Baqo umarov


Download 24 Kb.
Pdf ko'rish
bet27/35
Sana26.09.2017
Hajmi24 Kb.
#16530
1   ...   23   24   25   26   27   28   29   30   ...   35

^ 0
Birlam chi  va  ikkilam chi  nitrobirikm alarning  atsi-shakl  tuzlari  sovuqda 
mineral  kislota  ta ’sirida aldegid va  ketonlar hosil  qiladi:
+ NaOH 
+  H
2
S0
4
 
+  H20
2 R-CH
2
-N 0
2
  ------►
  2 R-CN= N-ONa  ---------►
  2 R-CN= N-OH-----
0
 
&
----- ►
 
R -C  
+  N
, 0
  + 
H,0
H
+ NaOH 
+  H
2
S0
4
 
+  H20
2 RiCH-NO-.  ------►
  2 R2C = N-ONa  --------- ►
  2  R,C = N-OH  --------
♦ 
' 4
 
R ^

S anoatda  birlam chi  nitrobirikm alarning  85  %  li  sulfat  kislota bilan  qiz­
dirib,  karbon  kislotalari  va gidroksilam in  hosil  qilishidan  foydalanadilar:
R-CH
2
- N 0
2
  +  H
2
S 0
4
  +  H20   -------- ►
  R  -  COOH 

NH,OH  ' H
2
S 0
4
karbon 
gidroksilamin
kislota 
sulfati
Reaksiya  mexanizmi quyidagicha  amalga  oshadi:
H" 

OH
R -C H ,-N 0
2
 
+=*  R-CH= N-OH  -------►
  R-CH  = N  ^  
---------- ►
I  
OH 
H
20  
0

+ HjO 
-Г 
H2O
R-CHsN-ОИ  ------ *  R-CH=N-OH  - -----»  R-C-NHOH  ----------
-H ” 
(i»H 

-----►  R-COOH 

NH2OH
AROM ATIK N ITR O B IR IK M A LA R
N o m e n k l a t u r a s i
A rom atik qator nitrobirikmalarining nomlanishi, odatda, tegishli aromatik 
uglevodorodlar nom idan kelib chiqadi.  Nitroguruh soniga qarab  ular,  mono- 
,  di-  va trinitrobirikm a bo'lishi  m um kin.  Halqadagi  nitroguruhlarning holati
o -,  m -,  p-  harflari  bilan,  yoki  raqam lar  orqali  belgilanadi:
N 0
2
&
n o
2
meta-
  dinitrobenzol
CH,
О-
N 0
2
.OJ
n o
2
2,4,6  -  trinitrotoluol
O l i n i s h i
Arenlarga  konsentrlangan nitrat va sulfat kislotalari (nitrolovchi aralashma) 
aralashm asi  ta ’sir  ettirib,  nitrobirikm alar  olinadi.  M asalan:
H
2
SO
4
 
/ ^ / N O j  
+  H0-N0
2
 
----------►
 
I О Т  

H20
benzol 
nitrobenzol

Reaksiyaning  m exanizm i  quyidagicha:  aw al  nitrat  va  sulfat  kislotalar 
ta ’sirlashib,  nitrosulfat  kislotani  hosil  qiladi:
o
2
n - o h  + h o - s o 2- o h   ---- ►
 
o
2
n - o - s o 2- o h  

H20
nitrosulfat  kislota
Keyin  nitrosulfat kislota  kation va anionga dissotsilanadi:
[ N 0 2]+  (nitroniy)  kationi  arom atik halqadagi vodorod atom laridan birini 
alm ashtiradi.  Vodorod esa  H +  proton  holida ajraladi.
Benzol  halqasini  nitrolash  reaksiyasi  qiyin o 'tadi,  lekin uning gom ologlari 
benzolga  nisbatan oson nitrolanadilar.
Yon zanjirda nitroguruh tutgan  nitrobirikmalar,  m asalan,  fenilnitrom etan 
C
6
H
5
—C H
2
—N 0
2
  alifatik qatordagi  nitrobirikm alam ing olinishi  usullaridan 
foydalanib  olinadi.
N itrobirikm alam ing  m uhim   xossalaridan  biri  shuki,  ular  qaytarilganda 
aromatik am inlar hosil  bo'ladi.  Ularning aromatik am inlargacha qaytarilishini 
bir necha  usullarda olib borish  mum kin:
1.  K i s l o t a l i   m u h i t d a
Qaytarilish  bir  necha  oraliq  m ahsulotlar  hosil  bo'lishi  orqali  boradi. 
Qaytaruvchi  sifatida vodorod ishlatiladi va oxirgi  mahsulot sifatida anilin  hosil 
b o 'lad i,  m asalan:
o
2
n - o - s o 2- o h
[N02]+  +  HSCV
H
7>kompleks
o-kompleks 
nitrobenzol
( O J  
+  H2o
toluol
fenilnitrometan
X o s s a l a r i
Zn + HCI
-H20
nitrobenzol
nitrozobenzol 
fenilgid- 
roksilamin
anilin

2.  Neytral yoki  kuchsiz kislotali muhitda
N itrobirikm alam ing  qaytarilishi  uchun  zarur  b o ‘gan  vodorod,  odatda, 
rux  bilan  am m oniy  xloridning  suvli  eritm asi  t a ’sirlashuvidan  hosil  bo'ladi. 
N eytral  yoki  kuchsiz  kislotali  m uhitda  nitrobenzolni  qaytarilishi  natijasida 
fenilgidroksilam in  hosil  bo'ladi  va  keyinchalik  uni  anilingacha  qaytarish 
mumkin.
3.  Ishqorli  muhitda
Q aytarilish  uchun  kerakli  vodorod,  odatda,  rux  m etalining  ishqor bilan 
reaksiyasidan  olinadi:
I-  bosqich:
-NO,  Zn +NaOH
-  
H20  
nitrozobenzol
+ H
2
-N  = 
0
-NH-OH 
fenilgidroksilamin
II-  bosqich:
О
( 5 ) -
n
  =  
n
- (
o
)
azobenzol
H20  
+ 2H
О
azoksibenzol
Q ) - N - S l - (  
gidrazobenzol
H20
III-  bosqich:
( Q ^ N H - H N
gidrazobenzol
+ H
2
2  ( 0 ) - N H
2 
anilin
Kuchli  m a’dan kislotalar ta ’sirida gidrazobenzol benzidin deb  nom langan 
m oddaga  qayta  guruhlanadi  (N .N .  Zinin).  Bu  reaksiya  benzidinli  qayta 
guruhlanish  deb  ataladi.
-
------------ j 
• 
r ------------ j 
+  j_J +
h - (
0
) - n h
4
- h n - (
0
) - h  
---------- ►
 
h
2
n - ( o ) — (
0
) - n h
2
gidrazobenzol 
benzidin
(n,n’-difenildiamin  )

ALIFATIK  AM IN LAR
U glevodorodlardagi  vodorod  atom larining  -N H
2
  -N H R   yoki  -N R R  
g uruhlarga  alm ash in ish id a n   olingan  hosilalari 
a m i n l a r
  deyiladi.  U lar 
molekulasidagi uglevodorod radikallarining soniga qarab birlam chi,  ikkilamchi 
va uchlam chi  aminlarga bo'linadi:
/ R
r - n h
2
 
r - n h - r  
r - n
4
birlamchi 
ikkilamchi 
R
amin 
amin 
uchlamchi  amin
B irlam chi  am in lar  tarkibiga  kiruvclii  — N H
2
  guruhiga 
a m i n o g u r u h ,  
ikkilamchi  aminlardagisi  >N H  
i m in o g u r u h
 deyiladi.  A m inlar molekulasidagi 
radikallarring xususiyatiga qarab,  alifatik (C nH
2
n+
1
- N H 2)  va arom atik am inlar 
(C
6
H ,—N H 2)ga  bo'linadi.
N o m e n k l a t u r a   v a   i z o m e r i y a s i
O datda,  am inlarning nomi  uglevodorod  radikallari  nomiga 
“ a m i n ”
 so'zini 
qo'shib  hosil  qilinadi:
CH
3
-NH: 
H jC-NH-CH j 
HjC-^J-CHj 
CH
3
- С Н ,-CH
2
-NH
2
metilamin 
dimetilamin 
CH
3
 
propilamin
trimetilamin
CH
3
-CH-NH: 
CH
3
-CH
2
-CH-NH
2
 
(CH
3
)
3
C-NH
2
CH
3
 
CH
3
 
uchlamchi
izopropilamin 
ikkilamchi  butilamin 
butilamin
A m inlarning izomeriyasi  uglerod zanjirining qanday tarm oqlanganligi va 
am inoguruhning  joylashgan  o'rn ig a  qarab  aniqlanadi.  B undan  tashqari, 
am inlar u ch u n  
m e t a m e r i y a
 hodisasi  ham  xarakterli dir.  M asalan,  ikkilam chi 
dietilam in  C
2
H
5
—N H —C
2
H
5
  birlam chi butilam inga C
4
H
9
—N H
2
  m etam erdir.
O lin is h   u s u l l a r i
7. 
A l k il g a l o g e n id l a r g a   a m m i a k n i n g   ta   ’s i r i   (   G o f m a n   r e a k s i y a s i )
Bu  reaksiyani  olib  borish  uchun  alkilgalogenidga  am m iakning  spirtli 
eritm asi  t a ’sir ettirib,  qizdiriladi.  Bunda dastlab tegishli  am inning tuzi  hosil 
bo'ladi.  Am inning tuzi  reaksiyaga  kirishmagan  am m iak ta ’sirida parchalanib, 
birlam chi  am in  hosil  qiladi:
R-I 
+  NH
3
----- *• 
R-NH,  I
a lk i l a m i n   v o d o r o d  
io did   tuzi

R -N H ,  I 

N H ; 
-------►
 
R - N l l ;  

NH.,1
a lk ilam in
Reaksiyaning  keyingi  bosqichida  birlam chi  am in  ikkilam chi  am inga 
aylanadi:
+  NH
3
R - N H  + R I ----- ►
 
[ R - N H , - R ] - I  
---------- " 
R - N H - R   +  NH4 I
dialkilamin
U chlam chi  am inlar ham   xuddi  shu  usulda  ikkilam chi  am inlardan  sintez 
qilinadi:
R - N H - R   +  R-I
R- NH- R

+NH
3
 
R - N - R

- NH, I 
R
trialkilammoniy 
trialkilami
iodidi
2. 
N itrobirikm alar,  nitrillar,  oksim lar yo k i gidrazonlarning qaytarilishi 
Bu jarayon  qalay va vodorod xlorid  kislotasi  yordam ida  amalga  oshiriladi 
yoki  katalizator  ishtirokida  vodorod  bilan  qaytariladi:
[Ni]
H
3
C - N 0
2
  + 
6
H  --------
nitrometan
[Ni]
R - C s N  
+  2 H
2
  --------
alkilnitril
[Ni ]
НзС-jp- CH
3
  +  2 H
2
  --------
N-OH 
atseton  oksim
+ 2 H
2
  [Ni] 
H
3
C- CH
2
 -  (p -  CH
3
 
*
N-NHC,,Hs 
metiletilketon fenilgidrazoni

 
H3C -N H 2 

2 H20
R - C H 2- N H 2
alkilamin
Н з С - C H - С Н з  
+  
H 20
1
^H
2
izopropilamin
н 3с -  сн2 -  рч -  
c h


е д а
N H 2 
anilin
ikkilamchi  butilamin
3.  Karbon  kislotalar am idlarini  N aO B r ishqoriy  eritm asi  bilan  qizdirish 
( Gofmanning qayta guruhlanish  reaksiyasi)
Bu  reaksiyada  qayta  guruhlanish  sodir  b o'ladi  va  natijada  am inoguruh 
bevosita radikal  bilan  bog'lanadi:

J D  
A
R - C
4
  +  2 NaOH  +  NaOBr  -----►
 
R-NH,  +N a,C 0
3
  +NaBr  +  H;
NH
2
F i z i k a v i y   x o s s a l a r i
A m inlarning  oddiy  vakillari  —  m etilam in,  dim etilam in  va  trim etilam in 
gazsim on  m oddalar,  o ‘rta  vakillari  suyuqlik,  yuqori  vakillari  qattiq  m od da- 
lardir.  A m inlarning  quyi  vakillari  yoqimsiz  o 'tk ir  am m iak  hidli  m oddalar 
bo'lib,  suvda yaxshi  eriydi.  U larning yuqori  vakillari  hidsiz,  suvda erim aydi. 
A m inlarning m olekulalari  ham  vodorod bog'lari  hisobidan assotsiatlar hosil 
qiladi,  am m o bu  xossa spirtlarga nisbatan  апсла zaii  iianioyon 
d o
 
tauj:
R
R -N ^ "

R 
H - N H - R
U chlam chi  etilam inning  fazoviy jihatd an   vodorod  bog'i  orqali  assotsiat 
hosil  qilish  im koniyati  bo'Im agani  uchun  o'zining  izom eri  geksilam inga 
nisbatan ancha past  haroratda qaynaydi:
2 1
-  j  a d v a 
1
.
Aminlarning fizikaviy xossalari
Amin
Formulasi
T
1
suyuq>
° c
T
1
q a y n .>
°C
d
420
pKa*
Metilamin
Dimetilamin
Trimetilamin
Etilamin
Dietilamin
Trietilamin
Geksilamin
Etilendiamin
Geksametilen-
diamin
2-Aminoetanol
Etilenimin
Anilin
CH
3
NH
2
(CH3)2NH
(CH3)3N
C
2
H
5
NH
2
(C
2
H5)2NH
(C
2
H5)3N
C
6
H, , NH
2
H
2
N(CH
2
)
2
NH
2
H
2
N(CH
2
)
6
NH
2
h
2
n c h
2
c h , o h
H2C 
CH
2
NH
C
6
H
5
NH
2
-92
-96
-124
-81
-51
-115
-19
8,5
42
- 6
-7
7
4
17
56
90
133
116.5
204.5
171
55
184
0,7054
0,7242
0,8929
1 , 0 2 2
0,8331
1,0248
1 0 , 6
1 0 ,8
9.8 
1 0 ,6  
10,9
1 0 .8  
10,7 
1 0 , 0  
1 0 , 0
9.5 
8 ,1
4.6
+
*  -   RNH
3
  protonlangan  hosila  -   kislotalar  uchun

A m in la rn in g   m o le k u ly a r  m assasi  o rtish i  b ilan   u la rn in g   z ic h lig i, 
suyuqlanish  va qaynash  haroratlari  ortadi,  suvda eruvchanligi  esa  kam ayadi 
( 2 1
 -ja d v a l).)O ddiy  am in larn in g   tuzilishi  p iram id ag a  o 'x sh a y d i,  sh u n in g  
uchun  ularda optik  izom eriya  kuzatilm aydi.  Azot  atom ining  protonlanishi 
natijasida  am in lar tu zlar  hosil  qiladi  va  alk ilam m oniy  guru hining  tuzilishi 
te tra e d rg a   y aq in lash a d i.  B irlam chi  a m in la r  suvda  erig a n id a  R - N H 3+ 
k atio n in i  hosil  qiladi  va  m uhit  ishqoriy  b o 'la d i.  T rim e tila m in   m iso lid a 
esa  k a tio n n in g   hosil  b o 'lish i  va  so lv a tla n ish i  q iy in la sh a d i,  n a tija d a  
uchlam ch i  am inlarning asosli  xossalari  birlam ch i va  ikkilam chi  am inlarga 
nisbatan  zaiflashadi.
K i m y o v i y   x o s s a l a r i
Aminlar am m iak singari asos xossaga ega, bu azot atom ining erkin elektron 
jufti borligi  uchun  protonni  biriktirib olish xossasi va alkilam m oniy kationoni 
hosil  qilishi  bilan  tushuntiriladi:
HOH 
;  -  » 
H +  +  OH^
R - N H
2
  +  H* 
RNH
3
1.  T u z   h o s i l   q i li s h   r e a k s i y a s i
A m inlar  asos  xossalarini  nam oyon  qilib,  kislotalar  bilan  reaksiyaga 
kirishadi  va  tuz  hosil  qiladi:
R2NH  +  HCI 
R2NH  • HCI  yoki  [ R
2
NH
2
 f  СГ
Masalan:
CH
3
NH
2
  +  HCI  ------ ►
 
[CH
3
 NH3]"CI  '
m etilam m oniy  xlorid
(CH
3)2
 NH  +  HCI  -----►
 
[(CH
3
)
2
NH2]+CI  ‘
dim etilam m oniy  xlorid
2 .  A m i n l a r n i   a l k i l l a s h
Am inlarga  alkilgalogenidlar ta ’sir ettirilganda,  am inoguruhdagi vodorod 
atom i  radikalga alm ashinadi va tuz hosil bo'ladi:
R -N H
2
  + 
R - 1   ---------
*
 
[R
2
NH
2
]+1“
dialkilammoniy  iodid
3 .   A m i n l a r n i   a t s i l l a s h
B irlam chi,  ikkilam chi  am inlarga organik  kislotalar galogenan-gidridlari 
va  angidridlari  t a ’sir  ettirilsa,  am idlar  hosil  bo'ladi:

о
c h , - n h
2
  +  с н , - с  
-----►
 
С Н з  
-  NH -  
С  
-  
С Н з
Cl 
sirka  kislotaning
metilamidi
4.  Am inlarga  nitrit  kislota  ta ’siri
Birlamchi  alifatik am inlarga nitrit  kislota ta ’sir ettirilganda  (m etilam indan 
tashqari)  azot  va  spirt  hosil  bo'ladi:
CH;,-CH
2
-CH
2
-NH
2
  +  HNO,  ------►
  CH,-CH
2
-CH2-OH  +  N,T  + 
H,0
propilamin
Ikkilamchi  alifatik aminlarga nitrit  kislota ta ’sir ettirilganda,  nitrozam inlar 
hosil  bo'ladi:
Н з С  
Н з С
/N H   +  H 0 - N = 0  
----- ►
 
/ N  = N - 0  

H20
C,HS 
C2H,
metiletilamin 
metiletilnitrozamin
U ch lam chi  alifatik  am inlar  nitrit  kislota  ta ’siriga  chidam li.  Bu  reaksiya 
natijasida  nitrit  kislotaning tuzlari  hosil  bo'ladi.
5.  Uchlamchi  am inlarga  oksidlovchilarning ta ’siri
U chlam chi  am in lar  nadkislotalar  bilan  oksidlanganda  N -o k sid larg a 
aylanadi:
(CjHOjN 

С Н з С О О О Н  
------►
  (C
2
H,)
3
N->0  + 
С Н з С О О Н
trietilamin 
trietilamin 
sirka  kislota
oksid
To ‘rtlam chi  am m oniy  asoslari
U chlam chi  am inlarga  alkilgalogenidlar  t a ’sir  ettirilganda,  to 'rtlam ch i 
am m oniy  tuzlar  hosil  bo'ladi:
(C2H5)3N 

C2H5- I   -----►
 
[ (C2H5  )4N  ]+1"
tetraetilammoniy iodidi
Bu  tuzlarga  kum ush  gidroksidi  ta ’sir  ettirilganda,  tetraalk ilam m on iy 
asoslari  olinadi:
[(C2H5 )4N]+ Г  + 
AgOH 
-------- ►
 
[(C 2HS )4N ] TOH‘ 

Agl 
J-
tetraetilammoniy
gidroksidi
D iam inlar
M olekulasida  ikkita  am inoguruh  bo'lgan  organik  birikm alar  diam inlar 
deyiladi.  U lar o'ziga  xos  hidga  ega,  suvda  yaxshi  eriydi.  D iam inlarni  olish

usullari  m onoam inlarni  olish  usullariga  o'xshaydi,  biroq  dastlabki  m odda 
sifatida bifunksional  birikm alar ishlatiladi:
Etilendiam in  H j N - C H ,—С Н ,—N H 2  diam inlam ing  eng  oddiy  vakilidir. 
T e tra m e tile n d ia m in   H 2N —(C H 2)4~ N H 2  esa  kristall  m o d d a ,  27UC  da 
suyuqlanadi.  Pentam etilendiam in  H ,N —( C H ,) ,- N H 2170 "C da  qaynaydigan 
zaharli  suyuqlik.  U  am inokislotalar  va  oqsillarning  parchalan ish idan   hosil 
bo'ladi.  G eksam etilen-diam in-  H 2N -(C H 2)f,-N H 2  42 ”C  da suyuqlanadigan 
qattiq  m odda.  Sanoatda  neylon  tolasi  va  plastm assalar olishda  m uhim   xom ­
ashyo  hisoblanadi.
Aminospirtlar
M olekulasida  am ino-  va  gidroksil  guruhlari  bo'lgan  organik  birikm alar 
am inospirtlar  deyiladi.
H O —C H j—C H j—N H , 
etanolam in  (2-am inoetanoI)
A m inospirtlam ing  katta  aham iyatga  ega  bo'lgan  eng  m uhim   vakili  — 
etanolam in,  etilenxlorgidringa  am m iak  t a ’sir  etib  olinadi:
HOCH2CH2CI 

NH,  ------- ►
  HOCH, -  CH2 -   NH2 

HCI
etilenxlorgidrin 
etanolam in(kolam in)
(2-xloretanol)
yoki  etilen  oksidiga am m iak biriktirib  olinadi:
H ,^ — CH,  + 
NH3 
----- ►
 
HO -  CH2 -  CH2 -  NH,
О 
2-  aminoetanol
etilen  oksid
E tan o lam in   —  quyuq  m oysim on  suy uqlik,  suv  bilan  istalgan   nisb atd a 
a ra la sh a d i,  k uchli  ishqoriy  xossaga  ega.  Y uqorida  k e ltirilg a n   u sulda 
m o n o e ta n o la m in   bilan  birga  d ie ta n o la m in   va  trie ta n o la m in   ham   hosil 
bo 'lad i:
2  HOCH,-CH2NH2  +  3  H,!^— C H ,-----*  (HOCH2CH2)2NH  +  (HOCH,CH,)3N
О 
dietanolamin 
trietanolamin
Etanolam inlar texnikada emulgatorlar va boshqa sirt faol  m oddalar sifatida 
keng ishlatiladi.  G azlarni tozalash jarayonida,  mahsulotlarni yoqish  natijasida 
hosil b o 'ladigan gazlar aralashm asidan  karbonat  angidridini  to zalab olishda 
undan unum li  foydalanadilar.  Bu  usul  bilan olingan karbonat  angidrid quruq 
m uz  olish  u ch u n   sarflanadi.
Xolin  —  oksietiltrim etilam m oniy  gidroksidi.

л Н О С Н , - Н , С ч  
/ С Н з   л
/ N x 
НзС 
СНз
xolin
ОН
Bu birikmada azot atomi  uchta metil va bitta oksietil guruh bilan bog'langan. 
Xolin  letsitinlar tarkibiga kiradi  -   hayvonot va o'sim lik organizm larida  keng 
tarqalgan  yog'sim on  m oddalardan  iborat  bo'lib,  ularning  tarkibidan  ajratib 
olish  m um kin.  Sintetik usulda xolin odatdagi  haroratda trim etilam inga etilen 
oksidi  bilan  ishlov  berib  olinadi:
(C H 3)3N
H ,0
H 2C g ,C H , 
+  
(C H 3)3N H   * O H ‘
(C H 3)3N H T O H  
'Н О С Н 2- Н , С
/С Н з  
N
H 3C /  
C H 3.
OH"
Xolin kuchli  ishqoriy xossaga ega,  kislotalar bilan oson  reaksiyaga kirishib, 
tuzlar hosil  qiladi. Xolinni sirka angidridi bilan  atsillash  natijasida xolin atsetat 
hosil  bo'ladi,  u  k o 'p in ch a  atsetilxolin  ham   deb  nom lanadi:
Download 24 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   23   24   25   26   27   28   29   30   ...   35




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling