Alishyer navoiy nomidagi samarqand davlat univyersityeti


Download 8.06 Mb.

bet25/81
Sana14.02.2017
Hajmi8.06 Mb.
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   81

Ma’ruza mashg’ulotlari 

 

9-mavzu  

Chor Rossiyasining Turkistonni bosib olishl. Chorizm istibdodiga qarshi Turkiston xalqlarining 

milliy-ozodlik kurashi. Jadidchllik 

1.8. 

Ma’ruzada ta’lim texnologiyasi 

Mashg’ulot vaqti-2 soat 

Talabalar soni: 100 – 130 nafargacha 

Mashg’ulot shakli 

Kirish-axborotli ma’ruza 



 

Ma’ruza rejasi 

l.Chor Rossiyasining O'rta Osiyoni bosib olishi. 

2.O'lkamizda         mustamlakachilik        boshqaruv        tizimining 

o' r n a t i l i sh i . 

3.Turkiston  xalqlarining chorizmning mustamlakachilik 

zulmiga  qarshi      milliy-ozodlik      harakatining   

boshlanishi,   uning   bosqichlari. Jadidchilik 

O’quv  mashg’ulotining  maqsadi:  Podsho    Rossiyasining  Markaziy  Osiyoni 

bosib  olishi,  maqsadlari,  podsho  Rossiyasining  o’lkadagi  mustamlakachilik  siyosati, 

unga    qarshi  milliy  ozodlik  harakati,  o’lkada  jadidchilik  harakatining  yuzaga  kelishi 

to’g’risidagi bilimlar tashkil ettiriladi. 



Pedagogik vazifalar

  Podsho  Rossiyasi  o’lkani  bosib  olish  uchun  

harbiy  yurishlari,  ularning  maqsadlari  haqida 

tushuntirish beriladi; 

 Chorizmning 

markaziy 

osiyodagi 

boshqaruv 

tizimi, 

uning 


mustamlakachilik 

mohiyati 

zulmiga 

qarshi  o’lkada  milliy  ozodlik  harakati 

to’g’risida ma’lumotlar beriladi. 

O’quv faoliyati natijalari: 

  Podsho  Rossiyasi  tomonidan  Markaziy  osiyoni  bosib    olishi, 

chorizmning  o’lkadagi  mustamlakachilik    siyosati  qanday    salbiy 

oqibatlarga olib kelganligi tushuntirib beriladi; 

  Markaziy Osiyoda  jadidchilik harakatining yuzaga kelishi, uning  

mazmun  mohiyati tushuntirib beriladi. 



Ta’lim berish usullari 

Ko’rgazmali  ma’ruza,  namoyish  etish,  savol-

javob, suhbat, tushuntirish, klaster 

Ta’lim berish shakllari 

Ommaviy, jamoaviy, yakka tartibda   



Ta’lim berish vositalari 

O’quv  qo’llanma,  kompyuter  texnologiyalari, 

slaydlar           

Ta’lim berish sharoiti 

Texnik 


vositalardan 

foydalanishga 

va 

guruhlarda ishlashga mo’ljallangan auditoriya 



Monitoring va baholash 

Og’zaki nazorat, savol-javob  



 

 

177 


1.2. «Chor Rossiyasining Turkistonni bosib olishl. Chorizm istibdodiga qarshi Turkiston 

xalqlarining milliy-ozodlik kurashi. Jadidchllik»  mavzusi bo’yicha ma’ruza mashg’ulotining texnologik xaritasi 

 

Ish 

bosqichlari 

va vaqti 

Faoliyat mazmuni 

Ta’lim beruvchi 

Ta’lim 

oluvchilar 

  

1. 



Mavzuga 

kirish 


(15 

daqiqa) 


1.1.O’quv  kursi  nomini  aytadi.  Ekranga 

o’quv  kursining  tuzilmaviy  mantiqiy  chizmasini 

chiqaradi,  mavzular  ro’yxati  bilan  tanishtiradi  va 

ularning mazmunini  qisqacha yoritadi  

1.2.Birinchi  mashg’ulot  mavzusi,  uning 

maqsadi  va  o’quv  faoliyati  natijalarini    e’lon 

qiladi.  

1.3.Klaster  asosida  o’tiladigan  mavzuning  mazmuni  va  mohiyatini 

qisqacha yoritadi  

Tinglaydilar. 

 

 

 



Tinglaydilar  

 

 



 

 

2-



bosqich 

Asos


iy bosqich   

(55 


daqiqa) 

2.1.  Talabalar  bilimini  faollashtirish  maqsadida 

savol-javob usulini qo’llaydi:  

 

Podsho  Roosiyasi  nima  sababdan  markaziy 



osiyoga harbiy yurishlarni amalga oshirdi? 

 

Fuqarolik  jamiyati  barpo  etishning  mazmuni  



va mohiyatini tushuntirib bering. 

 

Podsho 



Rossiyasining 

markaziy 

osiyoga 

mustamlakachilik  mohiyati    va  uning  oqibatlari 

nimalardan  iborat? 

 

Turkistonda 



jadidchilik 

harakati 

nima  

sababdan yuzaga keldi va ularning maqsadlari? 



 

XIX  asrning  oxirida  Turkistondagi  milliy-

ozodlik harakatiga kimlar rahbarlik qilgan?  

2.2.  Javoblarni  to’ldiradi,  umumlashtiradi  va 

bugungi  o’quv  mashg’ulotida  ushbu  savollarga 

kengroq javob olishlarini aytadi.  

2.3.  Ekranda  slaydlar  namoyish  etish  orkali 

chorizmning  harbiy  yurishlari,  jadidchilik  ijobiy 

rol o’ynagani to’g’risida to’liq ma’lumotlar beradi       

Talabalar  diqqatini  mavzuning  asosiy  jihatlariga 

karatadi,  ularning  dolzarb  va  ahamiyatli  ekanini 

asoslaydi. 

2.4. Iqtisodiyotning barqaror o’sishini ta’minlash va hayot 

sifatini  yaxshilash  borasida  amalga  oshirilgan  sa’y-

harakatlar  to’g’risida  fikr  bildirishlarini  so’raydi.  Ushbu 

vazifani  FSMU  texnikasi  yordamida  amalga  oshirish 

kerakligini  aytadi  va  FSMU  texnikasining  qoidasini 

tushuntiradi  (4-ilova).  Vazifani  barcha  talabalar  yakka 

tartibda bajarishlarini aytadi.  

Talabalar  faoliyatini  kuzatadi,  ularni  yo’naltiradi,  zarur 

maslahatlar beradi. 

2.5.  Bir  nechta  talabaning  ish  natijasini    tekshiradi, 

talabalar  bilan  birgalikda  muhokama  qiladi.  Zarur  bo’lsa, 

qo’shimchalar  kiratadi  va  ushbu  savol  bo’yicha  to’liq 

Savolga 

javob 


beradilar. 

Fikrlarini 

bildiradilar. 

 

 



 

 

 



 

 

Tinglaydila



r, 

zarur 


ma’lumotlarni 

yozib oladilar.  

 

 

 



Vazifani 

yakka 


tartibda 

bajaradilar. 

 

 

 



 

 

 



 

Ish 


natijasini  taqdim 

kiladilar. 

 


 

178 


ma’lumot berishini aytadi.  

2.6.  Rejaning  ikkinchi  savoliga  doir  bo’lgan 

slaydlarni ekranga chiqaradi va har bittasini to’liq 

yoritadi  

2.7.  Mavzu  bo’yicha  talabalarda  yuzaga  kelgan 

savollarga javob beradi 

 

Tinglaydila



r, 

zarur 


ma’lumotlarni 

yozib oladilar.  

 

3. 


Yaku

niy bosqich 

(10 

daqiqa) 


3.1. Mavzu bo’yicha yakuniy xulosalar qiladi. Mazkur mavzu buyicha 

egallangan  bilimlarning  dolzarbligi  va  ahamiyatli  ekanini  alohida 

qayd  etadi  hamda    kelajakda  ushbu  bilimlardan    qayerlarda 

foydalanishi mumkinligi haqida ma’lumot beradi. 

3.2.  Mustaqil  ishlash  uchun  vazifa  beradi:  (1) 

o’tilgan  mavzu  asosida  B/B/B  jadvalini  to’ldirib 

kelish.  B/B/B  jadvalini  to’ldirish  qoidasini 

tushuntiradi  (6-ilova);  (2)  ikkinchi  mavzu 

bo’yicha keyingi o’quv mashg’ulotiga tayyorlanib 

kelish.  

Savollar beradilar. 

 

 



 

Vazifani 

yozib 

oladilar. 



 

 

9- Mavzu: Chor Rossiyasining Turkistonni bosib olishi. Chorizm istibdodiga qarshi Turkiston 



xalqlarining milliy-ozodlik kurashi. Jadidchllik. 

Ryeja: 

1.  Chor Rossiyasining O'rta Osiyoni bosib olishi. 

2.  O'lkamizda         mustamlakachilik        boshqaruv        tizimining o 'r nat ilis h i.  

3.  Turkiston    xalqlarining  chorizmning  mustamlakachilik  zulmiga  qarshi      milliy-ozodlik   

harakatining   boshlanishi,   uning   bosqichlari. Jadidchilik 

 

 



Asosiy adabiyotlar:  

1.  Karimov I.A. Istiqlol va ma’naviyat. Toshkyent, “O’zbyekiston”, 1994. 

2.  Karimov  I.A.  O’zbyekiston:  milliy  istiqlol,  iqtisod,  siyosat,  mafkura.  Asarlar.  Toshkyent. 

“O’zbyekiston”, 1996, 1 jild. 

3.  Avloniy A. Uson millat. Toshkyent, “SHarq”, 1993. 

4.  Aliyev A. Maxmudxo’ja Byehbudiy. Toshkyent. “YOzuvchi”, 1994 yil. 

5.  Alimova  D.A.,  Rashidova  D.A.  Maxmudxo’ja  Byexbudiy  va  uning    tarixiy  tafakkuri. 

Toshkyent, “Akadyemiya”, 1999 yil. 

6.  Aliyev  Ahmad. Istiqlol  va adabiy  myeros. Toshkyent, ”O’zbyekiston”, 1997  yil, 7-60,179-

208 byetlar. 

7.  Alimova D.A. va boshqalar. Jadidchilik: isloxot yangilanish.mustaqillik va taraqqiyot uchun 

kurash. Toshkyent, ”Univyersityet”, 1999 yil 

8.  Bayoniy B. SHajara Xorazshoxiy. Toshkyent, ”Kamalak”, 1991, 176-226 bktlar. 

9.  Ziyoyev  X.  Turkistonda  Rossiya  tajovuzi  va  xukmronligiga  qarshi  kurash.  Toshkyent, 

”SHarq”, 1988. 

10. Karimov  SH.,  SHamsutdinov  R.  Turkiston  Rossiya  bosqini  davrida.  Andijon  “Myeros”, 

1995 yil. 

11. Fozilbyek Otabyek o’g’li. Dukchi Eshon fojiasi. Toshkyent, ”CHo’lpon”, 1992 yil.’ 

12. Xasaniy S.  Turkiston bosqini. Toshkyent, ”nur”, 1992 yil. 

13. Qosimov B. Ismoilbyek Gospirali. Toshkyent, 1992 yil. 

14. O’zbyegim “Vatan” syeriyasi. Toshkyent, 1992 yil, 142-180 byetlar. 

 

 

Qo’shimcha adabiyotlar: 

15. Tursunov T. Abdulla Avloniy va o’zbyek tyeatri. Guliston, 1998 yil, №6, 50-51 byet. 


 

179 


16. Eshmurodova  Z.  Ma’rifat  davrining  soxibqironi.  (I.Gaspirali),  Guliston  ,  1998,  №6,  41-42 

byetlar. 

17. Uzoqov  X.  Islox  yo’lida  (Jadidlar  matbuotida  yangi  turkum  g’oyalari.) Iqtisod  va  xisobot. 

№8-9, 69-71 byetlar. 

18. Ergashyeva  N.  Jadidchilik  harakati  va  Munavvar  Qori.  Xalq  ta’limi,  1996,  №5,  69-71 

byetlar. 

19. Xolboyev S. YUrt dardiga darmon izlagan inson. Ma’rifat. 1997 yil 12 fyevral. 

20. Karimov N. Byehbudiy va jadid adabiyoti. O’zbyek tili va adabiyoti, 1995, №3, 3-6 byetlar. 

21. Abduraxmonov  G.  Byehbudiy  va  uning  xozirgi  zamon  adabiy  tilining  shakllanishidagi 

xizmatlari. “O’zbyek tili va adabiyoti”, 1995, №3, 7-10 byetlar. 

22. Xazratqulov K. Zulmga adovat. “O’zbyekiston adabiyot va san’ati”. 1993, 15 syentyabr. 

23. Alimova D. “Hujumga zarurat bormi?”. O’zbyek adabiyoti va san’ati. 1997, 14 fyevral. 

24. Alimova D. “Haq olinur, byerilmas”. O’zbyekiston adabiyoti va san’ati. 1997 yil, 14 fyevral. 

25. Komilova  M.  Jadidlar  xaqida  yashirilgan  xikoyalar.  “O’zbyekiston  adabiyoti  va  san’ati” 

1992, 11 syentyabr. 

26. Xolboyev S. Istiqlolimiz sarchashmalari. (Jadidchilik) Ishonch, 1996 10 dyekabr 

27. Rizayev SHuhrat “Jadidlar va 1916 yil qo’zg’oloni” Ma’rifat, 1996  may. 

28. Ibrohimov Solijon. Fitrat va jadidchilik. Muloqot, 1994.№ 5-6,20-23 byetlar. 

29. M. Turdiyev. Mahmudxo’ja Byehbudiy. Muloqot, 1994, №3-4, 44-48 byetlar. 

30. Aliyev Axmad. Istiqlol va milliy qadriyatlar. Guliston. 1996, №6, 4-5 byetlar. 

31. Turdiyev SH. Fitrat va adabiy aloqalar. O’zbyek tili va adabiyoti. 1996, №4, 10-14 byetlar. 

 

 



Darsning o`quv va tarbiyaviy maqsadi: Ushbu mavzu orqali Chor Rossiyasining Turkistonni 

bosib  olishi,Chorizm  istibdodiga  qarshi  Turkiston  xalqlarining  milliy-ozodlik  kurashini  tarixiy 

manbalar  tahlili  asosida  yoritib  byerishdan  iborat.  SHuningdyek  Jadidchilikning  mazmun 

mohiyatini tushuntirishdan iborat.  

 

Dars  o’tish  vositalari:  (Doska,  pla  kat,  fan  yuzasidan  manba  va  adabiyotlar,  tarixiy 

ma’lumotlar, mavzu yuzasidan har xil tyestlar, kompyutyer, jahon siyosiy xaritasi, izohli lug`atlar) 

15. 

Dars  o’tish  usullari:  Takrorlash,  suhbat  va  savol-javob  (mavzuni  o`zlashtirishni 

mustahkamlash),  jonli  muloqot  o`tkazish,  erkin  fikrlash  va  so`zlashga  o`rgangan  holda  fikr 

mulohazalarini  bayon  qildirish,  buning  uchun  har  bir  talabaga  o`tilgan  mavzular,  tayanch 

iboralardan  savol  tashlanadi.  O`qituvchi  va  talabalar  o`rtasida  byerilgan  savollarni  tahlil  etish. 

Tarqatma tyestlar asosida talabaning mavzuni qay darajada o`zlashtirganligini aniqlash. Talabalarni 

voqyealarni tahlil etishga o`rgatish. Xarita bilan ishlashni talabalarga o`rgatish. Iboralarni izohlash 

va unga tahlil byerish. 

 

Darsning xrono kartasi – 80 minut.  



 

O’qituvchi dars davomida quyidagi ishlarni bajaradi 

 

Tashkiliy qism: xonaning tayyorgarligi, jihozlanishi, sanitariya holati. Talabalarning 



davomati – 2 minut 

 

Hafta davomida bo`lgan yangiliklar-5 minut 



 

Yo`qlama- 5-minut 

 

Dars yuzasidan talabalarni zarur adabiyotlar bilan tanishtirish- 10 minut 



 

YAngi mavzu bayoni – 50 minut  

 

Sinov savollar namunasi – 5 minut 



 

Uyga vazifa byerish – 3 minut 



1-masala: 

O’rta  Osiyo  va  Rossiya  munosabatlari  qadim  zamonlardan  boshlangan.  Buni  XIII-XV  asrlarda 

O’rta Osiyoda zarb etilgan tanga pulning Rossiyada topilishi bilan isbotlash mumkin. Volga bo’yida 

Bulg’or  va  Xazor  davlatlari  mavjud  bo’lgandayoq  savdo  aloqalari  rivojlanishi  uchun  imkoniyat 

yaratilgan. 


 

180 


Dastlab  Astraxon,  Qozon  kyeyinroq  Sibir  xonliklari  Rossiya  tomonidan  zabt  etilgan.  XVI  asr 

o’rtalarida  munosabatlar  yanada  rivojlandi,  ya’ni  bir-birlari  bilan  byevosita  qo’shni  bo’lib  qoldi. 

Ayniqsa  o’sha  davrda  diplomatik  munosabatlar  o’rnatilishi  iqtisodiy,  siyosiy  va  madaniy 

munosabatlarni  tartibga  kyeltirdi.  Masalan,  Buxoro  va  Xiva  xonliklari  elchilari  1557  yilda 

Astraxonga borgan edi. 1558 yilda esa CHor hukumati Jyenkinsonni O’rta Osiyo xonliklariga elchi 

qilib yuborgan edi. XVIII asr oxiriga kyelib savdo yo’llari yanada kyengaydi. Agar avvallari Volga 

daryosi,  Kaspiy dyengizi  va Mang’ishloq orqali  Xivaga, u orqali Buxoroga doimiy, Qo’qonga esa 

onda-sondagina savdo karvonlari borsa, endilikda ikkinchi savdo yo’li Oryenburg orqali Toshkyent, 

Qo’qon va Buxoroga boriladi. Uchinchi savdo yo’li o’am Syemipalatinsk va Pyetropavlovsk orqali 

qozoq cho’llari va Sarisuv bo’ylab Sibir savdo yo’li yuzaga kyeldi

vi

.    


  

XIX  asr  birinchi  yarimiga  kyelib  O’rta  Osiyo  va  Rossiya  savdo  munosabatlari  yanada 

kyengaydi.  Bunga  asosan  Rossiya  sanoatining  va  uning  yangidan-yangi  bozorlarga  ehtiyoji 

kuchayishi  sabab  bo’ldi.  Rus  sanoati  mahsulotini  sotish  uchun  yangi  bozor  qidirish  zaruriyati  va 

uning  uchun  xom  ashyo  nyegiziga  ega  bo’lishlik  ehtiyoji  tufayli  O’rta  Osiyoga  qiziqish  yanada 

kuchaydi.  Agar  XIX  asr  birinchi  choragida  ikkala  tomonlar  o’rtasida  asosan  tayyor  mahsulotlar 

ayirboshlangan bo’lsa, shu asr ikkinchi choragida paxta alohida ahamiyat kasb eta boshladi.  

 

XIX  asr  boshlarigacha    O’rta  Osiyoga  myetall  buyumlar  chiqarish  taqiqlangan  edi.  Endi 



savdoni rivojlantirish maqsadida tyemir, po’lat, mis, cho’yan kabi myetallardan yasalgan buyumlar 

ham  O’rta  Osiyoga  chiqariladigan  bo’ldi.  Kyeltirilgan  misdan  har  xil  idishlar  va  chaqa  pul 

yasalardi. Tyemir va cho’yandan qishloq xo’jalik asboblari tayyorlandi. Qisqasi, ishlab chiqarishni 

rivojlanishida muhim rol’ o’ynaydi. 

 

1826 yil fyevralida gyenyeral – mayor  Vyerigin impyerator Nikolay  I ga alohida xat bilan 



murojat  qilib,  unda  Rossiya  yengil  sanoat  va  savdosi  rivojlanishi  hamda  inglizlarning  Tatariston 

chyegaralariga  yaqinlashuvi  O’rta  Osiyoni  tyezlik  bilan  bosib  olishni  taqozo  qilmoqda,  dyeb 

ko’rsatgan  edi.  Lyekin  u  vaqtda  chor  hukumatining  asosiy  e’tibori  O’rta  Osiyoga  emas,  “SHarq 

masalasi” dyeb nomlangan Yevropa voqyealari bilan band edi.  

 

XIX asr ikkinchi choragida Rossiyada kapitalistik munosabatlar  yanada  tyezroq rivojlandi. 



Lyekin rus tovarlariga poshlinalarining yuqori bo’lishligi, ularning erkin emas, balki tatar boshqird 

va O’rta Osiyolik savdogarlar orqaligina kirib kyelishi ikkala tomon orasidagi savdo rivojlanishini 

qiyinlashtirardi. 

 

Undan  tashqari  XIX  asr  30-40  yillaridan  O’rta  Osiyoga  Angliya  kapitali  ham  kirib  kyela 



boshladi  va  ular  rus  tovarlari  bilan  raqobatda  g’olib  chiqishi  mumkin  bo’ldi.  Angliyaning 

Afg’onistonga  bostirib  kirib,  O’rta  Osiyo  chyegaralariga  yaqinlashuvi  ham  jiddiy  xavf  edi.  Ana 

shunday  sharoitda  O’rta  Osiyoda  Rossiya  o’zining,  iqtisodiy  pozitsiyasini  mustaxkamlash  zarur 

dyeb hisobladi.  

 

Ana  shu    maqsadda  “Rossiya-Osiyo  savdo  kompaniyasi”  tashkil  qilinib,  uning  asosiy 



vazifasi  O’rta  Osiyoda  Rossiyaning  iqtisodiy  va  siyosiy  ekspantsiyasini  va  inglizlar  ta’sirini  siqib 

chiqarishini    ta’minlashdan  iborat  bo’lgan.  XIX  asr  40-yillarida  CHor  hukumati  O’rta  Osiyo 

xonliklari  bilan  savdoni  yengillashtiruvchi  qator tadbirlarni  amalga  oshirdi.  Masalan,  O’rta  Osiyo 

xonliklaridan Rossiyaga kyeltiriladigan tovarlarga bir foizgina poshlina byelgilandi. 1848 yil CHor 

hukumati Mang’ishloqdagi rus tovarlariga bo’lgan poshlinani ham byekor qildi. 

SHuni  qayd  etish  lozimki,  XIX  asr  50-60  yillarida  chorizm  O’rta  Osiyo  xonliklarini  bosib  olish 

ryejasini amalga oshirishga kirishmagan edi. CHunki bu ish juda katta tayyorgarlikni talab etar edi. 

Buni  1839  yilda  gyenyeral-Pyerovskiyning  Xivaga  muvaffaqiyatsiz  qilgan  harbiy  yurishi  ham 

taqoza qilardi. Kyechiktirilishiga yana bosh sabablardan biri CHor hukumatining butun e’tibori va 

mamlakat  ryesurslari  Kavkazni  bosib  olishni  oxiriga  yetkazishga  qaratilgan  edi.  Undan  tashqari 

1848  yil  Yevropadagi  inqilobiy  voqyealar  va  1853-1856  yillardagi    Qrim  urushining 

muvaffaqiyatsiz tugallanishi ham O’rta Osiyoni bosib olishni  kyechiktirilgan edi (1854-1864).  

 

Lyekin  shunga  qaramasdan  XIX  asr  40-50  yillarida  Rossiya  O’rta  Osiyo  xonliklarida 



iqtisodiy  siyosiy  va  diplomatik  munosabatlarni  o’rnatishni  tyezlashtirdi.  Masalan,  1848  yilda 

Nikiforov  boshliq rus missiyasi Xivada, Butyenov boshliq missiya esa Buxoroda bo’ldilar. 

 

Nikiforov  talabiga  ko’ra  Sirdaryoning  shimolidagi  barcha  xududlar  va  Kaspiy  dyengizi 



 

181 


sharqiy  qismi  Rossiyaga  o’tishi  Xiva  xonligida  qulchilik  tartiblari  tugatilishi  va  barcha  rus 

muhojirlari qaytarib byerilishi kyerak edi. Lyekin Xiva xonligi bunga rozilik byermadi. 

 SHu  sababli  1842  yil  Xivaga  Danilyevskiy  boshliq  yangi  missiya  kyelib,  unda  rus  savdo 

karvonlarini turkman va Xivaliklar xujumidan mudofaa qilishga kyelishiladi.  

Butyenov  missiyasidan  ham  dyeyarli  ijobiy  natija  chiqmadi.  Lyekin  A.V.  Xonikovning  “Buxoro 

xonligi yozilishi” nomli kitobida amirlikni harbiy jihatdan o’rganishi kyelajakda muhim ahamiyatga 

ega bo’ldi. 

XIX  asr  40-yillari  oxiridan  CHor  hukumati  O’rta  Osiyoga  kirishni  boshladi.  Dastlab  1848  yilda 

Sirdaryo  quyilishi  joylari  egalanib,  u  yerda  “Raim”  dyeb  nomlangan  qal’a  qurilishi  butun  Orol 

dyengizi  atrofi  mustaxkamlanib  olinishi  ta’minladi  va  kyeyinchalik  O’rta  Osiyo  ichiga  kirib 

borishga imkoniyat yaratdi.  

1851  yilda  Oryenburg  va  Samara  harbiy  gyenyeral  –  gubyernatori  qilib  gyenyeral  Pyerovskiy 

tayinlandi. U aslida O’rta Osiyo xonliklarini tyezlikda harbiy yo’l bilan qo’lga kiritish tarafdori edi. 

Endi Orol dyengizidan Sirdaryo  yuqorisi  bo’ylab  harakat qilib, 1853  yilda  hozirgi  “Kazalinskiy I- 

son  Fort” nomi  bilan  yangi qal’a qurdi. 1853  yilda Pyerovskiy  yuborgan  harbiy otryadlar Qo’qon 

xonligiga  qarashli  Oqmachit    (Qizil  O’rda  )  qal’asini  qo’lga  kiritda  va  u  yerda  “Pyerovskiy  forti” 

nomi bilan yangi qal’a barpo etildi. Tarixda buni “Turkiston fojyeasi” dyeb ham ataladi. “Turkiston 

fojyeasi”  Oqmachit  fojyeasidan  boshlanadi.  O’tgan  asrda  rus  bosqini  arafasida  Markaziy 

Turkistonda  uchta  davlat  –  Buxoro    amriligi,  Xiva  va  Qo’qon  xonliklari  mavjud  edi.  Tarix 

darslarida  bular  umumiy  qilib  “O’zbyek  xonliklari”  dyeyilsa-da,  Qo’qon  xonligiga  doir  tarixiy 

manbalarda  bu  davlat  “Turkiston  mamlakati”  dyeb  tilga  olingan,  uning  hukmdori  esa  “Hokon  ibn 

Hokon  sulton….”  dyeb  yuritilgan.  SHunday  hokon  ibn  hokonlardan  biri  1822-1842  yillarda 

hukmronlik qilgan Muhammad Alixon ibn Umarxon edi. 

 SHuni  alohida   qayd etish  lozimki,  Amir Tyemur zamonlaridan  byeri SHarqiy Turkiston G’arbiy 

Turkistonga  birlashmagan  edi.  Bu  tarixiy  voqyea  xuddi  shu  Muhammad  Alixon  zamonida  yuz 

byerdi. Uning  bu  muvaffaqiyatidan  cho’chigan atrofidagi davlatlar sarosimaga tushdilar  va o’zlari 

chora  ko’rishga  kirishdilar.  Josuslar  yuborib,  uchta  qo’shni  va  qardosh  davlat  o’rtasida  nizo 

chiqarishga urindilar. Muhammad Alixonni badnom qilib qatl etilishiga erishdilar. Bu ishni Buxoro 

amiri Nasurullo amalga oshirdi. Uzoqni ko’zlagan bosqinchilar Turkistoni zabt etishga ana shunday 

hozirlik ko’rdilar, bu yerdagi davlatlar birlashmasi dyeya, ularni bir - birlariga yov qilib qo’ydilar. 

Muhammad  Alixon  hayotligida  Qo’qon  xonligining  xududi  Sirdaryoning  quyi  oqimlaridan  to 

SHarqiy  Turkistongacha  edi,  janubiy  chyegara  Pomir  tog’larigacha  borsa  shimoli  Olma  –  Ota  , 

Pishpak,  Issiqko’l  bo’ylarigacha  boradi.  Bu  davrda  qurilgan  yangi  shaharlardan  biri  Sirdaryo 

bo’yidagi  Oqmachit  edi.  Bu  yerda  qurilgan  machit  olis-olislardan  oppoq  bo’lib  ko’ringani  uchun 

xalq shaharni Oqmachit dyeb atagan

vii


Rus  bosqiniga  birinchi  bo’lib  ana  shu  Oqmachit  (hozirgi  Qizil  O’rda)  duchor  bo’ldi.  Oqmachit 

shahri istilo qilingach, CHor hukumati bosqinchi gyenyeral nomini abadiylashtirish maqsadida uni 

Pyetrovsk dyeb atadi. 70 yildan ortiq vaqt mobaynida shahar shu nom bilan yuritildi. 1920 yillarda 

o’sha paytdagi Qozog’iston Muxtor hukumati Oryenburgdan ko’chirib  yuborilgach, bu shahar shu 

hukumatning qarorgohi bo’ldi va Qizil O’rda dyeb atala boshladi

viii



SHunday qilib, Rossiyaning Sirdaryo harbiy chizig’i yuzaga kyeltirilib, u kyelajakda O’rta Osiyoni 



bosib  olishda  juda  katta    imkoniyatlar  yaratdi.  Bu  bilan  yana  G’arbiy  Sibir’  va  Syemipalatinsk 

tomonidan ham O’rta Osiyoga kirish imkoniyati harbiy chizig’i yaratildi. Endi G’arbiy Sibir’ harbiy 

gyenyeral-gubyernatoriga  Zailiy  o’lkasini  qo’lga  kiritish  vazifasini  yuklandi.  SHu  maqsadda  1847 

yilda Yettisuvdagi Ulutovda Kopal qal’si barpo qilindi. 1850-1854 yillarda chor harbiy qo’shinlari 

Zaili  o’lkasini  to’la  qo’lga  kiritdi.  1854  yilda  Olma-Ota  qishlog’ida  Vyerniy  nomli  qal’a  yuzaga 

kyeltirildi.

ix

 SHunday qilib, shimol tomonda Syemipalatinsk Vyerniy o’rtasida Sibir’ harbiy chizig’i 



(liniyasi) yuzaga kyeltirildi. 

Sirdaryo  va  Sibir’  harbiy  chiziqlarining  yuzaga  kyeltirilishi  bilan  O’rta  Osiyoni  bosib  olishning 

barcha  imkoniyatlari  yaratildi.  Endi  buning  amalga  oshirilishi  halqaro  vaziyatga  bog’liq  edi.  SHu 

orada  Qrim  urushining  (1853-1856  y.)  boshlanishi  CHorizmning  O’rta  Osiyoni  bosib  olish 

ryejasining  amalga  oshirilishini  orqaga  surdi.  Bundan  O’rta  Osiyo  xonliklari  ham  foydalanishga 

harakat qilishib Rossiya qo’shinlarini shimolga surishga intildilar. XIX asr o’rtasida Qo’qon xonligi 

Qozog’istonning qator tumanlarini Turkiston va boshqalarni bosib olishga kirishdi. Undan tashqari 


 

182 


O’rta  Osiyo  xonliklari  qozoq  fyeodallarining  “Kyenisarlar  harakati”  dyeb  nomlangan  fyeodal-

monarxiyasi  mazmuniga  ega  bo’lgan  harakatini  ham  zo’r  byerib  quvvatladilar.  1853  yil  oxirida 

YOqubbyek  boshchiligidagi  Qo’qon  harbiy  kuchlari  Oqmachit  qal’asiga  hujum  qilib,  uni  qo’lga 

kirita oldilar. 

Qrim  urushidagi  Rossiya  mag’lubiyatidan  kyeyin  Turkiya  hukumatining  O’rta  Osiyo  xonliklarini 

birlashtirib  Rossiyaga  qarshi  harbiy  harakatlarni  boshlashga  intilishi  syezildi.  Hindistonda 

mo’stahkamlanib  olgan  Angliya  esa  Afg’oniston  chyegaralariga  yaqinlashadi.  1856  yilda  ingliz 

agyentlari  Qo’qon  va  Xiva  xonligida  paydo  bo’lishdi.  Inglizlar  yordamiga  tayanib  Afg’oniston 

hukmdori Do’st Muhammad Balxni egallab, Amudaryo janubidagi barcha tumanlarni qo’lga kiritish 

uchun harakat qila boshladi.  

Bu davrda  Angliyaning Rossiya  bilan  yaqin  siyosat olib  borayotgan Eronga ham tazyiqi kuchayib 

bordi. Ana shunday sharoitda Rossiya hukumatidan O’rta Osiyoga ta’sir doirasini kyengaytirishning  

yangi va favquloddagi chora-tadbirlarini amalga oshirishni talab etardi. 

 SHu  maqsadni  amalga oshirish uchun 1858  yilda Xiva  va  Buxoroga polkovnik Ignat’yev  boshliq 

missiya yuborildi. Ular bilan birgalikda Butakov boshchiligidagi  2 ta paroxod ham yuborilib, uning 

Orol  dyengizidan  Amudaryoga  va  u  yerdan  oqim  yuqorisiga  borishi  mo’ljallandi.  Lyekin  ular 

Qo’ng’iradgacha yetib bordi, uning narisiga borishga  Xiva xoni ijozat byermadi. 

Ignat’yev missiyasining asosiy maqsadi Xiva xonligidan Rossiyaga qarshi barcha intilishlardan voz 

kyechishini,  Amudaryo  bo’ylab  rus  kyemalarining  erkin  suzishini,  Xivada  rus  savdo  agyentligini 

o’rnatishni  va  Rossiya  tovarlariga  2,5  %  gacha  poshlinalar  byelgilashni  taminlashdan  iborat 

bo’lgan. Lyekin Xivada bu xohishlarning birontasi amalga oshmadi. 

Ignat’yev  missiyasi  Buxoroda ayrim  muvaffaqiyatlarni qo’lga kiritdi. U rus tovarlariga poshlinani 

kamaytirishga va Buxoroda vaqtinchalik savdo agyentligini ochishga erishdi. Buxoro amirining bu 

siyosati uning Xiva va Qo’qon xonliklari bilan yomon bo’lganligi natijasi edi.  

Muhimi  shuki,  ana  shu  missiyalar  natijasida  CHor  Rossiyasi  O’rta  Osiyoga  bo’lgan  siyosatini 

kyeskin  o’zgartirdi.  Bunda  1858  yilda  Pyerovskiyning  vafoti  munosabati  bilan  Samara  va 

Oryenburg  gyenyeral-gubyernatori  qilib  tayinlangan  Katyenin  katta  rol’  o’ynadi.  Uning  fikricha 

hozir  Xivani  chyetlab  o’tib,  Qo’qon  xonligiga  harbiy  yurishni  boshlash  zarur  edi.  U  Sirdaryo 

chizig’ini yetarli darajada mustahkam dyeb hisoblab, Turkiston va Toshkyent shaharlarini tyezlikda 

qo’lga kiritish, butun O’rta Osiyoni bosib olishdagi muhim rolini qayd etgan. Uning fikricha dastlab 

Julakni  (Janubiy  Qozog’istonda  )  kyeyin  Toshkyentni  qo’lga  kiritib,  Buxoro  xonligi  asosiy 

shaharlariga  harbiy  harakatni  boshlash  mumkin  edi.  Bu  fikrni  Julak  shahrini  bosib  olishni  podsho 

Alyeksandr II quvvatladi, lyekin Turkiston va Toshkyentni bosib olishni diplomatik munosabatlarni 

qiyinlashtirmasligi maqsadida kyeyinga qoldirdi.  

O’z  navbatida  G’arbiy  Sibir’  gyenyeral  gubyernatori  Gosford  CHu  daryosi  bo’yida 

Qo’qonliklarning  faolllashganligini  syezib,  Qo’qon  xonligidagi  Pishpak  qal’asini  tyezlikda 

egallashni  taklif  etdi.  Kavkazdagi  chor  harbiy  qismlari  qo’mondoni  knyaz’  A.  I.  Baryatinskiy 

inglizlarning Eron va Turkmanistonning ayrim tumanlarida faollashganini syezib, Kaspiy dyengizi 

sharqiy qirg’oqlarida mustahkalashni taklif etdi. 

CHor  hukumati  yuqoridagi  ryejalardan  Katyenin  takliflarini  amalga  oshirishni  hali  ertaroq  dyeb 

hisoblasa-da,  G’arbiy  Sibir’  gyenyeral-gubyernatori  Gosfordga  Pishpakni  egallash  uchun  rozilik 

byerildi.  Kaspiy  dyengizi  janubiy  sharqiy  qismiga  polkovnik  V.  D.  Dandyevil  boshliq  missiya 

yuborildi. CHorizmning bu harakati inglizlarning katta noroziligiga sabab bo’ldi. Bu o’z navbatida 

Rossiya  Eron  munosabatlari  yomonlashuviga  olib  kyeldi.  SHu  sababli  CHor  hukumati  Kaspiy 

dyengiz  sharqida  o’z  mavqyeini  mustahkamlash  ryejasini  amalga  oshirishni  kyeyinga  surishga 

majbur bo’ldi.  

SHunday  qilib,  chor  Rossiyasi  XIX  asr  90-yillarida  O’rta  Osiyoda  o’zining  mavqyeini 

mustahkamlash siyosatini amalga oshira olmadi. Buning uchun ham ichki ham tashqi qiyinchiliklar 

mavjud edi. 



Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   81


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling