bilan uzviy bog`liq. 
Tarbiya-shaxsning muayyan maqsad asosida ijtimoiy haetga tayerlovchi, tarixi-
ijtimoiy  tajriybaga    suyangan  holda  olib  boriluvchi  faoliyat  jarayonidir. 
Boshqacharoq  talqin  etilganda.  Tarbiya  esh  avlodni  muayyan  maqsad,  yulida  har 
tomonlama  voyaga  etkazish,  unda  ijtimoiy  ong  va  xulq-atvorni  tarkib  topshirishiga 
yunaltirilgan faoliyat jarayonidir. 
Turli  zamon  va  makonda  ijtimoiy  tarbiya  mohiyati  turlicha  bulib,  uning 
mazmuni  ijtimoiy  maqsadlardan  kelib  chiqibasoslangan.  Turli  makon  va  zamonda 
tarbiya  g`oyasi  turlicha  ifodalangan  bumsada,  ammo  yunaltiruvchanlik  xususiyati 
hamda ob`ektiga kura yakdillikni ifodda etadai. 
Tarbiya xususida taniqli ozbek pedagogi Abdulla Avloniy shunday deydi. «Al-
hosil  tarbiya  bizlar  uchun  yo  haet-yo  mamot,  epanot-yo  falokat  masalasidur»  ushbu 
fikrlardan  anglashiniladik,  shaxs  tarbiyasi  xususiy  ish  emas,  balki  ijtimoiy,  milliy 
ishdir. Zero, har bir xulqning taraqqiy qilinishi, davlatlarnig qudratli bulishi avlodlar 
tarbiyasiga kush jihatdan  bog`liq. 
Ozbekiston Respublikasi ijtimoiy-siesiy mustaqillikni qulga kiritgach, ijtimoiy 
haetning  barcha  sohalarida  tub  islohatlab  olib  borilmoqda.  Islohatlarning  asosiy 
g`oyasi  Respublikaning  rivojlanish  va  taraqqiet  yuli  deb  e`tibor  etilga  demokratik, 
insonparvar,  huquqiy  jamiyatning  barpo  etish  uchun  xizmat  qiladi.  Demokratik, 
insonparvar  va  huquqiy  jamiyatning  barpo  etish  vazifasi  usib    kelaetgan  esh  avlod 
zimmasiga  yuklanadi.  Ozbekiston  Respublikasining  «Ta`lim  tug`risidagi»  qonuni, 
«Kadrlar  tayyorlash  Milliy  dasturi»  hamda  Ozbekiston  Respublikasi  Prezidenti 
I.A.Karimov-ning  qator  asar  va  nutqlarida,  chunonchi  «Barkamol  avlod-Ozbekiston 
taraqqiyotining  poydevori»,  «Ozbekiston  XX1  asirga  intilmoqda»nomli  asarlarida 
mustaqil  Respubli-kada  ijtimoliy  tarbiyani  yulga  maqsadi  va  vazifalari  belgilab 
berilgan. 

Tarbiya-  shaxsni  maqsadga  muvofiq  takomillashtirish  uchun  uyushtirilgan 
pedagogik jarayon bulib, tarbiyanuvchining shaxsiga muntazam va tizmli ta`sir etish 
imkonini beradi. 
Tarbiya  jarayoni  uzaro  bog`liq  bulgan  ikki  faoliyatni  Oqituvchi  va 
oquvchifaoliyatini  uz  ichiga  oladi.  Tarbiya  jarayonida  oquvchining  ongi  shakillana 
boradi.  His-tuyg`ilari  rivojlanadi,  ijtimoiy  haet  uchun  zarur  qiladigan  xulqiy  odatlar 
hosil buladi. 
Tarbiya  jarayonida  bolalarning  haeti  va  faoliyatini  pedagogik  jixatdan  tug`ri 
uyushtirish  g`oyat  muhimidir.  Faoliyat  jarayonida  bola  tashqaridan  kelaetgan 
tarbiyaviy ta`sirlariga nisbatan ma`lum munosabatda buladi. Bu munosabat shaxsning 
ichki  ehtiej  va  xohishlarni  ifodalaydi.  Psixologo  va  pedagoglarning  tadqiqotlari 
shaxsga  tashqi  omillarning  (xohsalbiy  xoh  ijobiy)  ta`siri  bolaning  ularga 
munosabatiga  bog`liliqligini  kursatadi.  Bola  faoliyatini  uyushtirishgina  emas,  balki 
tarbiyalanuvchining  bu  faoliyatga  nisbatan  qalbida  paydo  bulaetgan  munosabatni, 
turli  kechinmalarni  qanday  anglashini,  baholashini,  xis  qilishini,  ulardan  uzi  uchun 
nimalarni  maqsad  qilib  olaetganligini  bilishi  zarur.  Ularningn  barchasi  turli  kishilar 
aloqa qilish, jamoadagi munosabatlar murakkablashib  boradi. 
Tarbiya  jarayonida  oquvchining  onginigina  emas,  balki  his  tuyg`ularini  ham 
ustirib  borish,  unda  jamiyatning  shaxsga  quyadigan  axloqiy  talabalariga  muvofiq 
keladigan  hulqiy  malaka  va  odatlarini  hosil  qilish  lozim.  Bunga  erishi  uchun 
oquvchining  ongiga,  xissietiga  va  irodasiga  ta`mir  etib  boriladi.  Agar  bularning 
birortasi e`tibordan chetda qolsa, maqsadga erishish qiyinlashadi. Tarbiya jarayoniga 
Oqituvchi  rahbarlik  qiladi,  u  oquvchilar  faoliyatini  belgilaydi,  ularning  ijtimoiy 
jarayonida ishtiroq etishlari uchung shart-sharoit yaratadi. 
Ijtimoiy  jarayonda  faol  ishtiroq  etish  orqali  oquvchilarning  mutaqilligi,  ijodiy 
tashabbuskorligi ortib boradi. Faoliyat oquvchilar jamoasi manfaati va istagi asosida 
uyushtirils, bu jarayonda bolaning tengdoshlari va uzini uzi anglash jarayoni. Bola uz 
xulqi hatti-harakati uchun jamoa oldida javobgarlikni sezishga erishgach ijrosi emas, 
balki umumiy ishning faol qatnashchisi bulib qoladi. 
Tarbiyani  samarali  yulga  quyish  uchun  uning  harakatlantiruvchi  quchini, 
tarbiya  jarayoning  manbaini  yaxshi  bilish  va  hisobga  olish  muhimdir.  Bu  tarbiya 
jarayonidagi ichki va tashqi qiramaqarshiliklardan iborat. 
Tarbiyada oquvchilarning tarbiyalanganlik darajasini ham hisobga olish kerak 
buladi. Bu jixat unutilsa, qaramaqarshiliklar vujudga keladi. 
Faoliyat  jarayonida  hosil  bulgan  malaka  va  odatlar  ahloq  ma`erlariga  rioya 
qilishni engillashtiradi. 
Demak, tarbiyachi bola shaxsning tez rivojlanadigan davri oquvchilik yillarida 
uning  ongiga  turli-tuman  faoliyat  (uqish,  mehnat,  ijtimoiy  ishlar,  uyin,  sport,  badiiy 
havaskorlik)  erdami  bilan  maxsus  ta`sir  etishi  muhimidir.  eks  holda  xulq  ta`erlari, 
ohloq talabalarni yaxshi tushunilmay qolishi natijasida shaxs ijtimoiy munosabatlarda 
beqaror tosdifiy ta`sirberiluvchi bulib qolishi mumkin. 
Tarbiya axlit jarayonida amalga oshiriladi, uning tarkibiy qismlari ham ayni bir 
vaqtda, faoliyatning biror turi asosida amalga oshiriladi. 
Umumiy  pedagogika  jarayonda  tarbiya  muhim  urin  tutadi.  Shaxsni 
shaqllantirish boqaruv, nazorat xarakteriga ega bulib, bu borada belgilangan vazifalar 
tasodifiy  xarakatlar  orqali  ema,  balki  oldingdagi  belgilangan  va  puxta  uylangan 
rejalar  asosida  hal  etib  boriladi.  Tarbiya  jarayonida  uning  maqsadi,  shaql  va 

metodlari,  shaxsning  uzini  uzi  tarbiyalash  va  qayta  tarbiyalash  jihatlari  muhim  urin 
tutadi.  
2. Har qanday ijtimoiy  jamiyatda esh avlod tarbiyasi muayyan  maqsad sosida 
tashkil  etiladi.  Tarbiya  maqsadi-ijtimoiy  jamiyat  taraqqieti,  uning  rivojlanishi 
yunalishi ijtimoiy munosabotlar mazmunidan kelib chiqib belgilanadi. 
Tarbiya  jarayonining  asosiy  natijasi-barkamol  shaxsni  shakillantirishdir.  Bu 
jarayon  ikki  tomonlama  bulib  uyushtirish  va  rahbarlikni,  shunungdeik,  oquvchi 
shaxsning  uzi  tomonidan  faollik  kursatilishini  taqozo  etadi.Bu  jarayonda  pedagogik 
etakchi  rol`  uynaydi.  Chunki  u  ijtimoiy-tarbiyaning  umumiy  maqsadlari  mohiyatini 
tushunadi,  maqsad  yulida  amalga  oshiriladigan  vazifala  tizimidan  yaxshi  xabardor, 
tarbiya  shaqllari,  metodlari  va  usullarini  asosli,  ilmiy-tarzda  tanlab    oladi  va  tarbiya 
jarayonigna tadbiq etadi. 
Tarbiya  jarayonininng  mohiyatini  tarbiyaga  har  tomonlama  endaashish  bilan 
muffakiyatli tarzda ilmiy tahlil qilish mumkin. 
Shaxs tarbiyaning natijasi sifatida yaxlit mavjudotdir. 
Shaxsning  kupdan-kup  hislatlari  bir-biridan  ajratilgan  emas,  balki  uzaro 
mustahkam  bog`langan.  Tarbiya  jarayonida  bolaning  shaxsiyati  ayrim-ayrim  emas, 
balki yaxlit ravishda rivojlanadi. 
Bola  usib  va  rivojlanib  borgan  saritarbiya  vazifalari  murakkablashib, 
chuqurlashib boradi. 
Har  tomonama  ob`ektiv  ravishda  aqliy,  g`oyaviy-siesiy,  ahloqiy,  mehnat, 
estetik, 
jismoniy, 
ekologik, 
iqtisodiy 
hamda 
huquqiy 
tarbiya 
birligini, 
Oqituvchilarning ongi, hulq avtori va faoliyatining birligini, tarbiya jarayonini tashkil 
etishning yakka, guruhli va ommaviy shaqllari qushib olib borilishini ta`minlaydigan 
pedagogik tizimlarni vujudga keltirishni va bu tizimlarninng amal qilishni talab etadi. 
Ijtimoiy tarbiya jarayoni shaxsning ijtimoiy fazilatlarini shakillantirishga uning 
atrof  tevarakka  jamiyatga  adamlarga  uziga  nisbatan  iunosabatlari  doirasini  vujudga 
keltirishga  kegaytirishga  karatilgan.  Shaxs  ishtirok  etadigan  ijtimoiy  munosabatlar 
tizimi  kanchalik  keng,xilma-xil  va  gurux  bulsa  ,uning  ma`naviy  dunesi  shunchalik 
boy buladi 
Uz tabiatiga kura tarbiya jarayoni omilli xarakterga   ega.Ya`ni,bola shaxsining 
qaror topishi oila, maktab, jamoatshilik, sottsial muxit, shunigndek vaziyatlatr xilma-
xilligi bevosita va bilvosita ta`sirlar ostida ruy beradi. 
Tarbiya  jarayonining  natijalari  odotda  bir  xil  xarakterda  bulmaydi.Bu  narsa 
oquvchilarning psixologik individual-tipologik fiziologik va jismoniy xususiyatlariga, 
ularning xaeti va ma`nviytajribasiga,shaxsiy pozitsiyasiga bog`lik.  
Tarbiya 
jarayoni, 
odatda 
uz-uzini 
 
tarbiyalash,uz-uzini 
qayta 
tarbiyalash,bolaning  atrof  muxitdagi  u  yoki  bu  xodisalar  bilan  salbiy  olaqosi 
natijasida  vujudga  keladigan  munosabatlarva  xususiyatlarini  bartaraf  etish  bilan 
qushib olib boriladi. 
Uzini-uzi  tarbiyalash  shaxsning  uzida  ijtimoiy  qadrga  ega  bulgan  fazilatlarni 
holsil  qilish  va    takamillashtirishga  hamda  salbiy  hislatlarni  bartaraf  etishga 
qaratilgan    ichki faoliyati mazmunidir. Bola xulqidagi og`ishlar oiladagi nosog`lom 
muhit,  otaonaning  tarbiyada  yul  quyigan  xatolari,  Oqituvchi  faoliyatidagi 
kamchiliklar asosida vujudga keladi. Qayta tarbiyalash jarayonida salbiy xulqiy hosil 
qilgan  sabab,  sharoit  uzgartiriladi,  qayta  tarbiyalashda  maktab  va  shaxsning  shaxsiy 
ta`sirini oila, ota-ona ham maqullashi lozim. 

Ijtimoiy tarbiyani tashkil etish jarayonida bir-qator vazifalar hal etiladi. Ushbu 
vazifalar  ijtmioiy  tarbiya  maqsadidan  klib  chiqib  belgilanadi.    Mustaqil  Ozbekiston 
Respublikasida  ayni  vqtda  esh  avlodni  tarbiyalab  voyaga  etkazishga    qaratilgan 
jarayonda quydagi vazifalarni hal etish muhim ahamiyat kasb etmoqda. 
A)  eshlarni  ijtimoiy  haetga  tayyorlash  ularda  keng  duneqarashni  tarkib 
toptirish,  uz  shaxsiy  turmushiga  maqsadli  endashuv,  reja  va  amal  birligi  hissini 
uyg`otish: 
B)  oquvchilarni  milliy  va  umuminsoniy  qadiriyatlardan  ogox  etish,  chuqur 
bilimga, taffakukurga ega eshlarni tarbiyalash, malakalarini tobora boyitish: 
V)  umuminsoniy  ahloq  me`erlarini  anglashni  (odamiylik,  kamtarlik,  uzaro 
erdam,  mehr-muhabbat,  muruvvat,  adolatni  eqlash,  insonparvarlik,  axloqsizlikka 
qarshi nafrat va hakozolar), muamola odobi, yuksak madaniyatni oquvchilarda qaror 
toptirishga erishish: 
G)  huquqiy  va  axloqiy  me`erlarga  xurmat  ruhida  endashish,  oquvchilarda 
fuqorolik tuyg`usini, ijtimoiy burchiga mas`ullikni qaror toptirish: 
D)  tabiyatni  muhafaza  qilish,  ekologik  muvozanatni  yuzaga  keltirish 
borasidagi mas`uliyatni tarkib toptirish: 
J)  vatanparvarlik  va  baynalminallik  tuyg`usini  shaqllantirish,  uzga  millat  va 
halqlar hurmati, xunar huquq va burchlarnini kamsitmaslik tuyg`usini qaror toptirish: 
Z)  mustaqil  davlat-Ozbekiston  Respublikasining  ichki  va  tashqil  siesatiga 
tuyg`ri va xolisona baho berishga urgatish: 
I)  insoni  oliy  qadiriyat  sifatida  qadrlash, uning  sha`ni  or-nomusi,qar-qimmati, 
huquq va burchilarni hurmat qilishga urgatish va boshqalar. 
Ozbekiston  Respub`likasi  adolib  borilaetgan  ijtimoiy  tarbiyaning  umumiy 
vazifalari ana shulardan iborat. 
Shu  bilan  birga  tarbiya  turlari-  ahloqiy,  aqliy,  jismoniy,  estetik,  ekologik, 
iqtisodiy, huquqiy va siesiy tarbiyalar uzining xususiyat maqsadidan kelib chiqqan bir 
qator vazifalarni amalga oshiradi. 
A)  axloqiy  tarbiyani  tashkil  etish  jarayonida-  oquvchilarni  ijtimoiy-ahloqiy 
me`erlar mazmunidan xabardor etish, ularga ahloqiy  me`erlarning ijtimoiy haetidagi 
ahamiyatini  tushuntirish,  ularda  ijtimoiy-axloqiy  me`erlar  (talab  va    taqiqlar)  ga 
nisbatan  hurmat  hissini  qaror  toptirish  asosida    aqliy  ang  va  madaniyatni 
shaqllantirish: 
B)  aqliy  tarbiyani  yulga  quyish  chog`ida  oquvchilarni  ilm  fan  va  texnologiya 
borasida  qulga  kiritilaetgan    yutuqlardan,  yanilik  va  kashfietlardan  bexabar  etish, 
ularga  ijtimoiy  fanlar  asoslari  xususidagi  bilimlarni  berish  tarzida  ularda  tafakkur 
qobiliyatini qaror toptirish duneqarashni shaqllantirish: 
V)  jismoniy  tarbiya  tashkil  etish  jarayonida-  oquvchilarni    uz  sog`liqlarini 
saqlash  va  mustahkamlash,  organizmni  chiniqtirish,  jismoniy  jihatdan  tug`ri 
rivojlanishni  hamda  uning  ishlash  qobiliyatini  oshirish  borasida  g`amxorlik  qilish 
tuyg`usini  yuzaga  keltirish,  ularda  yangi  harakat  turlari  borasida  kunikma  va 
malakalarni  hosil  qilish.  Ularni  maxsus  bilimlar  bilan  qurollantirish,  oquvchilarning 
eshiga,  jinsiga  muvofiq  keladigan  (kuch,tezkolrik,  choqqonlik,  chidamlilik,  sabot, 
matonat,  chidam,  iroda  va  xarakterni  qaror  toptirish)  asosiy  harakat  sifatlarini 
rivojlantirish,  ularda  shaxsiy  gigienani  saqlashga  nisbatan  ongli  munosabatlarni 
tarbiyalash: 

g)  estetik  tarbiyani  olib  borish  jarayonida  oquvchilarda  estetik  his-tuyg`u, 
estetik  didni  tarbiyalash,  ularnin  ijodiy  qobiliyatlarini,  estetik  ehtiejlarni,  guzallikni 
sevish  va  guzallikka  intilish  qobiliyatlarini  taraqqiy  ettirish,  estetik  madaniyatni 
shaqllantirish: 
-ekologik tarbiyani olib borish chog`ida oquvchilarga ekologik bilimlar berish 
asosdia  shaxs,  jamiyat  va  tabiat  borligi  hamda  aloqadorligini  tushunturish,  ularda 
ekatizmning  inson  insoniyat,  jamiyat  taraqqietidagi  muhim  urni  va  ahamiyati 
borasida  tushunchalarni  qaror  toptirish,  tabiatta  nisbatan  ehtiejkorona  va  mas`ullik 
bilan munosaatda bulish, tuyg`isida g`amqorlik qilish kabi tuyg`ularni qaror toptirish, 
shuningdek, ekologik madaniyatni shaqllantirish: 
-iqtisodiy  tarbiyani  tashkil  etish  jarayonida  oquvchilarga  iqtisodiy  bilimlarni 
berish  asosida  mamlakat  iqtisodiy  barqarorligni  ta`minlash,  bozor  infrastrukturasi 
qoidalarigi  amal  qilish,  ichki  bozorni  tuldirish,  kichik  va  urta  biznesni  yaratish 
borasidagi  faoliyat  jarayonida  ishtiroq  etish  kunikma  va  malakalarni  hosil  qilish, 
inson  mehnati  bilan  buned  etilgan  moddiy  boyliklarni  asrash,  ularni  kupaytirish 
borasidagi 
qayg`urish 
tuyg`ularini 
qaror 
toptirish 
iqtisodiy 
madaniyatni 
shaqllantirish: 
-xuquqiy  tarbiyalashni  tashkil  etish  jarayonida  oquvchilarga  davlat 
Konstitutsiyasi davlat haqidagi ta`limotni, chunonchi fuqarolik oila, mehnat, xujalik, 
ma`muriy  nafaqa,  sud  ishlarini  yuritish  va  boshqarish  huquqlarining  ma`nosini 
tushuntirish,  ular  ongiga  ijtimoiy-huquqiy  me`erlarning  shaxs  va  jamiyat  haetidagi 
ahamiyati  haqidagi  tasavvurga  ega  bulishlarini  ta`minlash,ularda  huquqiy  ong, 
shuningdek, huquqiy faoliyatni tashkil etish borasidagi kunikma va malakalarni hosil 
qilish, huquqiy madaniyatni shallantirish: 
g`oyaviy-siesiy  tarbiyani  tashkil  etish  jarayonida    oquvchilarga  siesiy 
bilimlarnii  berish  Ozbekiston  Respublikasi  Konstitutsiyasi,  fuqorolik  jamiyati 
asoslari. 
 
Tarbiya  mazmunida  oldinga  quyiladigan  maqsad  va  vazifalarga  muvofiq 
oquvchilar  tomonidan  uzlashtirilishi  lozim  bulgan  bilim,  kunikma  va  malakalar, 
shaxs  xulq  atvori  hamda  sifatlari  mohiyati  aks  etadi.  Tarbiya  mazmuni,  ijtimoiy-
iqtisodiy  taraqqiet,  kishilik  munosobatlari  mohiyati  va  darajasi,  shuningdek,jamiyat 
mafkurasi  g`oyalaridan  kelib  chiqan  holda  belgilanadi.  Zamonaviy  tarbiya 
mazmunida quyiladigan g`oyalar etadi: 
 
1.  Tarbiya  maqsadining  aniqligi  Ozbekiston  Respublikasining  ijtimoiy-  siesiy 
mustaqilligining  dastlabki  yillaridaeq  Respublikada  amalga  oshirilishi  kuzda 
tutlaetgan  aniq  belgilab  olinadi.  Ijtimoiy-tar-biyaning    asosiy  maqsadi-erkin  bulgan 
komil  insonni  tar-biyalab  voyaga  etkazishdan  iborat.  Ushbu  maqsadga  erishish 
yulidagi asosiy vosita bu, shaxsda umumiy madaniyat unsur-larini tarkib toptirishdir. 
Ya`ni, shaxsning  aqliy,  ahloqiy,  jismoniy,estetik, iqtisodiy,  ekologik,  xuquqiy,  sesiy 
hamda mehnat madaniyatini tarbiyalash tarbiyaning bosh maqsadini amalga oshirish 
imkoniyatini yaratadi. 
 
2.  Bolalar  va  kattalarning  birgalikda  faoliyati.  Oqituvchilarning  bolalar  bilan 
ma`naviy madaniyatini eng yaxshi namunasini izlash, shu asosida tarbiyachi ishining 
haetiy  meyor  va  qadiriyatlarini  ishlab  chiqarish  oquvchining  tarbiya  jarayonida 
faolligini ta`minlashga olib keladi. 
 
3. Uz-uzini anglash. Tarbiya insonda e`tiqod, demok-ratik  qarashlar va haetiy 
pozitsiyaning shaqllanishiga olib keladi. Tarbiya mazmunining eng muhim 

unsurlaridan biri- bu insonning haetiy uz-uzini anglash insonning uz haeti va 
baxtining sub`ekti sifatida e`trof etilishi bilan tavsiflanadi. Inson kamolatida fuqarolik 
kasbiy va axloqiy uz-uzini anglash jihatlari muhim ahamiyatga egadur. 
 
4. Tarbiyaning shaxsi yunaltirilganligi. Mazkur g`oya maktab ( ta`lim 
muassasa amalietinig markaziy nuqtasida tarbiyabiy ishlar dasturi,tadbirlari 
shaql,metod va vositalar emas, balki oquvchi turganligini anglatishga xizmat qiladi. 
Tarbiya jarayonida uning shaxsiy xususiyatlari, qizig`ishlari, uziga xos xarakteri uz 
qadir- qimbotini anglash tuyg`ulari rivajlantirilib borilishi zarur. 
 
  5. Ixtieriylik Tarbiyalanuvchilarnig iroda erkinliksiz tarbiya g`oyalar 
muhiyatini qorar toptirish mumkin emas. Tarbiya jarayoni, agar u oqilona tashkil 
etilsa, bir vaxtning uzida ham oquvchi ( talaba) ham uqtuvchi ma`naviyatlarining 
boyitilishiga xizmat qiladi. Agar tarbiyachi ( uqtuvchi oquvchining qizig`ishi, 
faoliyati, urtoqlik va fuxarolik burichini anglash mustaqillikka intilish tuyg`ularini 
kura va anglay olsagena uning irodali ekanligi yuzaga keladi. Tarbiyalanuvchining 
irodali ekanligi ta`minlagan sharoitda uning shaxsiga tasir kursatishida yunaltirilgan 
faoldiyatda samaraga erishiladi. 
 
 6. Jamo yunalishi.Tarbiyaviy ishlar mazmunida jamaoga nimsbatan ijobiy  
munasabatni qorar toptirish etadi.Jamoa erdamida shaxsning har tamonlama harakati 
unda duneni anglash va uni tulaqonli talqin etish, inson-parvarlik  va hakorlik 
tuyg`ularning yuzaga kelishi va rivojlanib borishi amalga oshiriladi. 
 
Zamonaviy pedagogik jarayonida tarbiyachiga:  inson oxliy estetik, oxloqiy, 
jismoniy, siyosiy, ixtisodiy, ekologik hamda diniy tarbiyaa olish lozimligini 
uqtirishning uzigena kam samara beradi. oquvchi uchun yuqorida qayd etilgan 
tarbiyalarning nima uchun keraqligi, ularning insonga nima bera olishi masalalari 
qiziqarli.Rivojlangan xorijiy mamlakatlar tarbiya tizimida muammoning mana shu 
jihati birinshi urinda quyilmoqta. Yuqarida qayd etilgan g`oyalar tug`ri tashkil etilgan 
pedagogik jarayonda- etuq fuxora, malakali mutaxosis hamda barkamol oila soxibini 
tarbiyalab boyaga etkazish uchun xizmat qilishi lozim Zamonoviy tarbiya mozmuni 
g`oyalari yaxlid tarizda kuyidagi kurinishga ega buladi. ( -chizma ),           
 
Ijtimoiy tarbiya maqsadi ham da vazifalarini amalga oshщirish uchun tarbiya 
jaraenini uziga xos xususiyatlari angshlap olish muhim ahamiyatga ega. 
 
Tarbiya jarayoni uziga xos xususiyatlarga ega.Uning eng muhim xususiyati 
aniq maqsatga yunaltirilganligi.  
 Zamanoviy 
talqinda 
tarbiya 
jarayoni 
uqtuvchi 
va 
oquvchi 

tarbiyalanuvchi)lar  urtasidagi  muaen  maqsadga  erishishga  qaratilgan  samarali 
hamkorldik  demakdir.    Zero  tarbiya  jarayonida  uqtuvchi  va  oquvchilarning 
birgaliktagi  faoilyatlari  tashkil  etiladi,  boshqoriladi  va  nazorat  qilinadi.  Yagona 
maqsat unga erishish yuli zamonoviy tarbiya jarayoni maqsadini taasiflaydi. 
 
4. Tarbiya jarayoni kup qirrali jarayon bulib,unda tarbiya mohiyatini eritishga 
xizmat  qiluvchi  ichki  va  tashqi  (su`bektiv  va  o`bektiv)  omillar  kuzga  toshlanadi. 
Su`bektiv  omillar  shaxsning  ichki  ixtiejlari,  qiziqishlari,  haetiy  munosabatlarini 
anglatishga  erdam  bersa,  ob`bektiv  omillar  shaxsning  haet  kechirishi,  shakillanishi, 
haetiy  muammolarni  ijobiy  hal  etish  uchun  sharoit    yaratadi.  Tarbiya  faoliyatining 
mazmuni  yunalishi  va  shaqli  o`bektiv  sharoitlar  bilan  qanchalik  mutanosib  kelsa, 
shaxsni shaqllantirish borisida shunchalikmuvafaqqiyatga erishiladi.  
 
Tarbiya  jarayoni  yana  bir  xususiyati  uning  uzoq  muddat  davom 
etishidir.Tarbiya  natijalari  tez  sur`atda  eki  yaqqol  kuzga  tashlanmaydi.  Uzida 

insoniyat  sifatlari  namoen  eta  olgan  shaxsni  tarbiyalab  voyaga  etkazishta  uzoq 
muddatli  davr  talab  etiladi.  Shaxsning  muayyan  vaqtning  uzida  turli-tuman 
qarashlarmavjudsharoitda  harakat  qilishi  tarbiya  jarayonining  murakkablashadi. 
Maktab tarbiyasi shaxs ongini, duneqarashini shaqllantirishda muhim urin tutadi.  
 
Tarbiya  jarayonining  yana  bir  xususiyati  uning  uzliksizligi  sanaladi.  Maktab 
tarbiya  jarayoni  bu  Oqituvchi  va  oquvchilarning  birgalikdagi  uzliksiz  tizimli 
harakatlari jarayonidir. oquvchilarda ijobiy sifatlarni qaror toptirishda yagona maqsad 
sari yunaltirilgan, bir-birini tuldiruvchi, boyitib boruvchi, takomillashtiruvchi alohida 
ahamiyat  kasb  etadi.  Shu  bois  oila,  ta`lim  muassalari,jamaotchilik  hamkorligida 
tashkil  etilaetgan  tarbiyabiy  tadbirlarning  uzliksiz  utkazilishiga  erishish  maqsadga 
muvofiqdir. 
 
Maktab  eshidagi  bolani  tarbiyalashida  maktab  etakchi  urin  egallasa  ham, 
bolalarga uzliksiz tarbiyaviy ta`sir utkaza olmaydi, chunki bolalar ma`lum  muddatta 
gena maktabta oqutuvchining tarbiyaviy ta`siri ostida bulib, qolgan vaqtining asosiy 
qismini oilada, kuchada, jamaot orasida utkazadilar.Kuzgi, qishg`i bahorgiva ayniqsa 
ezgi 
ta`til 
davirlarida 
oquvchilar 
maktab, 
Oqituvchi 
ta`siridan 
chetda 
qoladilar.Demak  maktabda  bolalarni  tarbiyalash  vaqt  jihatidan  bosh  chegaralangan 
bulib,sinfdan va maktabdan tashqarida amalga oshiriladigan tarbiyaviy ishlardan holi 
vaqtda ular Oqituvchi eki tarbiyachining ta`siri hamda nazoratidan uzoqlashadilar. 
 
oquvchilarga  nisbatan  maktab  (ta`lim  muassasi)ning  ta`siritni  susaytirmaslik 
maqsadida  sinfdan,  maktabdan  tashqarida  va  ta`til  davrlarida  tarbiyaviy  ishlarga 
alohida e`tibor beriladi. Ana shu maqsadda qator tarbiyaviy ishlar olib boriladi. 
 
Tarbiya jarayonining yaxlitlik tizimliligi xususiyati bir qaror muhim pedagogik 
talablarga  amal  qilish  oqituvchi  va  oquvchilar  urtasidagi  hamkorlikni  ehtietkorlik 
bilan qaror toptirishni talab etadi. 
 
Tarbiyaning  yana  bir  xususiyati  shundan  iboratki,  bu  jarayon  ikki  tamonlama 
al aloqa xususiyatiga ega bulib unda baloning uzi ham faol ishtiroq etadi. 
 
Tarbiyaning  pedagogik  texnologiyasi  nazariyasi  g`oyasiga  muvafiq  endilikda 
oquvchi  tarbiya  jarayonining  o`bektigina  bulib  qolmasdan  su`bektiv  bulib  ham 
faoliyat  kursatadi.  Shuning  uchun  oqituvchi  oquvchining  ichki  imkoniyatlarini,unga 
nisbatan  bulaetgan  tashqi  ta`sirlarini  axborot  manbalarini  inobatga  olish  zarur. 
Agarda  mazkurtalab  unutilsa,  shaxsni  tarbiyalash  qiyinlashadi,  eki  barcha  urinishlar 
samarasiz  yakun  topadi.  Mana  shundan  tarbiya  jarayonining  yana  bir  xususiyati 
tarbiyada  qarama-qarshilikning  g`oyat  kupligi  kelib  chiqadi.  Ushbu  qarama-
qarshiliklar  oquvchilarga  tushinchalariga  muvofiq  paydo  bulgan  daslabki  sifatlar 
urtasida  eki  oquvchilarga  quyiladigantalablar  bilan  ularini  bajarish  imkoniyatlari 
urtasida ziddiyatlarning kelib chiqishi uchun zamin yaratadi. 
Demak tarbiya jarayoni uzida kuydagi xususiyatlarni namaen etadi (-rasm). 
Demak  yuqarida  baen  etilgan  fikr  mulohazalarga  tayangan  halda  mavzuga 
kuydagicha xulosa qilish mukmkin. 
 
1. Tarbiya -esh avlodni muayan maqsad yulida har tamonlama voyaga etgazish 
unda ijtimoiy ong va xulq - avtorni tarkib toptirishiga yunaltirilgan faoliyat jarayoni 
bulib,har  qanday  ijtimoiy  tizim  va  zamonda  ijtimoiy  munosabatlar  mazmunini 
aniqlash, ularni tashkil etish asosi bulib kelgan. 
 
2.  Yosh  avlod  tarbiyasi  turli  makon  va  zamonda  muayan  maqsad  asosida 
tashkil etiladi. Ijtimoiy tarbiyani yulga quyish jarayonida bir qator vazifalari ijtimoiy 

tizim mohiyati taraqiet darajasi, ijtimoiy munosabatlar mazmuni, shunindek, jamiyat 
fuqarolarning duneqarashi, intilishlari orzu niyatlari asosida belgilanadi. 
 
3. Tarbiya jarayonining xususiyatlarini chuqur anglash va ularni inobatga olgan 
holda  tarbiyani  tashkil  etish  oldinga  quyilgan  maqsadga  erishish,  shuningdek, 
vazifalarni ijobiy hal etish imkonini beradi. 
              SAVOLLAR 
1. Tarbiya jarayonini qisqacha tavsiflang 
2. Tarbiya maqsad nimadan iborat 
3. Tarbiya jarayonining uziga xos xususiyatlarini kursating    
 4. Tarbiya vazifalari nimadan iborat 
           
               ADABIYOTLAR 
1.  Pedagogika  inshaotlari  uchun  uquv  qullanma  A.Munavvarov  tahrir  ostida    -  T. 
Oqituvchi 1996y 198 b 
2. Ziemuhamedov B. Ma`rifat ososlari.T-1998.  
3.Tursunov I.Nishonaliev U. Pedagogika. Oqituvchi T-1997y 230 b  
4.  Sinfdan va  maktabdan  tashqari  tarbiyaviy  ishlar  kontseptsiyasi. Ma`rifat  gazetasi, 
1993 y 3 mart  
5.  Podlasoy  I.  P.  Pedagogika.M.Gumanitornoy  izdatel`skiy  tsentr  Vlados.1999y  226 
b. 
 
 

 TARBIYADA OILA, TA`LIM MUASSASASI VA 
JAMOATCHILIKNING HAMKORLIGI 
 
ReJA: 
1. Oilada  bolalar tarbiyasini tashkil etish. 
2.  Ta`lim  muassasalarining  ota-  onalar  bilan  olib  boradigan  faoliyati 
turlari. 
3.  Shaxs  tarbiyasini  tashkil  etish  jarayonida  oquv  muassasalari  va 
jamoatchilik hamqorligi mazmuni. 
 
                          Tayanch tushunchalari: 
Oila, oila tarbiyasi, ta`lim muassasasi, ota- onalar qumitasi, jamoatchilik, 
oila ta`lim muassasasi jamoatchilik hamqorligi. 
 
 
«Jamiyat»  va  «Oila»  tushunchalari  bir-biri  bilan  chambarchas  bog`liq.  Bu 
bog`liqlik  jamiyatining  oilalarsiz  mavjud  bulmasligi  hamda  uz  navbatida  oilaning 
ma`lum  bir  jamiyat  tarkibida  vujudga  kelishi  va  yashovchanligida  kurinadi.  Oila 
hamda  jamiyat  urtasidagi  ijtimoiy  munosobatlar  ikki  tomonlama  aloqodarlik 
xusisiyatiga  ega.  Har  bir  oila  umumjamiyat  talabalari  asosida    faoliyat  yuritadi. 
Jamiyat  taraqqietining  rivoji  esa  uning  bag`rida  mavjud  bulgan  oilalarning  ijtimoiy-
iqtisodiy  va  ma`naviy  qiefasining  shaqllanganlik  darajasiga  bevosita  bog`liqdir. 
Chunonchi,  ijtimoiy  borliqning  oilalar  zimmasiga  quyadigan  talabalari  ularning 
manfaatlariga  zid  bulmasa,  aksincha,  oilalar  farovonligi,  tinchiligini  ta`minlashga 
erdam  bersa,  oilalar  tomonidan  ijtimoiy  talabalarning  kullab  quvvatlanishi,  ularning 
amaldagi ijrosini ta`minlash kursatgichi vazifasi yuqori buladi. 
Ilmiy-pedagogik, psixologik, fiziologik hamda falsafiy asarlarning tahlili shuni 
kursatadiki,  oila  bola  uchun  eng  muhim  tarbiyaviy  muhit  bulib,  muhitda  shaxs 
kamoloti  uchun  muhim  hisoblangan  hulq-atvor,  iroda,  xarakter  va  duneqarash 
shaqllanadi. 
Bola  oila  timsolida  jamiyatning  ijtimoiy-ma`naviy  qiefasini  kuradi  ,  jamiyat 
talabalari mohiyatini ilk bora shu kichik jamoa orasida anglaydi. 
Oilaviy  munosabatlar  farzandlarning  aqliy,  ruhiy  kamolotini  həm  yuzaga 
keltiradi.  Xususan,  farzandlarning  bevosita  ta`siri  tufayli  ularning  qiziqish  hamda 
faolichtlari  doirasi  kengayadi,  uzaro  aloqalari  boyib  boradi,  real  haet  mazmunini 
chuqurroq anglash, ya`ni farzandlar kamoloti, kelajagi uz umri davomiyligini kurish 
holati ruy beradi. 
Shaxsning ma`naviy sifatlarga ega bulishi, unda ma`naviy  bilimlarga nisbatan 
ehtiej  va qiziqishning paydo bulishi oila tarbiyasi asosiy rolni bajaradi. Oilada qaror 
topgan  sog`lom  ma`naviy-ruhiy  muhit  faozandlarining  etuk,  barkamol  bulib  voyaga 
etishlari uchun beqies ahamiyatga egadir. 
Sharqda  azal-azaldan  oila  tarbiyasiga  yuksak  baho  berib  kelingan.  Totalitar 
tuzum davrida esa oilaning shaxs tarbiyasida tutgan urni inkor etilib, uni ijtimoiy bor-
liq vositasida tarbiyalashga xarakat qilinadi. 
Milliy  istiqbolga  erishuvdan  sung  milliy  uzlikni  anglash  tuyg`usining  qaror 
topganligi, utmish qadiriyat-larini urganishga bulgan qiziqishning ortganligi oila-ning 
shaxs  kamolotida  tutgan  urni  va  rolini  holisona  baholash  imkonini  berdi.  Bu  borda 

Ozbekistan Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov kuydagi fikrlarni bayon etadi: «Oila 
turmush  va  vijdon  qonunlari  asosiga  quriladti,  uzining  kup  asrlik  mustahkam  va 
ma`naviy  tayanchlariga  ega  buladi,  oilada  demokratik  negizlarga  asos  solinadi, 
oamlarning  talab-ehtiejlari  va  qadiriyatlari  shaqllanadi.  Ozbekistonning  aksariyati 
uzining shaxsiy farovonligi tug`risida esa, balki oilaning, qarindosh-urg`lari va yaqin 
odamlarining,  kushnilarining  omon-esonligi  tug`risida  g`amhurlik  qilishni  birinchi 
uringa  quyadi.  Bu  esa  eng  oliy  darajada  ma`naviy  qadiriyat,  inson  qalbining 
gavharidir». 
Ota-  onalar  uz  ijtimoiy  burchini  bajarar  ekanlar,  farzandariga  mehnatga,  uni 
tashkil etuvchilarga nisbatan mehir-muhabbat, hurmat tuyg`usini shaqllantirish, ularni 
ijtimoiy-foydali  mehnatga  tayyorlash,  turli  kurinishdagi  munosabatlarni  uyushtirish 
vaqtida  tartib  intizomiga  amal  qilish,  ijtimoiy  me`erlarga  og`ishmay  rioya  etish, 
sog`lom turmush tarzini yaratish,uz shaxsiy haetlari mazmunini belgilashda maqsad, 
suz  va  faoliyat  birligini  ta`minlash  borasida  har  tomonlama  ijobiy  ibrat  namunasini 
kursatadi. 
Oila tarbiyasida ob`ektiv va sub`ektiv omillarining roli katta. Ob`ektiv omillar 
sirasiga:  oilaning  moddiy  ta`minoti  va  farovonlik,  shu  bilan  birga  maishiy  turmush 
darajasi,  oila  byudjetining  mavjud  holati,  undan  oqilona  foydalanish  borisidagi 
tajriba, sog`lom ruhiy muhitning barqarorligi va hoqazolar kirsa: 
-oiladagi  shaxslararo  munasobatlar  mazmuni,  oila  a`zolarining  fiziologik, 
psixologik, madaniy jihatdan komillik hamda ma`lumot darajasi, ularning qiziqish va 
ehtiejlari  urtasidagi  mutanosiblik,  oilaviy  xaetni  tartibga  solish  borasidagi  uzaro 
erdam  hamkorlik,  birlik  tamoyillariga  tayanish  va  shu  kabilar  sub`ektiv  omillar 
sirasiga kiradi. 
-Oila  tarbiyasidagi  bolalar  haetini  tug`ri  uyushtirish,  ularni  vaqtdan  tug`ri  va 
unumli foydalanishining asosiy garovidir. Bolaning oiladagi vaqtini uyin, mehnat va 
uqish faoliyatlariga tug`ri taqsimlash nihoyatda muhimdir. 
-Oila  jismoniy  va  psixologik  jihatdan  sog`lom,  ma`naviy  barkamol,  mehnat, 
ijtimoiy hamda oilaviy haetga tayer shaxsni shaqllantirib berish lozim. Oila tarbiyasi 
mazmuni  bolalarga  ijtimoiy  tarbiyaning  mashxur  yunalishlari-  jismoniy,  ahloqiy, 
aqliy-estetik,  mehnat,ekologik,  iqtisodiy,  huquqiy,  siesiy-g`oyaviy,  hamda  jinsiy 
ta`lim berish, ularda faoliyat kunikma va malakalarini shaqllantirishdan iboratdir. 
Oila tarbiyasida bolalarni aqliy jihatdan tarbiyalash ham muhim urin tutadi. Bu 
boradagi  dastlabki  va  vazifa  ota-  ona  tomanidan  bolaning  qiziqish  əhtiejlarini  kura 
bilish  asosida  tasovvur,  idrok,  tafakkur,  xotira  hamda  diqqatini  takomillashtirishga 
erdam  beruvchi  mashgulotlarga  jalb  etishdan  iborat.  Shunindek,  ma`lum  yunalishlar 
buyicha bolada qiziqishni uyg`ota olish, uni rivojlantirib borish ham talab etiladi.  
Ahloqiy  tarbiya  oila  tarbiyasining  uzagini  tashkil  etadi.  Oilada  uyushtirilajak 
ahloqiy  tarbiyaning  maqsadi  bolalarda  eng  oliy  ahloqiy  sifatlar  ota-ona  hamda 
oilaning  boshqa  a`zolariga,shuningdek,  atrofdagilarga  nisbatan  mehr-muhabbat, 
kattalarga  hurmat,  kichiklarga  muruvvat  kamtorlik,  tug`ri  suzlik,  mehnatsevar, 
sahovat  insonparvarlik,  adolat,  vijdon,  ornomus,  guru,  intizom,  ijtimoiy  burchni 
anglash  va  haqozalarni shaqllantirishdan iboratdir.  Shaxsda  mazkur  sifatlarnin qaror 
topishida  oiladagi  sog`lom  muhit,  oila  a`zolarining  psixologik  jihatdan  uzaro 
yaqinliklari,  ehtiej,  qiziqish  va  haetiy  endoshuvlaridagi  umumiylik  bir-birlari  har 
qanday  vaziyatda  qullab-quvvatlay  olishlari  ota-onalar  tomonidan  barcha 
farzandlarga  nisbatan  quyilaetgan  talabalarinin  hamda  ularga  kursatilaetgan 

e`tiborning  bir  xil  bulishi  oila  tarbiyasidv  ijobiy  natijalarga  erishishning  omillari 
sanaladi. 
Oilada  tashkil  etiladigan  estetik  tarbiya  bolarda    guzallikni  his  qilish,  undan 
zaqlanishi, tabiet guzalliklarida bahro olish asosida his- tyg`u idrok, tasavvur hamda 
qarashlarni yuzaga keltirish va ularni haetni sevishga urgatishdek vazifalarning ijobiy 
xae etilishini nazarda tutadi. 
Mehnat  tarbiyasi  ham  oila  tarbiyasining  asosiy  yunalishlaridan  biri  sanaladi. 
Shaxsning  mustahkam  xarkteri  va  qat`iy  iroda  egasi  bulib  voyaga  etishida 
mehnatning roli kattadir.bolalarni oilada tug`ri tarbiyalashda oila xujaligining odilano 
tashkil  etilishi,  bolalarni  oila  xujaligini  yuritish  ishiga  jalb  qilib  turish  katta 
ahamiyatga ega.   
Oilada mustaqil ravishda, ayrim yumushlarnin hamjihatlikka asoslangan holda 
bajarilishiga erishish katta ahamiyatga ega. 
Oila  sharoitida  uyushtirilaetgan  suhbatlar  alohida  diqqatga  sazavordir, 
ammoviy  vositalar  orqali  aholi  etiboriga  havola  etilaetgan  huquqiy  mavzudagi 
maqolalar,  kursatuv,  eshittirish,  shuningdek,  ommaviy  huquqiy  Adabiyotlar  hamda 
ulardagi ilgari surilgan g`oyalar yuzasidan utkaziladigan suhbatlar bolalarda huquqiy 
tasavvur, idroq, tafakkur, savodxonlik, faollik, ma`sullik, e`tiqod va salohiyatini qaror 
topishiga  olib  keladi.  Oila  muhitida  bolalarga  ularning  burchlari  tug`risidagi 
ma`lumotlarni berib borish, uz navbatida, huquqlardan foydalanish yullarini kursatib 
borish bu borada yaxshi samarali bera oladi. 
Oila  bolalarda  vatanparvarlik,  insonparvarlik  tuyg`ularini  hosil  qiluvchi  uziga 
xos  maskani  sanaladi.  Bolalar  «Vatan»,  «Xalq»,  tushunchalarining  mohiyatini 
dastlshab ona shu maskanda uzlashtiriladi. Zero, oilaning uzi Vatanning bir buligidir. 
Oila sha`nini himoya qilish, uni saqlash tug`risida qayg`urish Vatanni sha`ni, el-yurt 
manfaati  uchun  kurashish  tuyg`ulari  bilan  uzviy  bog`liq  bulishiga  erishish  oilada 
tashkil etilaetgan ijtimoiy siesiy tarbiyaning asosi bulishi lozim. 
Ota-onalarning  muayyan  darajada  pedagogik  bilimlariga  ega  bulishlari  ham 
ahamiyatlidir. Oila va ta`lim muassasalari urtasida tashkil etilgan hamkorlikning bosh 
g`oyasi ota-onalar uchun pedagoik erdam kursatishdan iboratdir. 
2.  Farzanda  dastlabki  ma`lumot  va  ijtimoiy  me`erlarga  amal  qilish  borisidagi 
kunikmalargi  oilada  ega  buladi,  chunki  oilaviy-ijtimoiy  munosobatlar:  xususan, 
madaniy-maishiy, iqtisodiy-molyaviy, mulki munosobatlar hamda mehnat faoliyatini 
tashkil  etishda  farzandlar  uzlari  sezmagan,  mohiyatini  tushunub  etmagan  holda 
mazkur  munosobatlar  jarayonida ishtirok  etadilar,  demakki,  ijtimoiy  masalalar  bilan 
tuqishi  keladilar,  natijada  bu  tarzda  muloqatlarning  doimiy,  qisqa  muddatlarda 
takrorlanib  turishi  ular  uchun  ota-onalar,  farzanlarning  huquq,  burch,  majburiyat  va 
ma`suliyatlarini  tushunib  etisha  erdam  beruvchi  ijtimoiy  ob`ektiv  shart-sharoitlarni 
yaratadi. 
Oila  tarbiyasining  farzandariga  tarbiya  berish,  ularda  ma`naviy  madaniyatni 
shaqllantirish imkoniyatlarini aniqlash yuzasidan bir qator tabirlar amalga oshiriladi. 
Ota-onalar bilan olib borilgan ishlar: 
1. Ota-onalar bilan utkazilgan suhbatlar. 
Suhbatlar  yakka  hamda  umumiy  tarzda  olib  boriladi.  Ilk  suhbat  chog`ida 
oquvchilarni  ma`naviy  jihatdan  tarbiyalash,  ularda  ma`naviy  madaniyat  unsurlarini 
qator toptrish muvaffaqiyatini ta`minlash kafolati bulgan ota-onalar va farzandalrinin 
ijtimoiy onglilik hamda faollik darajasini aniqlashga erdam beruvchi anketa surovlari 

utkazish  mumkin.  Surovnomalar  ikki  turda  bulib,  ulardan  birinchisi  har  bir 
oquvchining umumiy portretini tasvirlovchi, diognostik  tavsifga ega, ikkinchi turdagi 
surovnoma  esa  ota-  onalarning  ijtimoiy  tarbiyani  yulga  quyish,  farzandlar  ma`naviy 
madaniyatini  shaqllantirishga  uarning  shaxsiy  munosobatlarini  aniqlashga  xizmat 
qiluvchi  surovnomalardir.  Kuyida  birinchi    turdagi  surovnomaning  umumiy 
mazmunini keltiramiz: 
«Siz  uz  farzandingizni  qay  darajada  bilasiz»  nomli  surovnoma  mazmuni 
quyidagicha: 
1.   Farzandingiz ushbu uquv maskanida nechanchi yil tahsil olmoqda. 
2. Farzandingiz sunggi uquv yilidagi uzlashtirish darajasi sizni qoniqtiradimi. 
3. Farzandingizning fanlarga bulgan munosobati qanday. 
4. Uning fanlarga bulgan qiziqishini baholay olasizmi. 
5.  Ijtimoiy  munosobatlar(oila,  jamoada  hamda  keng  jamoatchilik  urtasida 
tashkil etiladigan munosabatlar) jarayonidagi ishtiroki qanday. 
6.  Farzandingiz  mansub  bulgan  mikro  hamda  muhitning  ma`naviy-ahloqiy 
iqlimi  qanday.  U  kimlar  bilan  dumstlashgan  ularning  ma`naviy  qiefasi  sizning 
talabalaringizga javob bera oladimi. 
7.  Katta  farzaningizga  nisbatan  salbiy  aloqa  eki  ta`sir  kursatganliklarining 
guvohi bulganmisiz. 
8. Uning oilada tutgan urni qanday. 
9. Uquv yurti eki oila urtasida vujudga kelgan shaxsiy ziddiyatlari bormi. 
Dastlabki  suhbat  hamda  ota-onalar  tomonidan  tuldirilgan  surovnomalar 
natijalarini  tahlil  etish  ular  bilan  tashkil  etiladigan  tadbirlar  yunalishi  va  mazmunini 
belgilab beradi. 
 
2. Maktabning uquv yili davomida ota- onalar bilan olib boradigan ishlari: 
a)  Guruh  ota-onalar  majlisi.  Majlis  uquv  yili  davomida  besh  marta  utkazildi, 
ya`ni  oquv  yili  boshlanishi  oldidan  1,11,111  va  1  Choraqlar  yakunida.Majlislarda 
uquv  yurti  ichki-tartib  qoidalariga  umumjamoa  ijtimoiy  me`yorlariga  rioya  etish 
holati,  yuzaga  kelgan  ziddiyatlar  tahlil  qilindi,  navbatdagi  davr  uchun  qilinadigan 
ishlarni  ijobiy  hal  etish  chora-tadbirlari  belgilanadi.  Maktabda  tarbiya  va  ta`lim 
olayotgan,  jamoa  hayotida,  shunungdek  tarbiyaviy  tadbirlar  jarayonida  faollik 
kursataetgan, uqishda, mehnatda alohida urnak bulaetgan tarbiyalanuvchilarning ota-
onalariga minnadorchilik izhor etildi. 
b) Umummkatab ota- onalar majlisi: ota-onalar umumiy yig`ilishida uquv yili 
davomida  oquvchilar,  ota-onalar  bilan  olib  boriladigan  tarbiyaviy  ishlarning  borishi 
va  yakuni  muhokama  qilindi.  Ota-onalar  maktab  haeti  va  oquvchilarning  intizomiy 
xulq-atvori,  ijtimoiy  me`yorlarga  amal  qilishlari,  oquvchilarni  ma`naviy  jihatdan 
tarbiyalash borisida erishilaetgan natijalar bilan tanishtirildi. 
V) ijtimoiy-ma`navimiy mazmunidagi  suxbat va ma`ruzalar. Bunday ma`ruza 
va  suxbatlar  ota-onalarda  ijtimoiy  shuningdek  ta`lim-tarbiya  oid  bilimlarni  egalash 
farzand  tarbiyasi  ishiga  jiddiy  e`tibor  berish  bu  boroda  ta`lim  muassasi  bilan  ularga 
bolalalrning mustahkam hamkorlik urnatish va hamkorlik. 
 
 
 
 
 

Download 0.65 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling