Loyihalarni moliyalashtirish


Download 0.62 Mb.

bet2/5
Sana13.11.2017
Hajmi0.62 Mb.
1   2   3   4   5

1-jadval  

2005-2013 yillarda investitsiyalar tarkibining o’zgarishi, foizda

7

 

 

Moliyalashtirish 



manbalari 

2005 

y. 

2006 

y. 

2007 

y. 

2008 

y. 

2009 

y. 

2010 

y. 

2011 

y.    

2012 

y.*   

2013 

y.*    

Davlat byudjeti 

12,7  10,7 

9,0 

9,0 

8,1 

7,4 

5,1 

4,8 

4,8 

Chet el 

investitsiyalari 

19,2  19,0  22,8  25,8  32,4  28,8  25,3  25,5  23,3 

Korxonalar va 

aholi mablag’lari 

60,3  60,0  59,0  53,9  46,9  47,3  49,0  42,5  46,6 

Boshqa manbalar 

7,8 

10,3 

9,2 

11,3  12,6  16,5  20,6  27,2  25,3 

 

Jadval   a l   tlari a      rish  mumkinki,  2011  yil  uchun  qabul  qilingan 



O z e ist   i g  investitsiya  dasturida  byudjet   a lag lari  hisobidan  jami  950 

milliard  s   li    a lag   ajratilishi     z a  tutilgan  edi

8

,  olib  borilgan  iqtisodiy 



siyosat natijasida, 2012 yil 1 yanvar holatiga    ra byudjetdan 1101,7 milliard s    

 a lag     zlashtiril i.  Shuning  uchun  jami  moliyalashtirish  manbalari  tarkibida 

byudjet  a lag lari prognoz qilingan  a lag  a  116 foizga    p demakdir. Bunga, 

albatta,  byudjet  daromadlarining  oshgani  va  moliya-iqtisod  sohasining  t  g ri, 

oqilona olib borilgani mustahkam zamin    l i.   

Investitsiyalarni  moliyalashtirish  manbalarining  tarkibini  2012  yil  va  2013 

yillardagi holati O z e ist   Respublikasi davlat investitsiya dasturlari  a l   tlari 

asosida  tuzilgan     li ,  investitsiya  dasturlariga     ra,      investitsiya  loyihalarini 

davlat byudjeti hisobidan moliyalashtirish  kamayib 4,8% ga etib boradi, investitsiya 

loyihalarini  moliyalashtirishning  aksariyat  qismi  korxonalar  va  aholi   a lag lari 

                                                 

7

  O z e ist    Respublikasi  Prezidenti  I.A.  Karimovning  2011  yilning  asosiy  yakunlari  va  2012  yilda  O z e ist   i 



ijtimoiy-iqtisodiy  rivojlantirishning  ustuvor      alishlariga   ag ishla ga   O z e ist    Respublikasi  Vazirlar 

Mahkamasining  majlisidagi  “2012 yil Vatanimiz taraqqiyotini  yangi bosqichga     tara iga   yil    la i”  mavzusidagi 

 a r zasi i   rga ish     i ha   q   q  lla  a. – T.: Iqtisodiyot. - 2012. – 78- bet. 

* 2012-2013 yillar b  yicha moliyalashtirish manbalari muallif tomonidan 

O z e ist   Respublikasining 2012 yilga 

hamda 2013 yilga     l alla ga  i  estitsi    ast ri t  g risi agi №PP-1668-sonli ha  a №PP-1855 sonli Prezident 

qarorlari asosida hisob-kitob qilindi.

 

8



  O z e ist    Respublikasi  Prezidentining  2010  yil  29  dekabrda  “O z e ist    Respublikasining  2011  yilga  

   l alla ga  investitsion dasturi t  g risi a”gi 1455-sonli qarori. 1-ilova.

 

 


 

15 


(46,6%), chet el investitsiyalari (23,3%) va boshqa manbalar (25,3%) evaziga amalga 

oshirilmoqda. 

Milliy  iqtisodiyotni  barqaror  va  jadal  rivojlantirishni  ta  i lash  maqsadida 

O z e ist    Respublikasi  hukumati  tomonidan  t  g ri a -t  g ri  xorijiy 

investitsiyalar  xajmini  oshirishga  va    hukumat  kafolati  ostidagi  investitsiyalar 

xajmining  pasayishiga  olib  kelinmoqda,  bu  esa  xususiy  sektordagi  investitsiya 

loyihalarini     pla  amalga oshirilishiga sabab    l  q a. 

2012  yilning  investitsiya  dasturi  prognoz     rsat i hlari i  tahlil  qiladigan 

   lsa ,  jami  kapital  q   il alar  23 679  70  million  s    i  tashkil  etishi 

rejalashtirilgan.  Bu   tga   yilga nisbatan 14,2  foizga    p  demakdir.  Reja      i ha 

markazlashgan  investitsiyalar  umumiy  kapital  q   il alar i g  24,2  foizini, 

markazlashmagan  investitsiyalar  esa  75,8  foizni  tashkil  qilishi  belgilab  q   ilga . 

Korxona va aholi  a lag lari i g ulushi boshqa manbalarga nisbatan yuqori    li , 

markazlashmagan  investitsiyalarning  56,1  foizini  tashkil  etmoqda.  Ma l   i, 

investitsiyalarni  moliyalashtirish  manbalari      i ha  tarkibining  shakllanishi 

iqtisodiy  islohotlarni  chuqurlashtirish  jarayonlari  bilan    g liq.  Ishlab 

chiqaruvchilarga  soliq  yukini  pasaytirishga  qaratilgan  soliq-byudjet  siyosatini 

takomillashtirish,  t  l    intizomini  mustahkamlash,  xususiylashtirish  jarayonlarini 

jadallashtirishga  qaratilgan  chora-tadbirlar  korxonalarning    z   a lag lari 

   pa ishiga 

imkoniyat 

yaratdi. 

Moliyalashtirish 

manbalari 

    i ha 

markazlashmagan  investitsiyalar  umumiy  tarkibida  ularning  ulushi  2000  yilda  27,1 

foizni tashkil etgan    lsa, 2012 yilda 38,1 foiz    lishi rejalashtirilgan. 

2-jadval  

O’zbekiston  Respublikasining  2012  yildagi  investitsiya  dasturida  ko’zda 

tutilgan kapital qo’yilmalarning asosiy parametrlari

9

 

№ 

Moliyalashtirish manbalarining nomlanishi 

2012 

yil 

prognozi, 

million so’m 

 

Jami kapital qo’yilmalar, shundan: 



23 679 701 

1. 


Markazlashgan investitsiyalar: 

5 740 892 

                                                 

9

  O z e ist    Respublikasi  Prezidentining  2011  yil  27  dekabrda  “O z e ist    Respublikasining  2012  yilga  



   l alla ga  investitsion dasturi t  g risi a”gi 1668-sonli Qarori. 1-ilova.

 


 

16 


1.1. 

Byudjet  a lag lari 

1 059 354,4 

1.2. 


S g  rila iga   erlarning  meliorativ  holatini 

yaxshilash  a g ar asi 

 

115 560 


1.3. 

Byudjetdan tashqari fonlardan, jumladan: 

-  Respublika    l  a g ar asi 

-  Bolalar 

sportini 

rivojlantirish 

 a g ar asi 

-  Ta li   muassasalarini  rekonstruktsiya 

qilish,  kapital  ta  irlash  va  jihozlash 

 a g ar asi 

-  Oliy  ta li   muassasalarining  moddiy-

texnik bazasini rivojlantirish  a g ar asi 

1 431 777 

680 796 


158 147 

 

545 836 



 

46 997,6 

1.4. 

Tiklanish  va  taraqqiyot   a g ar asi  (s    



ekvivalentida) 

1 432 400 

1.5. 

Davlat  kafolati  ostidagi  xorijiy  investitsiyalar  va 



kreditlar (s  m ekvivalentida), shundan: 

Qishloq  joylarda  uy-joylarni  qurish  (so’m 

ekvivalentida) 

 

1 701 901 



 

301 564 

2. 

Markazlashmagan investitsiyalar: 

17 938 809 

2.1. 


Korxona  a lag lari 

6 835 725 

2.2. 

Tijorat  banklari  kreditlari  va  boshqa  qarz 



 a lag lari, shu jumladan: 

ATB  “Qishloq  qurilish  banki”ning  qishloq 

joylarda  uy-joylarni  qurish  uchun  imtiyozli 

kreditlari 

 

3 524 824 



 

222 070 


2.3. 

T  g ri a -t  g ri  xorijiy  investitsiyalar  va 

kreditlar (s    ekvivalentida)  

 

4 340 656 



2.4. 

Aholi  a lag lari 

3 237 604 

 

Mamlakatimizda  investitsiya  muhitining  barqarorligi  va  investitsion 



jozibadorlikning t  g ri    lga q   ilga i ham xorijiy investitsiyalarning kirib kelishi 

uchun  zamin     l  q a.  “2012  yilda  jami  investitsiyalarning  22  foizdan  yoki  2 

milliard 500 million dollardan  rtig i i xorijiy investitsiyalar tashkil etdi, ularning 79 

foizdan    pr g i t  g ri a -t  g ri xorijiy investitsiyalardir”,

10

  a  i  bu    rsat i h 



1 milliard 975 million dollardan ortiq qiymatda t  g ri a -t  g ri xorijiy investitsiya 

va kreditlarning iqtisodiyotga jalb etilganligini bildiradi.  

                                                 

10

  Karimov I.A. Bosh maqsadimiz – keng    la li islohotlar va modernizatsiya    li i qat i at bilan davom 



ettirish. T.: “O z e ist  ” 2013 y 6-b. 

 

17 


Investitsion  jozibadorlik     e t  sifatida  muayyan  bir  miqyosda,   a  i  bironta 

loyiha,  korxona,  mintaqa,  tarmoq  hamda  mamlakat  darajasida     rilishi  mumkin. 

E ti  rli  jihati  shundaki,  mazkur  tizimda  korxona  asosiy  tayanch  nuqta  hisoblanib, 

har bir investitsiya loyihasi muayyan bir korxona miqyosida amalga oshiriladi, ushbu 

korxona  esa  iqtisodiy  faoliyat  turidan  kelib  chiqib,  muayyan  tarmoqqa  (sohaga) 

tegishli    la i. Shuningdek, u  a l   bir mintaqada joylashgani sababli mintaqaviy 

investitsiya  jozibadorlikni  aks  ettirsa,  barcha  mintaqalar  birlashtirilganda  mazkur 

   rsat i h mamlakat darajasida aks ettiriladi

11



Xullas,  samarali  investitsiya  loyihalarini    zlashtirish  orqali  rivojlangan  bozor 



iqtisodiyotini  barpo  etish  bilan    g liq     pgi a  vazifalarni  hal  etishga  muvaffaq 

   la iz.  Uning  amalga  oshirilishi  birgina  q  shi  ha  faoliyat  va  ishlab 

chiqarishning     lga  q   ilishi i  ta  i la   qolmasdan,  balki  jamiyat  hayotining 

haqiqiy  darajasini     rsati   beruvchi  aholi  turmush  farovonligining  oshishiga  va 

davlat  boyligining     pa ishiga  hamda  uning  iqtisodiy  qudratini  oshirishga  xizmat 

qiladi.  Shu  bilan  birga,    Prezidentimiz  jahon  moliyaviy  inqirozi  kelib  chiqishi  va 

uning  O z e ist  ga  ta siri  t  g risi agi  “Jahon  moliyaviy-iqtisodiy  inqirozi, 

O z e ist    sharoitida  uni  bartaraf  etishning     llari  va  choralari”  asarida 

ta  i la ga i e , “Banklar zimmasiga investitsiya faoliyatini kengaytirish vazifalari 

yuklanganligi  sababli  ularning  ishini  tubdan  qayta  tashkil  etish  lozim.  Birinchi 

navbatda,  bu  borada  investitsiya  loyihalarini  ekspertizadan    t azish  va 

moliyalashtirishni  tashkil  etish      i ha  tijorat  banklarning  maxsus  xizmatlarini 

mustaxkamlash zarur”

12

.  



Shuning  uchun  ham  hozirgi  kunda,  investitsiya  loyihalarini  izchil  amalga 

oshirish  va  ularning  samaradorligini  ta  i lash a  kompleks  ekspertiza  dolzarb 

hisoblanadi.  

Bu  t  g risi a  O z e ist    Respublikasi  Prezidenti  I.Karimov:  “Investitsiya 



loyihalarining  texnikaviy-iqtisodiy  asosi  sifatsiz  tayyorlanishi,  ularning  past 

                                                 

11

 Ergashev I. Xizmat    rsatish s hasi a i  estitsi     zi a  rlikni oshirishning iqtisodiy ahamiyati  va omillari./ 



Iqtisodiyot va ta li . 2011 yil, 2-son, 122 b. 

12

 Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtis  i  i qir zi, O z e ist   shar iti a   i  artarf etish i g    llari  a  h ralari. –



T.: O z e ist  , 2009.-52-53b. 

 

18 


darajada  ekspertiza  qilinishi......bu  boradagi  asosiy  kamchiliklardir

13

,  -  deb 



ta  i la ,  investitsion  loyihalarni  baholash  va  ekspertiza  qilish,  ularning  tanlovini 

t  g ri tashkil etish ishlari g   at muhim masala ekanligini e tir f etadi. Shuningdek, 

investitsion  loyiha      i ha  ishlab  chiqarilgan  mahsulotni  sotish      i ha  aniq 

maqsadga  qaratilgan  marketing  tadqiqotlari    t azil asligi,  loyihani  tayyorlash 

jarayonida  sherik  tomonlar    z  zimmasiga  olgan  majburiyatlarning  bajarilishini 

nazorat  ostiga  olmaganlari  sababli  xorijiy  sarmoya  ishtirokida  tashkil  qilingan 

   pla   korxonalar  faoliyat     rsat a  tga ligi,  loyihalarini  maxsus  dasturlar 

asosida  baholashning  xorij  tajribalaridan  etarlicha  foydalanilmayotganligi, 

investitsiya loyihalarini kompleks baholashda maxsus bilim va malakaga ega    lga  

kadr  (analitiklar)larning  etishmasligi  yoki  ularni  jalb  qilish  imkoniyatlarining  etarli 

emasligi  va  boshqa     pgi a  sabablar  tufayli  investitsiyalash  jarayonlari  sust 

rivojlanayotganligi asosiy masalalardandir.  

 

1.2.  Investitsiya 

loyihalarining 

moliyaviy-iqtisodiy 

samaradorligini 

baholashning nazariy asoslari 

 

Investitsiya 

loyihasini 

moliyaviy-iqtisodiy 

samaradorligini 

baholash 

 a lag lar i  real  aktivlar  bilan  turli  operatsiyalarga  (   e tlarga)  joylashning 

mumkin     lga   variantlarni  tanlash  va  asoslash  jarayonida  markaziy    ri  i 

egallaydi. 

Investitsiya  loyihasining  moliyaviy  tahlili  loyihadan  keladigan  samaraning 

uning  har  bir  ishtirokchilarining    z  maqsadlaridan  kelib  chiqib,  loyihani  amalga 

oshirishdagi erishilishi lozim    lga  natijalarni q  lga kiritish imkoniyatlarini ochib 

beradi.  Iqtisodiy  tahlilida  esa,  loyihaning  milliy  iqtisodiyotga  beradigan  samarasi 

nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Xususan, Jahon banki xodimlari (mutaxassislari) har 

bir loyiha uchun uning iqtisodiyotga boshqa aniq resurslarni joylashtirishdagi   zar  

                                                 

13

  Karimov  I.A.  Bank  tizimi,  pul  muomalasi,  kredit,  investitsiya  va  moliyaviy  barqarorlik  t  g risi a.  -  T.:  «O zbekiston», 



NMIU, 2005. 479-b.

 


 

19 


ziddiyatli  variantlarga  qaraganda     pr q  samara  keltirishni  aniqlashda  keng  tahlil 

ishlarini   t aza ilar.

14

   


Mustaqillik  yillaridan  ancha  oldin  kapital  q   il alar i g  samaradorligini 

baholash  akademik    T.S.Xachaturov  ilmiy  boshchiligida  ishlab  chiqilgan  uslub 

asosida  amalga  oshirilar  edi.  Bu  uslub  asosida  samaradorlikning  tarmoq   e   r 

koeffitsienti  yordamida  taqqoslama  iqtisodiy  samaradorlikni  hisoblash     li  bilan 

absolyut va nisbiy    ri ishlar agi ularning qoplanishini hisoblash usullari yotar edi. 

Investitsiyalash variantlarini tanlashda ham ushbu uslubning   ziga xos   r i bor edi, 

lekin  ularda  noaniqlik  va  risklar,  inflyatsiya  sharoitida  real  va  nominal  qiymatlarni 

baholashva  shu  kabi  uslublar     q  edi.Shuningdek,  kapital  q   il alar i g 

samaradorligini  baholashda  iqtisodiy,  ijtimoiy  va,  ayniqsa,  marketing  jihatlari 

etarlicha hisobga olinmas edi, pul oqimi tahlili, balans tahlili, amortiztsiya hisobi va 

boshqalarga    lga  e ti  r uning uchun xos emas edi. Hozir esa boshqa zamon va 

boshqa vazifalar, muammolar yuzaga kelmoqda. Bugungi dolzarb masala esa, jahon 

tajribalaridan eng yaxshilarini tanlab olib, uni O z e ist   iqtisodiyotining   ziga xos 

xususiyatlarini  hisobga  olib,  amaliyotga  q  lla ,  imkoniyat  darajasida  qisqa  tarixiy 

davr  mobaynida  tsivilizatsiyalashgan  bozor  iqtisodiyotiga    tish  va  uni 

modernizatsiyalashdir. 

Ushbu vaziqani echishda mualliflar  V.V.Berents va P.M.Xavraneklarning ilmiy 

asarlarida  investitsiya  loyihalarining  samaradorligini  baholashdagi  YuNIDO

15

  

uslubiyoti  keng  tadqiq  etilgan     li ,  bu  uslubiyot  loyihalarni  tahlil  etishda 



ahamiyatli   ri  tutadi. 

Ushbu  uslubda  u  yoki  bu  loyihani  moliyalashtirishda  qarorlar  qabul  qilish, 

shuningdek investitsiya oldi tadqiqotlari uchun    l alla ga  kapital q   il alar i g 

samaradorligini  taqqoslashning  jahon  tajribasi  batafsil  yozilgan.  Bularning  barchasi 

bozor  tahlilining  jihatlariga,  shuningdek  texnik-iqtisodiy  asoslashdagi  savollarga, 

                                                 

14

 Банковское дело и финансирование инвестиций./ Под редакцией Н.Брука. Институт экономического развития 



Всемирного банка, 1 том, 2-часть. 1995.  с.- 281. 

15

  UNIDO  (United  Nations  Industrial  Development  Organization)  –  BMTning  Sanoatni  Rivojlantirish      i ha 



Tashkiloti 

 


 

20 


 a  i  xom  ashyo  bazasini  baholash,  qurilish  maydonini  tanlash,  loyihalashtirish  va 

texnologiyalarni  tanlash,  investitsiya  loyihalarini  investorlarning    z   a lag lari 

evaziga,  shuningdek  tashqi  moliyalash  manbalari  evaziga  moliyalashtirishni 

ta  i lash,  investitsiya  loyihalarining  moliyaviy-iqtisodiy  samaradorligini  aniqlash 

(bular sof joriy qiymat, foydaning ichki  e   ri va h.k.) jarayonlariga tegishlidir. 

YuNIDO  uslubi      i ha  moliyaviy  tahlilning  muhim  jihatlari     li  

quyidagilar hisoblanadi: 

– investitsiya qarorlarining asosiy mezonlari; 

– q   il alar i baholash va loyiha qaytimi; 

– loyihaning hayotiylik davri va uni gorizont rejalashtirish; 

– risk, noaniqliklar va boshqalar. 

Investitsiya  loyihasining  juda     p  afzalliklari  mavjud     lsa-yu,  lekin 

quyidagilar ta  i la  asa, uning amalga oshirilishi maqsadga muvofiq emas: 

–  loyiha  mahsulotining  sotilishi  evaziga  olingan  daromadlar  q   ilga      

investitsiya  a lag lari i qoplamasa; 

–  investitsiyalarning  rentabelligini  ta  i l   hi  foyda  firmaning  hohishi 

darajasidan past    lsa; 

–  investitsiyalarning qoplash muddati firma uchun muvofiq kelgan davrga mos 

kelmasa. 

Investitsion  jarayonlardagi  bunday  natijalarga  erishishning  haqiqiyligini 

aniqlash  real  aktivlarga  q   ilga    a lag lar      i ha  har  qanday  loyihaning  

moliyaviy-iqtisodiy     rsatkichlarini  aniqlashning  asosiy  vazifasi  hisoblanadi. 

Bunday  baholashni    t azish  har  doim  birmuncha  qiyin  vazifa  hisoblanadi,  chunki 

unda bir qator muhim omillar ta siri i hisobga olish talab etiladi: 

birinchidan, investitsion xarajatlar faqat bir marta yoki uzoq vaqt davomida 



bir necha marta amalga oshirilishi mumkin; 

ikkinchidan,  investitsiya  loyihasini  amalga  oshirishdan  natijalar  olish 



davrining davomiyligi va uzoq ekanligi; 

 

21 


uchinchidan, 

uzoq 

muddatli 



operatsiyalarni 

amalga 


oshirish 

investitsiyalarning  barcha  jihatlarini  baholashda  noaniqlik  va  risklarning  paydo 

   lishiga olib kelishi mumkin. 

Aynan shunday omillarning mavjudligi mumkin    lga     q tishlar i minimal 

darajada     lishi i  asosli  ravishda  etarlicha  hal  etishga  imkon  beruvchi  investitsiya 

loyihalarini baholashning maxsus usullarini yaratish zarurligini t g  ir i. 

YuNIDO  tavsiyasiga  muvofiq,  investitsiya  loyihalarini  tayyorlash  jarayonida 

moliyaviy  tahlilni    t azish  uchun  quyidagi  shakldagi   a l   tlar  talab  etiladi:  

investitsiya loyihasini amalga oshirmoqchi    lga  korxonaning buxgalteriya balansi 

hisoboti,  moliyaviy  natijalar t  g risi agi hisobot,  pul  oqimlari  t  g risi agi hisobot 

va  undagi  pul   a lag lari  harakati  jadvali,  xususiy  kapital  t  g risi agi  hisobot, 

shuningdek,  jami  kapital  q   il alar;  aylanma   a lag larga     lga   talab;  jami 

ishlab  chiqarish  xarajatlari;  investitsiya  loyihasini  moliyalashtirish  manbalari 

t  g risi agi   a l   tlar a   ham  foydalaniladi.  Ushbu   a l   tlar  asosida 

korxonaning likvidliligi, moliyaviy barqarorligini, ishlab chiqariladigan mahsulotning 

rentabelligini aniqlash mumkin. 

Investitsiyalar xususida qarorlar qabul qilishda, investitsiya loyihalarini tanlash, 

baholash  va  amalga  oshirishning  ilmiy  asoslangan  uslubiyoti  va  usullaridan 

foydalanish  masalasi  muhim  hisoblanadi.  Loyihadagi  hisob-kitoblar  kelajakka 

qaratilishi  uning  oldindan  aytib  berish  mumkin  emasligidan,  prognoz  xarakterli 

ekanligidan  dalolat  beradi,  shu  sababli  investitsiya  loyihasining  sifat  tavsiflarini 

hisobga  olish,  risk  va  noaniqliklarni  hisobga  olish  muhim  hisoblanadi.  Investitsiya 

loyihasini  ahamiyati  va  uning     e ti   zarurligi  shundan  iboratki,  loyiha  q   ilga  

maqsadga  erishish  uchun  odatda,  resurslar  va  muayyan  vaqt  bilan  cheklangan 

sharoitda  investorlar  qiziqishlarini    zi a  aks  ettira  olishi  kerak.  Investitsiya 

loyihalari  samaradorligini  baholash  usullari  asosida  aynan  turli     e tlarga  uzoq 

muddatga  kapital   a lag lar i  q   ish i g  maqsadga  muvofiqligini  aniqlash 

mumkin  hamda    q   ilga   sarmoyalar  kelajakda  foyda  keltirishi  va    zini  t  liq 

qoplashini aniqlash mumkin. 


 

22 


Investitsiya loyihasini baholashning maqsadlari quyidagilardan iborat: 

loyiha  texnik-iqtisodiy  asosnomasiga  kiritilgan  zarur   a l   tlar i 



tekshirish; 

loyiha  hayotiyligining  yakuniy  xulosalari  va  miqdoriy     rsat i hlari 



asosida tahlil qilish; 

qarz oluvchiga q   ilga  talablar va tavsiyalarni ishlab chiqish; 



kredit  shartnomasini  kuchga  kirishini  asosiy  sharti  hisoblangan  kerakli 

kafolatni olishning zarurligi; 

investitsiya  loyihasini  moliyalashtirish  uchun  kredit  ajratish  t  g risi agi 



savol     i ha kredit q   itasiga beriladigan tavsiyalarni ishlab chiqish; 

kredit  ajratish      i ha  kelishuvlarni    t azish i g  bozor  talablarini 



aniqlash. 

Shunday  qilib,  moliyaviy  tahlilning  maqsadi  va  andozasi  shundan  iboratki,  u 

investitsiyalash  va  moliyalashtirishdagi  barcha  savollarning  echimi  bilan    g liq 

omillarni,  shuningdek  loyihadagi  barcha  moliyaviy  oqibatlarni  tahlil  qiladi  va 

aniqlaydi. 

Moliyaviy tahlilning asosiy jihatlari quyidagichadir: 

birinchidan,    sanoat  investitsiya  loyihalarining  moliyaviy  tahlili  -  bu 



salohiyatli  investorlar  va  loyihani  amalga  oshiruvchilari  tomonidan  bajariladigan 

loyihadagi moliyaviy oqibatlarni    rsatish, texnik xarajatlar yoki loyiha takliflarini 

tugallash uchun bajariladigan alohida faoliyat turi emas.  

Moliyaviy  tahlilda  texnologiyadan  tortib  to  ishlab  chiqarish  quvvatigacha, 

loyihalashtirilayotgan  korxonaning  joylashgan  joyidan  tortib  to  loyiha  maketi, 

konstruktsiyasi,  texnik  xisob-kitoblarigacha,  ishlab  chiqarish  xarajatlaridan  tortib 

loyihaga  jalb  qilinayotgan  moliyaviy  resurslargacha,  marketing  strategiyasidan  to 

loyihaning  (korxonaning)  umumiy  rivojlanish  strategiyasigacha  ishlab  chiqiladi, 

hisobga olinadi va muqobil variantlarni    z a tutadi. 

ikkinchidan,  moliyaviy  tahlilni    t azish  jarayonida  qaror  qabul  qiluvchi 



shaxs  investitsiyalarni  baholash  uchun  turli  xil  mezonlarni  q  llashi i  ham  hisobga 

 

23 


olishi  zarur.  Bu  analitikni  shunday  mezonlarni  aniqlashga  majbur  qiladi  va  u 

investorlar  talab  qiladigan  axborotlarni  tayyorlash  uchun  unga  muvofiq  keladigan 

usullarni tanlaydi. 

Investitsiya loyihalarini moliyaviy-iqtisodiy jihatdan tahlil qilish va baholashda 

nafaqat investorlar qiziqishlarini, balki jamiyatning ham qiziqishlarini hisobga olish 

kerak.  Jamiyatning  qiziqishi  shundaki,  bunda  investorlar  investitsiya  jarayonida 

cheklangan  resurslarni  samarali  ishlatishlari  va  mamlakatning  rivojlanishiga, 

iqtisodiyotning    sishiga  xissalarini  q  shishlari  lozim     la i.  Investitsiya 

loyihalarini tahlil etish va baholash nazariyasi umumiy holatda ishonchli va    e ti  

xulosaga    olib  keluvchi  analitik  usullar  va     rsat i hlar i g  muayyan  tizimidan 

foydalanishni    z a tutadi. 

Investitsiya  loyihalarini  iqtisodiy  baholashda  quyidagilarga  alohida  e ti  r 

beriladi:

16

  



- loyihaning milliy iqtisodiyotni rivojlantirishga ta siri baholanadi; 

- kiritilayotgan resurslar va olinayotgan mahsulotlar ularning milliy iqtisodiyot 

uchun haqiqiy qadr-qimmatini aks ettiradigan baholarda  baholanadi; 

- tahlilga iqtisodiyot uchun bevosita ta sir etuvchi jihatlar (importga, eksportga, 

aholi  bandligiga,  chet  el  valyutasiga,  talab  va  taklifga,  ekologik  ahvolga  ta siri), 

shuningdek,  bilvosita  ta sirlar  (boshqa  sohalarga     lga   ta siri  va  sh.k.)  ham 

kiritiladi. 

-ijtimoiy shart-sharoitlar hisobga olinadi. 

Jahon bankida investitsiya loyihalarini iqtisodiy baholash jarayonida moliyaviy, 

institutsional,  ijtimoiy,  texnik  va  ekologik  jihatlariga  alohida  e ti  r  beriladi.

17

 

Respublikamizda  ham  investitsiya  loyihalarini  baholashda  va  amalga  oshirishda 



mazkur jihatlarni hisobga olish maqsadga muvofiqdir. 

Iqtisod  fanlari  doktori,  professor  D.G .G  zi e    i g  ta  i lashi ha, 

“Investitsiyalar  xususida  qarorlar  qabul  qilishda,  investitsiya  loyihalarini  baholash, 

                                                 

16

 Бирман Г., Шмидт С. Экономический анализ инвестиционных проектов. М.:Банки и биржи ЮНИТИ, 1997. 



С.54. 

17

 Банковское дело и финансирование инвестиций./ Под редакцией Н.Брука. Институт экономического развития 



Всемирного банка, 1 том, 2-часть. 1995.  с.- 283  

 

24 


tanlash  va  amalga  oshirishning  ilmiy  asoslangan  metodologiya  va  metodikasidan 

foydalanish  masalasi  muhim  hisoblanadi.  Loyihaning  kelajakka  qaratilishi  uning 

oldindan  aytib  berish  mumkin  emasligidan  dalolat  beradi,  shu  sababli  investitsiya 

loyihasining  sifat  tavsflarini  hisobga  olish  muhim.  Investitsiya  loyihasi,  odatda, 

resurslar  va  muayyan  vaqt  bilan  cheklanadi  hamda  q   ilga   maqsadga  erishishni 

   z a tutadi”

18

 . 


Jahon  bankida  investitsiya  loyihalarini  tanlashning  asosiy  mezoni  –  bu 

loyihaning  barcha  tushumlaridan  barcha  xarajatlar  ayirib  tashlangandagi  foydaning 

diskontlangan  zamonaviy  qiymatidir.  Bu  jarayonda  shuni  aytish  kerakki,  loyiha 

   rsat i hlari kelajakka tegishli    lga ligi sababli,  daromadlar ham, xarajatlar ham 

loyihani amalga oshirish jarayonida   si  boradi. Loyiha iqtisodiy tanlovdan   tishi 

uchun u quyidagi ikki shartga mos kelishi kerak: 

loyihani  tadbiq  qilishdan  kutilayotgan  foydaning  sof  zamonaviy  qiymati 



salbiy    l asligi lozim; 

loyihadan  kutilayotgan  sof  zamonaviy  qiymat  muqobil    zar   ziddiyatli 



loyihalardan  kutilayotgan  sof  zamonaviy  qiymatga  teng  yoki  undan  yuqori  b  lishi 

lozim. 


Hozirda pul  a lag lari qiymatini vaqt davomida hisobga olib boradigan usullar 

keng  tarqalgan.  Bunday  usullardan  biri  diskontlash  usulidir.  Diskontlash  usuli  pul 

 a lag lari i g qiymati muayyan vaqtda bir xil emasligi,  a  i bugungi bir s    bir 

yildan keyingi bir s   ga teng emasligi bois paydo    l i.   Bunday 

munosabatga 

sabab,  garchi  inflyatsiya  t  g risi agi  fikr,  birinchi  navbatda  t g ilsa  ham,  u 

(inflyatsiya) asosiy omil hisoblanmaydi. Bunga bir muncha fundamental sabab    li , 

olingan  daromad  hisobida  katta  summaga  bir  yildan  s   g    sishi i  ta  i lashga 

qodir tijorat operatsiyalariga kiritilgan (bankdagi depozitni ham hisobga olgan holda) 

pul  hisoblanadi.  Bu  haqiqat  moliyaviy  operatsiyalar  aksiomasi  hisoblanadi  va 

investitsiya  loyihalarini  tahlil  qilish  va  iqtisodiy  asoslashning  butun  mexanizmini 

nazarda tutadi.  

                                                 

18

 G  zi e    D.G . I  estitsi alar i   li alashtirish  asalalari. T.:-“Moliya” nashriyoti, 2003 y. 65-66-b. 



 

25 


Diskontlashtirish  -    bu  kelgusidagi  pul  tushumlarini  joriy  vaqtga  keltirishdir. 

Diskontlash  murakkab  foizlarni  teskari  hisoblash  jarayoni  hisoblanadi  (4-rasm). 

Bunda  murakkab  foizda  hisoblanganda,  foiz  stavkalarining  hisoblanishi  yordamida 

kreditning    shla g i h  summasi  joriy  davrdan  kelgusi  davrga    si   boradi, 

diskontlashda esa, kelajakda olinadigan pul  a lag lari i g qiymati joriy vaqtga  

 

 

4-rasm. Diskontlashtirish jarayoni

19

 

 

Diskont  stavkasi  kapital  bozoridagi  uzoq  muddatli  ssudalar      i ha 

t  la a igan haqiqiy foiz stavkasidan kichik    lishi kerak emas, deb hisoblanadi. U 

barcha  holatlarda  investitsiyalarning  foydaliligini  tavsiflashi  va  investorning    z 

kapitalini  boshqa  joyga  q   i   olishi  mumkin     lga   foydani  aks  ettirishi  lozim. 

Diskont stavkasi investorning   zi uchun befoyda deb hisoblagan  e   r a  yuqori 

   lishi lozim. 

Investor  uchun,  odatda,  qaror  qabul  qilishning  asosiy  mezoni     li ,  nafaqat, 

investiyalarning  foydaliligi,  shuningdek    z   a lag i i g  muayyan  foiz  stavkasida 

qanchalik  tez  qaytishi  ham  hisoblanadi.  Shuning  uchun  investorlar  q   ga  

 a lag i i g qancha yillik foiz bilan necha yilda qaytarib olish imkoni mavjudligiga 

   pr q qiziqadilar. Aks hollarda ular loyihani investitsiyalashni qat i  rad etadilar. 

                                                 

19

 Muallif tomonidan tuzildi. 



RGI QIYMAT 

JARAYoN 


KELGUSI QIYMAT 

 

B shla g i h summa, 



Foiz stavkasi 

 

 



Qaytuchi summa 

 

Keltirilgan summa 



 

Kelib tushishi kutilayotgan 

summa, 

Diskontlash koeffitsienti 



 

26 


Murakkab  foizlardan  foydalanib  kelgusi  qiymatni  aniqlash  formulasi  quyidagi 

   ri ishga ega: 

FV = PV (1+k)

n

 



,                            ( 1.1 )

 

 



Bu  erda,  FV  –  (future  value)  kelgusi  qiymat;  PV  –  (present  value)  joriy  qiymat;  k  – 

investitsiyaning daromadlilik miqdori; n - davr soni.  

Diskontlashning ikkinchi    ri ishi    li , pul qiymatining teskari hisoblanishi, 

 a  i  kelgusida  muayyansummani  olish  uchun  bugun  qanchainvestitsiyalash 

lozimligini aniqlash hisoblanadi.   Bugun  investitsiya  qilingan   a lag lar i g 

kelgusi  qiymatini  hisoblash  jarayoni  diskontlash  deb  nomlanuvchi  moliyaviy 

hisoblanishlarning asosiy turining turli    ri ishlari a  biri hisoblanadi.   Bunday 

yondashishning  iqtisodiy   a tig i  xuddi  kelgusida  muayyan  katta  miqdordagi 

summaniolish  imkoniyatiga  ega     lish  uchun  bugun  biz  t  lashga  tayyor     lga  

shunday  summani  topishga  urinishkabi  tushuntirilishi  mumkin.  Diskontlashtirilgan 

qiymat – bu kelgusidagi kutilayotgan pul oqimlarining joriy qiymatidir. 

Buni hisoblash formulasi (1.1) formulaga nisbatan mantiqan teskari hisoblanadi. 

 

n

n

n

n

k

FV

k

FV

PV

)

1



(

1

)



1

(





                   

( 1.2 ) 


 

Bu  formulada  (k)  biz  uchun  investitsiyalashning    xshash  loyihasiga   a lag  

kiritib,    zi iz i,  haqiqatda,  ta  i lashi iz  mumkin     lga   daromad  darajasini 

(foiz stavkasini) anglatadi.  

Xulosa  qilib  shuni  aytish  mumkinki,  investitsiya  loyihalari  samaradorligini 

baholashga  q   ilga   talablar  baholashning  maxsus  usullarini  ishlab  chiqish 

zarurligini  keltirib  chiqardi.  Pul  oqimini  diskontlash  usuli  q   ilga   talablarga  mos 

keluvchi  yangi  baholash  usuli  sifatida  vujudga  keldi.  Diskontlash  jarayoni  pulning 

joriy  va kelgusi  qiymatini hisoblashga  asoslanadi va  bunda  pul  oqimini diskontlash 

  zi i  murakkab    foizlarning  teskari  hisoblanish  jarayoni  sifatida  namoyon  etadi. 

Diskont stavkasi esa kapital bozoridagi uzoq muddatli ssudalar     i ha t  la a iga  

foiz stavkasidan kichik    lishi kerak emas, deb hisoblanadi. 



 

27 


Investitsiya  loyihasini  amalga  oshirishda  kutilishi  mumkin     lga   turli  xil 

risklarni  oldindan  tahlil  etish  va  aniqlash,  ularni  kamaytirish  yoki  bartaraf  etish 

yuzasidan  choralar     rilishi  lozim.  Shuningdek,  yuz  berishi  mumkin     lga  

noaniqliklarni  engillashtirish  va  zararlarni  oldindan  s   e ti   tarzda  aniqlash  bilan 

zahiralarni  tashkil  etish,  resurslar  va  maxsulotlar  bahosini  t  g ri  aniqlagan  holda 

loyihaning hayotiyligini ta  i lash     i ha choralar    rish va kuzatib borish loyiha 

samaradorligini aniqlashda   z ta siri i    rsata i.  

 

 



1.3.  Investitsiya 

loyihalarining 

moliyaviy-iqtisodiy 

samaradorligini 

baholash usullarining mazmuni, mohiyati va xususiyatlari 

 

Har  qanday  investor  yoki  x   ali   yurituvchi  s   e tlar  uchun  investitsion 

qarorlar qabul qilish juda qiyin vazifa hisoblanib, bunda asosiy mezon investorning 

boyligini     pa tirish,  korxonaning    qiymatlarini  oshirish  mezonlariga  qaratiladi. 

Uning  omillari     li   korxona  daromadlari    sishi,  moliyaviy  risk  yoki  ishlab 

chiqarish harajatlarining kamayishi, korxona ishlari samaradorligi darajasini oshirish 

hisoblanadi. 

Chet  el  mamlakatlarining  tajribasini,  ,  shu  bilan  birga  YuNIDO  tavsiyalarini 

hisobga olgan holda investitsiya loyihalarining samaradorligini baholash ikki mezon 

asosida,  a  i moliyaviy va iqtisodiy baholash orqali amalga oshiriladi. Investitsiya 

loyihasi  samaradorligini  baholashning  bu  ikkala  mezoni  ham  bir-birini  t  l iri  

turadi.  

Moliyaviy  baholash  investitsiya  loyihasini  amalga  oshirish  jarayonidagi 

likvidligini  tahlil  qilishda  ishlatiladi.  Boshqacha  aytganda,  moliyaviy  baholash 

vazifasi,  loyihani  belgilangan  muddatlarda  amalga  oshirish  uchun,  uning  jami 

moliyaviy  majburiyatlarini  bajarishga  korxonaning  etarli  moliyaviy  resurslari 

   lishi i belgilashdir. 

Iqtisodiy  baholash  esa,  investitsiya  loyihasining  potentsial  qobiliyati,  shu 

loyihaga  q   ilga    a lag lar i g  qiymatini  saqlab  qolishda  va  ularning    sishi 



 

28 


s r ati i  etarli  darajasini  yaratib  berishda  foydalaniladi.  Quyidagi  5-rasmda  har  bir 

mezon     i ha asosiy aniqlash usullari keltirilgan: 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5-rasm. Investitsiya loyihasi samaradorligini baholash

20



 

Taqdim  etilayotgan     e t i  i  estitsiyalashda  moliyaviy  baholash  (yoki 

moliyaviy asoslanganlik bahosi) investitsiya jarayonining ajralmas qismi hisoblanadi. 

Investor  moliyaviy  holati     a l       lga   yuridik  yoki  jismoniy  shaxslar  bilan 

hech  qanday  munosabatlar  olib  bormaydi.  Bozor  iqtisodiyoti  rivojlangan 

                                                 

20

 Uzoqov A., Nosirov E.,Saidov R., Sultanov M.investitsiya loyihalarini moliyalashtirish va ularning monitoringi. 



O q   q  lla  a. – T.: “IQTISOD-MOLIYa”, 2006. 89-b. 

Investitsiya loyihasining samaradorligini baholash                           

usuli 

 

Moliyaviy baholash 

Iqtisodiy baholash 

Buxgalte-

riya 

balansi (1-



shakl) 

Moliyaviy baholanishning 

koeffitsientlari 

Investitsiyalarni

ng buxgalteriya 

rentabelligini 

aniqlash usuli  

Moliyaviy 

natijalar 

t  g ri-


sidagi 

hisobot (2-

shakl) 

 

Korxona 



pul 

oqimla-ri 

t  g ri-

sidagi 


hisobot 

(4-shakl) 

Oddiy 

(statistik) 



usullar 

Diskont-


lashga 

asoslangan 

usullar 

Investitsiya-

larning 

qoplanish 

muddatini 

aniqlash usuli 

Sof joriy 

qiymatni 

aniqlash usuli 

Foydaning 

ichki  e  orini 

hisoblash usuli 

Investitsiya-

larning 


rentabelligini 

aniqlash usuli 

Investitsiyalarnin

g diskontlangan 

qoplash 

muddatini 

aniqlash usuli 


 

29 


mamlakatlarda,  korxonalar  moliyaviy  hisobotlarini  ommaviy-axborot  vositalari 

orqali  yoki  har  xil  t  pla lar  holatida  chop  etili ,  e l    qilish    r al  h lat 

hisoblanadi.  Bu  t  pla lar  orqali  kompaniyalarning  moliyaviy  holati  t  g risi a 

 a l   tlar  olish  mumkin.Jahon  amaliyotida  investitsiya  loyihalarining  iqtisodiy 

samaradorligini  baholashning  bir  qancha  usullari  ishlab  chiqilgan     li ,  ularni 

shartli ravishda ikki katta guruhga    lish mumkin: 

  Oddiy (yoki statistik) baholash usullari; 

  diskontlashga asoslangan baholash usullari. 

Birinchi guruhga quyidagilar kiradi: 

  investitsiya qoplash muddati (Payback  Period , PP); 

  investitsiya samaradorligi koeffitsienti (Accounting Rate of Return, ARR).  

Ikkinchi guruhga quyidagilar kiradi: 

  sof joriy qiymatni aniqlash usuli (Net Present Value, NPV); 

  foydaning ichki  e   ri i hisoblash usuli (Internal Rate of Return, IRR); 

  investitsiyalarning rentabelligini hisoblash usuli (Profitability Index, PI); 

  diskontlashning qoplash muddatini hisoblash usuli (Discount Payback Period, 

DPP). 

Investitsiya loyihalarining samaradorligini diskontlash asosida baholash usullari 



har  qanday  investitsiya  loyihasining  daromadliligini,  samaradorliligini,  foydaliligini 

hamda  ularning  jalb  etuvchanligini  aniqlab  bera  oladi.  Lekin  ayrim  hollarda 

investitsiya  loyihalarini  baholashda barcha usullarni q  llash zaruriyati    l asligi 

ham mumkin. Bu usullarning q  lla ilishi tahlil qilinayotgan har bir loyihaning   ziga 

xos jihati va xususiyatlarini inobatga olgan holda amalga oshirilishi lozim. 

Loyihaning     jalb      etuvchanligini   baholash     usullari     uning barcha   

xususiyatlarini    ochib    bera   olmasa   ham,    loyihaning   haqiqiy samaradorligini 

aniqlashda asosiy xizmat vazifasini   ta  i. 



Sof  joriy  qiymat  (NPV)  -  investitsiyalash     e ti a   foydalanish  davrida 

oldindan  qat i   belgilangan  va    zgar as  foiz  stavkasida  olinadigan  daromadlar  va 

qilinadigan  harajatlarning  alohida  muayyan  davrdagi  barcha  kirim  va  chiqimlarning 


 

30 


diskotlashtirilishi     li  bilan  olingan  va  ular    rtasi agi  farqni  ifodalovchi  qiymat. 

Uning  mohiyati  shundaki,  yillik  sof  pul  oqimi  miqdori  har  bir  davr  uchun  loyihani 

amalga oshirishning   shla g i h yiliga keltiriladi va u oqibatda   zi i pul miqdorida 

sof joriy qiymat yoki sof diskontlashtirilgan daromad sifatida namoyon etadi. 

Uni hisoblash formulasi quyidagicha: 











n



t

t

t

t

t

I

d

CF

yokiNPV

I

d

CF

d

CF

d

CF

NPV

1

0



0

2

2



1

1

)



1

(

)



1

(

...



)

1

(



)

1

(



  

(1.3)

21

 

bu erda, NPV- sof joriy qiymat; d - diskontlash stavkasi; I



0

 -  shla g i h investitsiya; SG’



t

 - t 

davr oxirida kelib tushgan pul oqimi. 

1-misol.  Biron  –  bir  investitsiya  loyihasi  uchun  140  million  s     investitsiya 

qilish talab etiladi va undan kutiladigan natija yillar     i ha  18, 40, 75 va 80 mln. 

s    i tashkil etdi.  

O zgar as sharoitda doimiy diskont stavkasi – 11%. 

U holda,  

.

'



.

2

,



16

)

140



2

,

156



(

140


)

7

,



52

8

,



54

5

,



32

2

,



16

(

140



)

11

,



0

1

(



90

)

11



,

0

1



(

75

)



11

,

0



1

(

40



)

11

,



0

1

(



18

4

3



2

m

so

million

NPV

















 

Agar  investitsiya  loyihasi  yillar  davomida  moliyaviy  resurslarning  ketma-ket 



investitsiyalanishi talab etsa, u holda NPV ni hisoblash quyidagicha    la i: 







n

t

n

t

t

t

t

t

d

I

d

CF

NPV

1

1



,

)

1



(

)

1



(

   


(1.4)

22

 

Bu erda, I



t

 - t davridagi investitsiyalar sarfi.  

NPV  ni  hisoblashda,  odatda,  doimiy  stavka  (d)  q  lla ila i.  Ammo   a zi  bir 

vaziyatlarda, masalan, hisob (foiz) stavkasining   zgarishi kutilayotgan paytda yillar 

    i ha  individual  diskontlash  stavkasidan  foydalanish  mumkin.  Bu  esa    z 

navbatida hisob-kitob ishlarini murakkablashtiradi. 

                                                 

21

  Виленский  П.Л.,  Ливщиц  В.Н.,  Смоляк  С.А.  Оценка  эффективности  инвестиционных  проектов:  Теория  и 



практика: учеб. пособие. – 4-е изд., перераб. и доп. – М.: Издательство «Дело» АНХ. – 2008. с.328. 

22

 O sha manba, 328-b. 



 

 

31 


Diskont stavkasi  e   ri kapital bozoridagi uzoq muddatli ssudalar     i ha foiz 

stavkasiga yoki ssuda oluvchi tomonidan t  la a iga  foiz stavkasiga, haqiqatda, teng 

   lishi  kerak.  Boshqacha  s  z  bilan  aytganda,  diskont   e   ri  investorning    zi 

uchun undan pasti samarasiz deb hisoblangan minimal foyda  e   ri    lishi kerak. 

Investitsiya  loyihalarini  sof  joriy  qiymat  usuli  asosida  baholashdan  olingan 

natija,   a  i  sof  joriy  qiymat  ijobiy  miqdorga  ega     lsa  (NPV>0),  u  holda 

investitsiyalarning  rentabelligi  diskont  miqdoridan  yuqori     la i,  NPV=0  holatda 

loyiha rentabelligi diskont stavkasiga (minimal qoplash  e   riga) teng    la i, agar 

NPV<0    lsa, loyiha rentabelligi minimal miqdordan past    la i. 

Birinchi  ikki  holatda  investitsiya  loyihasini  amalga  oshirish  mumkin.  Bunda 

birinchisi  investor  kapitalining    sishi  ta  i la ishi i     rsatsa,  ikkinchisi 

   pa  asligi i ham, kamaymasligini ham bildiradi. Uchinchi holatda esa loyihadan 

kutiladigan daromadni olish imkonini bermaydi. 

Sof  joriy  qiymat  usuli    shla g i h  investitsiya  miqdorining,   a  i  investor 

boyligining qanchalik   sishi i miqdoriy jihatdangina    rsata oladi, holos.  

Lekin,  investitsiyalashning  naqadar  samaradorligini  aniqlashda  miqdoriy 

  zgarishlar va natijalarning   zi etarli    l a  i. 

Shuning uchun investitsiyalarning qanday nisbiy   sishga ega ekanligi va uning 

  sish  darajasini  aniqlash  uchun  iqtisodiy  baholashning  boshqa  usullaridan 

foydalanishga t  g ri keladi. 



Foydaning ichki me’yori usuli (IRR) - bu pul tushumlarining diskont qiymati    

pul    chiqimlarining    diskont    etavkasiga    teng       lga  agi daromadlilik darajasi 

yoki     l asa  loyihadan  olingan  sof  tushumlarning  diskontlangan  qiymati 

investitsiyalarniig  diskontlangan  qiymatiga,  sof  joriy  qiymat  esa  nolga  teng 

   lga  agi  diskont   e   ri ir.  Bu     rsat i h i  aniqlash  uchun  sof  joriy  qiymatni 

aniqlashda  ishlatilgan  formuladan  foydalaniladi  va  sof  joriy  qiymat  nolga 

tenglashadigan  minimal  foiz  stavkasi  topiladi.  Aynan  shu  foiz  stavkasi  foydaning 

ichki   e   ri  usuli  deb  nomlanadi.  Bu  usul  iqtisodiyotda  rentabellikning  ichki 



 

32 


 e   ri, qoplash yoki samaradorlik koeffitsienti, kapital q   il alar i g chegaraviy 

samaradorligi deb ham yuritiladi. 

Foydaning  ichki   e   ri i  aniqlash  vazifasi  birmuncha  qiyin     li , 

investitsiyalarning  bir  yoki  undan     p  marta  amalga  oshirilishiga,  loyihadan 

olingan  pul  tushumlarining,  xech     l asa,  bir  marta  yoki  boshida  salbiy 

   lishligiga  va  ushbu  pul  tushumlarining  miqdoran  bir  xil     l asligiga 

asoslanadi. 

Uni hisoblash formulasini quyidagi tenglamada ifodalash mumkin: 

0

)

1



(

0

1







I

d

CF

NPV

t

t

n

t

 , 


(1.5)

23

 

 Agar  investitsiya  loyihasi  bir  necha  yillar  davomida  moliyaviy 



resurslarning  ketma-ket  moliyalanishini  talab  etsa,  unda  (IRR)ni  quyidagi 

formulada ifodalash mumkin: 









n

t

n

t

t

t

t

t

d

I

d

CF

1

1



)

1

(



)

1

(



,   

(1.6)

24

 

Bu  erda  d  miqdorini  topish  lozim     la i.  Topilgan  miqdor  foydaning 

ichki   e   ri  deb  nomlanadi.  Bu  meyor  sof  joriy  qiymat  nolga  teng     li , 

investitsiya  loyihasining  samaradorligini  baholashda  IRR    miqdori 

q  lla ilga i a,  firmaning  boyligi    sishi i  ta  i la asligi i  va  uning 

kamayishiga ham    l q    asligi i    rsata i. 

IRR  loyihadan  kutilayotgan  daromadlilikni     rsata i  va  qilinishi  mumkin 

   lga   maksimal  harajatlar  chegarasini  belgilab  beradi,   a  i  IRR  olinayotgan 

kredit     i ha bank foiz stavkasini yuqori chegarasini    rsata i, ayni shu foiz 

chegarasidan yuqori miqdorga ega    li ga  a loyiha daromad keltiradi. 

Shunday holatlar ham    lishi mumkinki, investorning   zi investitsiya loyihasini 

moliyalash  uchun  biror  s   e t a   muayyan  foiz  ostida  kredit  olishi  mumkin.  Bu 

paytda loyihadan kutiladigan natija kredit uchun foizdan, albatta yuqori    lishi lozim 

yoki  investor    zi i g  maqsad  qilgan  foydasini  olish  darajasini  ham  bilishi  kerak. 

                                                 

23

 Виленский П.Л., Ливщиц В.Н., Смоляк С.А. Оценка эффективности инвестиционных проектов: Теория 



и практика: учеб. пособие. – 4-е изд., перераб. и доп. – М.: Издательство «Дело» АНХ. – 2008. с.343. 

24

 O sha  a  a, 343-b. 



 

33 


Mana  shu  holatlar,   a  i  kredit  uchun  foiz  yoki  foyda  olish  darajasi,  odatda   ar erli 

(t  siqli) koeffitsient (hurdle rate) (HR) deb ham nomlanadi. Bu    rsat i h foydaning 

ichki  e   ri bilan solishtiriladi (taqqoslanadi). 

IRR va HR larni taqqoslash natijasida ular orasida quyidagi   g liq hosil    la i: 

  agar  IRR>HR,  loyiha  samarali  hisoblanadi  va  u  foydalanish  uchun  qabul 

qilinadi; 

  agar IRR



Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling