Toshkent moliya instituti d. Tojiboeva iqtisodiyot


Download 1.81 Mb.
Pdf ko'rish
bet33/41
Sana14.11.2020
Hajmi1.81 Mb.
#145384
1   ...   29   30   31   32   33   34   35   36   ...   41
Bog'liq
Toshkent moliya instituti d. Tojiboeva iqtisodiyot


 Testlar 
 
1. Firmaning doimiy xarajatlari-bu: 
A) resurslarni sotib olish xarajatlari
B) mahsulot ishlab chiqarish uchun sarflangan minimal xarajatlar; 

 
 
V) firma mahsulot ishlab chiqarmasa ham sarflanadigan xarajatlar; 
G) mahsulot ishlab chiqarish hajmini o’zgarishiga bog’liq xarajatlar; 
D) mahsulot ishlab chiqarish uchun sarflangan o’rtacha xarajatlar. 
 
2.Firmani o’zgaruvchi xarajatlari-bu: 
A) mahsulot ishlab chiqarish uchun sarflangan o’rtacha xarajatlar;  
B) me’yoriy xarajatlar; 
V) firma mahsulot ishlab chiqarmasa ham sarflanadigan xarajatlar; 
G) mahsulot ishlab chiqarish hajmini o’zgarishiga bog’liq xarajatlar; 
D) mahsulot ishlab chiqarish uchun sarflangan minimal xarajatlar; 
 
3. Me’yoriy xarajatlar-bu: 
A) qo’shimcha birlik mahsulot ishlab chiqarish uchun sarflangan qo’shimcha xarajatlar;  
B) qo’shimcha birlik mahsulot ishlab chiqarish uchun sarflangan maksimal xarajatlar; 
V) qo’shimcha birlik mahsulot ishlab chiqarish uchun doimiy xarajatlar 
G) qo’shimcha birlik mahsulot ishlab chiqarish uchun sarflangan minimal xarajatlar; 
D) qo’shimcha sarflangan uzok muddatli davriy xarajatlar; 
 
4.Firmaning qisqa muddatli davrdagi umumiy(yalpi) xarajatlari (Ts)-bu: 
A) doimiy (FS) va me’yoriy(MS) xarajatlar yig’indisi; 
B) o’rtacha o’zgaruvchi (AVS) va o’rtacha doimiy xarajatlar (AFS) yig’indisi;  
V) o’rtacha o’zgaruvchi (AVS) va me’yoriy (MS) xarajatlar yig’indisi; 
G) doimiy (FS) va o’zgaruvchi (VS) xarajatlar yig’indisi; 
D) o’rtacha doimiy (AFC) va o’zgaruvchi (VS) xarajatlar summasi; 
  
5. Qisqa muddatli davrda firma maksimal darajada foyda olish uchun mahsulot ishlab 
chiqarishni to’xtatadi, agarda…. 
a)narx minimal o’rtacha umumiy xarajatlardan kam bo’lsa; 
b) normal foyda o’rtacha tarmoq foydasidan past, bo’lsa; 
v) umumiy daromad umumiy xarajatlardan past bo’lsa; 
*g) umumiy tushum umumiy o’zgaruvchi xarajatlardan kam bo’lsa; 
d) o’rtacha o’zgaruvchi xarajatlar narxdan past bo’lsa. 
6. Agar firma resurslar sotib olgan xarajatlarini 10%ga oshirsa, bunda ishlab chiqarish 
hajmi esa 15%ga ortsa, u holda: 
a)ishlab chiqarish salbiy masshtab effekti kuzatiladi; 
*b) ishlab chiqarish ijobiy masshtab effekti kuzatiladi; 
v) unumdorlikni pasayib borish qonuni amal qiladi; 
g) o’rtacha umumiy xarajatlar ortadi
d) firma maksimal foyda oladi. 
7. Iqtisodiy foydaning o’sishi raqobatli bozorda nimaga olib keladi? 
a)amal qilayotgan firmalarning ishlab chiqarishni kengaytirishga; 
*b) tarmoqqa yangi firmalar kirib kelishiga; 
v) mahsulotni bozor bahosini o’sishiga; 
g) ishlatilayotgan resurslar bahosini o’sishiga;  
d) bu foydani borgan sari nolga yaqinlashtiradigan omillar vujudga kelishiga olib keladi. 
8. Qachon iqtisodiy foyda olish yuz beradi? 
*a)raqobatli bozorda uzoq muddatli davrda bo’lmaydi; 
b) normal buxgalter foydasiga ekvivalent; 
v) har doim firmaning umumiy xarajatlari umumiy daromadlardan ortganda; 
g) doimo me’yoriy daromad me’yoriy xarajatlardan yuqori bo’lganda; 
d) umumiy daromadlar umumiy xarajatlarga teng bo’lganda. 
9.Quyidagilardan qaysi biri «normal foyda» tushunchasini nisbatan aniqroq ifodalaydi? 

 
 
a) firmaning me’yoriy xarajatlari me’yoriy daromadlarga MC=MR teng bo’lganda 
olinadigan foyda; 
b) tipik firma tomonidan tarmoqdagi olinadigan foyda; 
v) firma normal tarzda ish yuritganda oladigan foyda; 
g) tadbirkorga yaxshi yashashini ta’minlaydigan miqdordagi foyda. 
*d) firma mazkur faoliyat bilan shug’ullanishi uchun zarur bo’lgan minimal foyda; 
10.Quyida sanab o’tilgan xarajatlardan qaysi biri me’yoriy xarajatlarga bevosita ta’sir 
ko’rsatadi? 
a) umumiy xarajatlar; 
b) o’rtacha doimiy xarajatlar; 
v) o’zgaruvchi xarajatlar; 
g) doimiy xarajatlar; 
d) tashqi xarajatlar; 
11. Qaysi o’rtacha xarajatlar egri chizig’i botiq yoy shaklini ifodalamaydi? 
a) o’rtacha o’zgaruvchi AVC xarajatlar; 
b) o’rtacha (umumiy) yalpi ATC xarajatlar; 
v) o’rtacha doimiy AFC xarajatlar; 
g) uzoq muddatda o’rtacha xarajatlar LAC; 
12. Uzoq muddatli davrda … 
a) hamma xarajatlar doimiy bo’ladi; 
b) o’zgaruvchi xarajatlar doimiy xarajatlarga nisbatan tez o’sadi; 
v) doimiy xarajatlar o’zgaruvchi xarajatlarga nisbatan tez o’sadi; 
g) hamma xarajatlar o’zgaruvchan bo’ladi; 
d) me’yoriy xarajatlar nisbatan tez o’sadi; 
13. Ishlab chiqarishda umumiy o’rtacha xarajatlar minimal miqdorda bo’ladi, qachonki: 
A) AVS
=TFS; 
B) foyda maksimal darajada bo’lganda; 
V) MS
= AVS; 
G) MS
= ATs; 
D) MS
= AS;  
9. Quyidagi xarajatlardan qaysi biri firmaning optimal ishlab chiqarish hajmini 
belgilashda diqqatga olinmaydi: 
a) o’rtacha o’zgaruvchi; 
b) buxgalteriya xarajatlari;  
b) o’rtacha doimiy; 
g) me’yoriy; 
10. Uzoq muddatli davrda … 
a) hamma xarajatlar o’zgaruvchi; 
b) hamma xarajatlar doimiy;  
v) o’zgaruvchi xarajatlar doimiy xarajatlarga nisbatan tez o’sadi;  
g) doimiy xarajatlar o’zgaruvchi xarajatlarga nisbatan tez o’sadi; 
d) barcha xarajatlar boy berilgan imkoniyat xarajatlari sifatida yuzaga chiqadi. 
14.Naflilikning pasayib borishi qonunini amal qilishini izohlashda quyidagilardan qaysi 
biri to’g’ri kelmaydi? 
a) universal qonun bo’lib doimo amal kiladi;  
b) uning amal qilish doirasi cheklangan bo’lib, eng avvalo kundalik ehtiyojlarni 
qondiradigan tovar xizmatlarga tegishli; 
v) qisqa muddatli davrga xos; 
g) ko’plab tovarlarga nisbatan qo’llab bo’lmaydi; 
d) naflilikni baholuvchi yagona o’lchov yo’q.  
15. Qisqa muddatli davrda firma maksimal darajada foyda olish uchun mahsulot ishlab 
chiqarishni to’xtatadi, agarda…. 

 
 
a) narx minimal o’rtacha umumiy xarajatlardan kam bo’lsin  
B) normal foyda urtacha tarmok foidasidan past bo’lsa  
V) umumiy daromat umumiy xarajatlardan past bo’lsa  
G) umumiy daromat umumiy uzgaruvchi va xarajatlardan kam bo’lsa  
16. O’rtacha o’zgaruvchi xarajatlar yigirmaming so’m o’rtacha doimiy xarajatlar besh 
ming so’m, umumiy xarajatlar teng bo’ladi: 
A) 25000 
B) 1250000 
V) 750000 
G) mavjud malumotlar asosida aniqlash mumkin emas 
 
Tarqatma materiallardan namunalar 
1-JADVAL 
Ayrim mamlakatlarda sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish uchun sarflangan resurslar 
miqdori, % da (bir birlik mahsulot ishlab chiqarish uchun). 
 
Davlatlar 
Yonilgi va 
elektroenergiya 
Materiallar Mehnat 
Asosiy 
fondlar
AQSh 100 
100 
100 
100 
Yaponiya 64,5 
90,5 
120,5 
100 
Germaniya 82,5 
105,5 
062,5 
125 
Frantsiya 70,5 
100 
170 
137,5 
Angliya 70,5 
115,0 
187,5 
137,5 
Italiya 64,5 
95,5 
191,5 
150 
Rossiya 300 
225 
385 
190 
 
Jadval raqamlaridan qanday xulosa chiqarish mumkin? Nima sababdan jahon bozoriga 
chiqish uchun sifatli mahsulot ishlab chiqarishning o’zi kamlik qiladi? 
 
  
 2-JADVAL 
Ayrim mamlakatlarda 100 dollarlik mahsulot ishlab chiqarish uchun qilingan xarajatlar: 
  
Davlatlar 
Yonilgi va 
elektro-
energiya 
Materi-allar Mehnat 
Asosiy 
kapital 
(fond) 
Umumiy 
xarajatlar 
AKSh 8,5 56,5 24,0 4,0 93,0 
Yaponiya 
5,5 51,0 29,0 4,0 89,5 
Germaniya 
7,0 59,0 39,0 5,0 110,0 
Frantsiya 
6,0 56,5 41,0 5,5 109,0 
Angliya 6,0 65,0 45,0 5,5 121,5 
Italiya 5,5 54,0 46,0 6,0 111,5 
Rossiya 25,0 125,5 93,0  7,5  251,0 
 
Bilamizki, xarajatsiz hech bir iqtisodiy faoliyat yuz bermaydi. Lekin har bir xo’jalik 
yurituvchi sarflagan xarajatlar bir-biridan farq qiladi. Jadval raqamlaridan qanday xulosa 
chiqarish mumkin? Sizngingcha O’zbekistonda xarajatlar darajasi qanday? Ularni kmaytirish 
uchun qanday chora-tadbirlar ishlab chiqilib amalga oshirilmoqda?  

 
 
 
Tarqatma material 3 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 Qachon umumiy xarajatlarga nisbatan tushum (daromad) ko’p bo’lganda iqtisodiy foyda 
vujudga keladi. (chizmada AV bo’lakda). 
 A va Vnuqtalar ishlab chiqarish hajmini kritik nuqtalari. Unda xarajatlar tushum bilan 
teng. 
 Firma  Q
A
 dan Q
R
 gacha miqdor iqtisodiy foyda oldi, uning maksimal darajasi Q 
umumtushum TR bilan umumiy xarajatlar Ts maksimal miqdorga erishmagan (SK kesma)  
 
4-tarqatma material  
  
 Me’yoriy yondoshuv .Bunda me’yoriy daromad me’yoriy xarajatlarga teng. Bu quyidagi 
grafikda berilgan. 
 
 
 
Q dan kam miqdorda (F nuqtadan chap  
tomonda) MR>MC, Q dan ko’p bo’lsa  
xarajatlar tushumi ko’p MRfaqat ishlab chiqarish miqdorini 
kamaytirishgina qo’shimcha daromad 
olishni ta’minlash mumkin. 
 
 
 Bundan kelib chiqib optimal variant MR=MC. Bu xolda bozorning boshqa tarkibi 
(monopolistik raqobat, monopoliya, oligopoliya) uchun xam umumiy.  
Ilgari ko’rgandek erkin raqobat uchun ma’lum daromad bilan narx teng R=MC. 
Firma uchun xarajatlari baxosidan kam bo’lsagina foyda oladi. Maksimal foyda olish 
uchun MR=MC, P>ATC bo’lishi kerak.  
 
 Javoblar:  
 Asosiy tayanch tushunchalar:  
1b); 2e); 3z); 4y); 5d); 6yo); 7g); 8a); 9v); 10j);  
 Masala va mashqlar:  
1.  o’qish xaqining umumiy summasi, agarda student o’qishni tashlasa faqatgina 
o’zgaruvchi xarajatlar miqdori kamayadi xolos. 
 2. Albatta yo’q(chunki tomorqaning maydoni va undagi ko’chatlar soni  
 
 
         S  
 
                                                 TC 
  
 
         B                                   TR 
 
                                  C 
 
                                        
 
 
                                  A 
 
 
 
  MC 
 
           P MR>MC F MR     
 
 
MR 
                                   
 
 
           Q 

 
 
 o’zgargani yo’q). 
3. 
Yo’q(chunki faqat bir resurs, shakarni ko’paygani bilan boshqa ingredientlar 
o’zgarmay qoldi).  
4. FS 1, 3, 4, 6, 9 
 VC 2, 5, 7, 8;  
5. Grafik quyidagicha: 
 O’rtacha xarajatlar AS 8000 so’m; 
 O’rtacha o’zgaruvchi xarajat 5000 so’m; 
 O’rtacha doimiy xarajatlar 3000 so’m 
Firma zararga qaramay tarmoqda qolishi kerak, bu unga zararni minimallashtirish 
imkonini beradi. Chunki 12 ta mahsulot ishlab chiqarsa 12000 so’m zarar ko’rali. Agar ishlab 
chiqarishni to’xtatsa 36000 so’m zarar ko’radi.  
8. 
525 ming so’m.  
 9. Yo’q. MR
=3000; MS=40300 so’m  
 10. 2,43 mln. va 1,65 mln. so’m.  
 11. 7 mln. so’m. 
 12. Mart oyida o’rtacha xarajatlar 2000 so’m; o’rtacha doimiy xarajatlar 400 so’m; 
o’rtacha o’zgaruvchi xarajatlar 1600 so’m; May oyida esa muvofiq ravishda 2100 so’m; 333,3 
so’m; 1766,7 so’m;  
13.  
Masalani echish: 
K L MR 
TR AR 
10 
10 
10 
10 
10 
10 
10 
10 
10 









- 
20 
34 
46 
51 
46 
33 
21 
-17 

20 
54 
100 
151 
197 
230 
251 
234 

20 
27 
33 
38 
39 
38 
36 
29 
 
A)  Me’yoriy mahsulot MR = TR
n
 – TR
n-1
 Jadvalda MR ustunda ko’rinib turibdiki, 
beshinchi ishchidan boshlab me’yoriy maxsulot pasayishni boshlagan. To’rtinchi ishchida 51, 
beshinchida 46 (jadvalga qarang). 
B) O’rtacha mahsulotni har bir ishchi qo’shilganidan keyin topamiz. Umumiy 
mahsulotimiz hajmi eng maksimal 251 ga ettinchi ishchini qabul qilinganda erishiladi, 251/7 = 
35,9 (jadvalga karang). 
V) Me’yoriy MR, o’rtacha AR, umumiy TR mahsulot quyidagi grafikda 
ko’rsatilgan.  
0
20
40
60
80
100
120
Q
АС
AVC

 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
2) Umumiy mahsulot 
dinamikasi umumdorlikni pasayib 
borishi qonuniga bo’ysinadi. 
 Birinchi faza - MR o’sib boruvchi me’yoriy unumdorlik.  
Bu fazada me’yoriy unumdorlik MR ( 20, 34, 46, 51 ) o’sib boradi. Natijada TR jadal 
o’sadi. 
 Ikkinchi faza – me’yoriy unumdorlikni pasayishi namoyon bo’la boshlaydi ( 51, 46). TR 
ning o’sish sur’ati sekinlashadi. Me’yoriy mahsulot MR pasayadi, lekin hali musbat miqdorga 
ega. 
 Uchinchi faza - me’yoriy unumdorlik manfiy natija, ya’ni zarar keltirishini boshlaydi 
 
Shunday kelib, TR egri chizigi, o’zining maksimal darajasiga etgach, pasayishni 
boshlaydi.  
Me’yoriy mahsulot esa zarar keltirishni boshlaydi. 
 
 T
/
1N; 2N; 3T; 4N; 5N; 6T; 7N; 8T; 9T; 10N (1250 ming so’m); 
 Testlar 
 1v); 2g); 3a); 4g); 5g); 6b); 7b); 8a); 9d); 10v); 11v); 12g); 13d); 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
XIII BOB. ISH HAQI VA MEHNAT NAZARIYALARI 
 
Ishlab chiqarish xarajatlari tarkibida ish xaqi aloxida o’rin tutadi. Ish xaqi shunisi bilan 
ham ajralib turadiki, biz butun umrimiz davomida u haqda o’ylaymiz, chunki u iqtisodiy 
farovonligimiz, hayot kechirishimizning asosiy, ayrim paytlarda esa yagona manbai, omilidir.  
Shuning uchun ham ish xaqi va unga ta’sir etuvchi omillar, u bilan bog’liq barcha savollar 
bizni juda qiziqtiradi. Navbatdagi bobda biz ish haqi va uning shakllari, nominal va real darajasi
uning tabaqalanishi, bozor iqtisodiyotida mehnat resursining bozor bahosi sifatida namoyon 
bo’lish masalalarini o’rganamiz. 
 
1-§. Mehnat munosabatlari 
 
 Mehnat degan so’zni, uning ma’nosini, mehnat qilmasa hech narsa yaratib bo’lmasligini 
yaxshi bilamiz. 
 Tabiat yaratgan ajoyib mo’’jizalardan biri insondir. Jamiyat insonlardan tarkib topar 
ekan, ularning har birini o’z shaxsiy hayoti, yashashdan maqsadi, orzusi mavjud. Har bir inson 
jamiyatda yashaganligi tufayli bu orzu-maqsadlarini amalga oshirish jamiyat orqali sodir bo’ladi. 
Pirovard natijada har bir kishining taqdiri jamiyat taqdiri bilan bog’liq. 
 Inson yashar ekan uning tirikligini ifodasi harakatdir. Shu harakatning asosini mehnat 
tashkil etadi. Inson hayot kechirishi uchun uzluksiz ravishda turli-tuman ne’matlarni ishlab 
chiqarishi zarur. Chunki ularning yashashi, kamol topishi yaratilgan ne’matlarning miqdori va 
sifatiga bog’liq. Ishlab chiqarishning asosini ham mehnat tashkil etadi. 
 Insonning shaxsiy boyligi, avvalo mehnat faoliyati natijasida ro’yobga chiqadi. Inson 
faoliyatigina mehnat deb ataladi. 
 Umuman olganda, jamiyatda, uning rivojlanishida mehnat doimo asosiy rol o’ynaydi. 
Sotsial-iqtisodiy tizim qanday shaklda bo’lishidan qat’i nazar, mehnatsiz hech narsa qilib 
bo’lmaydi. Buyuk iqtisodchi U. Petti aytganidek, boylikning onasi er bo’lsa, otasi — mehnat. 
Mavjud mehnat munosabatlarigina o’zgarishi mumkin. 
 Mehnat munosabatlari ish kuchi — mehnat omilidan foydalanish jarayonida 
yuzaga chiqadigan munosabatlardir. U o’z ichiga mehnatdan foydalanish, unga haq to’lash, 
mehnatni tashkil etish, bosh-qarish munosabatlarini oladi. Bunda eng asosiy diqqat-e’tiborni 
talab etadigan masala mehnatga haq to’lashdir. 
 Yaratilgan mahsulot to’rt omil — er, kapital, mehnat, tadbirkorlik omillarining natijasi 
ekan, ana shu natijadan har bir omilning hissasini aniqlash muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, 
mehnat omilining hissasini adolatli aniqlash alohida o’rin tutadi. Sababi, mehnat natijasi 
insonning faolligiga bog’liq. U o’z navbatida mehnat motivatsiyasi, mehnatga intilishdan kelib 
chiqadi. Mehnatga ishtiyoq (mehnat motivatsiyasi) insonning o’z manfaati yo’lida mehnat 
qilishga bo’lgan ichki intilishdir. 
 Mehnat insonning (jismoniy va aqliy energiyasi) kuchi, energiya-sini sarflab, 
jamiyat tomonidan tan olingan natijaga erishishga qaratilgan maqsadli faoliyatdir. 
 Demak, mehnat, birinchidan, kishining aqlini ishlatib, natijasini qanday bo’lishini ko’z 
o’ngiga keltirib, so’ngra qilinadigan harakat, faoliyat. Ikkinchidan, inson energiyasini sarflanishi. 
Inson mehnat qilish uchun qo’shimcha jismoniy va aqliy energiyasi, quvvatini sarflaydi. Bu 
hayotda organizmning fiziologik jarayon sarflagan energiyasidan farq qiladi. Uchinchidan, 
mehnat natijasi bilan xarakterlanadi. Mehnat faoliyati, albatta ma’lum bir natijaga ega. 
Bajarilgan mehnatni natijasini kim iste’mol qilishiga ko’ra uni ikkiga bo’lish mumkin: 
 1) o’zi uchun mehnat; bunda yaratilgan mahsulotni o’zi iste’mol qiladi. Masalan, uy 
xo’jaligida bajarilgan mehnat; 
 2) boshqalar uchun mehnat. Bunda mehnat mahsuli bozorga chiqariladi. 
 Boshqalar uchun bajarilgan mehnat jamiyat tomonidan taqdirlanishi kerak. Faqat qanday 
mehnat tan olinib, taqdirlanish mezonini belgilash murakkab. Chunki, aynan bir natija jamiyat 
tomonidan zarur deb topilishi yoki aksincha bo’lishi mumkin. Buni hal etishda bozor muhim rol 

 
 
o’ynaydi. Bozor iqtisodiyotining eng buyuk kuchi shundaki, u insonning mehnat faoliyatini 
jamiyat talabiga qarab moslashtirishga, doimo aktivlashtirishga undaydi. 
 Mehnat faolligini yuzaga chiqarish, mehnat qilishga undash uchun uni taqdirlash, ya’ni 
mehnat stimuli bo’lishi kerak. Insonni mehnat qilishga undaydigan kuch, ya’ni mehnat stimuli 
bu mehnat qilish bilan hayot kechirish uchun zarur bo’lgan noz-ne’matlarga ega bo’lishdir. 
Tovar ishlab chiqarishni vujudga kelishi bilan bu maqsad pul topish uchun harakatga aylandi. 
Chunki tovar ishlab chiqarishda mehnat o’zi uchungina emas, o’zini o’ylagan holda boshqalar 
uchun mehnatga aylanadi. Boshqalar uchun qilingan mehnat mahsuli tovarni sotib, olgan pulini 
o’zini zarur ehtiyojlarini qondirish yo’lida sarflaydi. Xullas, inson yashash uchun doimo mehnat 
qilishi zarur. Mehnatga bo’lgan faollik darajasi esa ana shu mehnat natijasidan bahramand 
bo’lishiga bog’liq. 
 Inson ongida har doim o’z mehnat faoliyatini baholovchi psixologik jarayon ro’y berib 
turadi. O’z ishini natijasini baholanishidan, taqdirlanishidan ko’ngli to’lmasa faolligi susayadi, 
oxir-oqibat «hafsalasi pir» bo’lishi mumkin. Mehnatga jalb etish mehnatni rag’batlantirish orqali 
amalga oshiriladi. Mehnatni rag’batlantirish iqtisodiy va ma’naviy yo’l bilan olib boriladi. 
Iqtisodiy stimul ish haqi orqali, ma’naviy stimul esa el orasida obro’-e’tiborga ega bo’lish orqali 
yuzaga chiqadi. 
 Mehnatning iqtisodiy stimuli etakchi o’rin tutadi, sababi insonlarning aksariyati, eng 
avvalo farovon yashashni xohlaydi. Iqtisodiy stimul bu mehnatning natijasida daromad olishdir. 
 

 
 
2-§. Ish haqi darajasi va unga ta’sir etuvchiomillar 
 
 Mehnat omili ishlab chiqarishning boshqa omillari kabi daromad keltiradi. Bu daromad 
ish haqi deb ataladi va mehnat omilining yalpi ichki mahsulotdagi hissasini ifodalaydi. 
 Bozor iqtisodiyoti sharoitida ish haqi oddiy — tushunarli narsaga o’xshaydi. Shartnoma 
bo’yicha ishga yollanuvchi ishlaydi. Ishga yollovchi uning mehnatiga kelishilgan miqdorda haq 
to’laydi. Asosiy muammo ana shu to’lanadigan haq miqdori qancha bo’lishi kerakligida. Mehnat 
haqi miqdori nimaga bog’liq degan savolga javob berish qiyin. Klassik siyosiy iqtisod yo’nalishi 
namoyandalaridan J. B. Sey bu savolga javob berish uchun malakasiz (XX asr boshlarida asosan 
shunday ishchilar ustun darajada bo’lgan) ishchilarning mehnat haqini ob’ektiv mezonlarini 
belgilashga harakat qilgan. Eng oddiy jismoniy mehnatga to’lanadigan ish haqining o’lchovi 
bo’lib, bu o’lchov ishchiga yashash uchun nima zarur bo’lsa, shu xarajatlar, yana oilasini 
boqishi, bolalarini bilim olishi uchun xarajatlarni ham qoplashi kerak. 
 Hozirgi zamon iqtisodiyot nazariyasi ish haqiga mehnat bahosi sifatida qaraydi. Ana shu 
mehnat bahosini shakllanishiga turli omillar ta’sir qiladi. Bu omillarni ish haqining 
shakllanishiga qay yo’sinda ta’sir qilishiga ko’ra ikki guruhga bo’lish mumkin: 
 1. Ish kuchini takror ishlab chiqarishning sotsial omillari. 
 2. Bozor omillari. 
 Birinchi guruh omillariga, eng avvalo ishchi kuchini takror ishlab chiqarish uchun zarur 
bo’lgan ne’matlarning narxi ta’sir qiladi. 
 Ma’lumki, ishchining ishlashdan maqsadi —  hayot kechirish uchun zarur bo’lgan 
ne’matlarni sotib olish. 
 Ishchi o’z kuchini takror ishlab chiqarishi uchun ana shu ne’matlarni iste’mol qilishi 
kerak. Undan tashqari, insonning hayoti cheklangan, yashashning oliy maqsadlaridan biri o’z 
o’rnini bosuvchi zurriyot qoldirish. Demak, u faqat o’zining yashashi emas, farzandlarining 
kamol topishini ham ta’minlashi kerak. 
 Ko’rinib turibdiki, ish haqining eng kam darajasi ishchi kuchini takror ishlab chiqarish 
uchun zarur bo’lgan ne’matlarning eng kam miqdoriga teng bo’lishi kerak. 
 Kapitalizmning dastlabki bosqichida ishchi kuchi oldi-sotdisi mikromiqyos darajasida 
ishchi va ishga yollovchilar o’rtasida amalga oshirilib, davlat aralashuvisiz yuz bergan. 
 Ishchilarning ish haqini belgilash, ish haqini oshirish, mehnat sharoitlarini yaxshilash 
uchun kurashlari, oxir-oqibat ishchi va ishga yollovchilar o’rtasida mehnat shartnomalarida 
davlat aralashuviga olib keldi. Bu jarayonning boshlanishi XIX asr oxirlarida tarixda «temir 
kantsler» deb nom qoldirgan Germaniya kantsleri Otto Bismark nomi bilan bog’liq. 
 XX asrning 3050- yillaridan boshlab o’arbiy Evropadagi va boshqa taraqqiy etgan 
mamlakatlarda davlat qonuniy ravishda eng kam ish haqini belgilaydigan bo’ldi. 
 AQShda 1938 yilda birinchi marta qonuniy ravishda ish ha-qining eng kam chegarasi 
soatiga 25 tsent qilib belgilandi. 1993 yili ish haqining eng kam darajasi 7,5 dollar miqdorida 40 
soatli ish haftasi belgilandi. Bu oyiga 1200 dollarni tashkil etadi. 
 Jamiyat taraqqiyotining dastlabki bosqichlarida oddiy malakasiz mehnat asosiy o’rin 
egallagan bo’lsa, jamiyat taraqqiyoti bilan mehnat murakkablashib boradi. Borgan sari malakali 
mehnat, ish kuchiga ehtiyoj ortadi, ayniqsa FTR bu jarayonni tezlashtiradi. Ishchi kuchiga katta 
talablar qo’yadi. 
 Demak, ish haqida ishchini bilim olishi, malaka egallashi zarurligini ham inobatga olish 
talab etiladi. 
 Ish kuchini takror ishlab chiqarishga mamlakatning iqtisodiy-sotsial darajasi ham katta 
ta’sir ko’rsatadi. Turli mamlakatlarning iqtisodiy-sotsial rivojlanish darajasi turlicha. Ish 
haqidagi bu farqlar oxir-oqibat ish kuchi mehnatining samaradorligi, ijtimoiy hayot 
kechirishning erishilgan darajasi va boshqalarga bog’liq. Ish haqining o’rtacha darajasi bo’yicha 
AQSh uzoq yillar dunyoda «etakchi» bo’lgan. Yangi texnika-texnologiyaning kirib kelishi, 
iqtisodiy rivojlanishning o’sish sur’atlari ko’pgina mamlakatlarda ish haqini tenglashish 
tendentsiyasini kuchaytirdi. 50—80- yillarda o’arbda real ish haqi darajasi ancha o’sdi. Buyuk 

 
 
Britaniya, Frantsiya, GFR, Italiyada ikki-uch marta, Yaponiyada to’rt marta o’sib, AQSh 
darajasiga yaqinlashdi. Yaponiya o’zib ketdi. 
 
Respublikamizda ham ish haqini o’sib, kelajakda jahondagi etakchi mamlakatlar 
darajasiga etishi uchun harakat qilinmoqda. 
 
Shuning uchun ham Prezidentimiz «..mamlakatimizda vujudga kelayotgan 
makroiqtisodiy vaziyatga hamda iqtisodiyotning amalda yuksalishiga asoslanib, biz, eng avvalo, 
Download 1.81 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   29   30   31   32   33   34   35   36   ...   41




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling