Odam fiziologiyasi


Download 5.32 Mb.

bet31/70
Sana28.11.2017
Hajmi5.32 Mb.
1   ...   27   28   29   30   31   32   33   34   ...   70

Gazlar almashinuvi  -   organizm  bioenergetikasining  ko‘rsatkichi

Organizmga  yutilgan  kislorod  oqsil, 

yog‘ 

va  karbonsuvlarning 



oksidlanishiga  sarf  bo‘ladi.  Bu  moddalardan  1  g  oksidlanib  parchalanganda 

har  xil  miqdorda  kislorod  sarflanadi  va  turli  miqdorda  issiqlik  ajraladi.  1  g 

karbonsuv  oksidlanganda  organizmda  4,1  kkal  issiqlik  ajralib  chiqadi  va 

buning  uchun  0,830  1  kislorod  1  g  oqsil  oksidlanganda  ham  4,1  kkal  issiqlik 

ajraladi,  lekin  bunda  kislorod  ko‘proq  sarflanadi  va  h.z.

Organizmda  1  I  kislorod  sarflanganda  yuzaga  chiqadigan  issiqlik 

miqdori  kislorodning  kaloriya ekvivalentligi  deb ataladi.

Shunday  qilib,  organizmda  qaysi  moddalar  -   oqsil,  yog‘ 

va 

karbonsuviar  oksidlangani  niaiuin  bo‘lsa  iste’mol  qilingan  jami  kislorod 



miqdoriga  qarab  qancha  energiya  sarflanganini  hisoblab  chiqish  mumkin. 

Gazlar  almanishuvini  tekshirish  tajribalarida  nafas  koeffitsienti  tanada  qaysi 

oziq  moddalar  oksidlanganini  ko‘rsatib  bera  oladi.

Karbonsuvlaming  oksidlanishida  kislorodning  kaloriya  ekvivalenti 

21,13  KDJ  (5,05  kkal),  oqsillar  -   20,1  KDJ  (4,8  kkal),  yog‘lar  -   19,62 

(4,686  kkal)ga  teng.

*•

www.ziyouz.com kutubxonasi



13-jadval.

Moddalar  almashinuvida  yog4lar  va  karbonsuvlarning ishtiroki  hamda  turli 

nafas  ekvivalenti  bosqichida  kaloriya  ekvivalent  ko‘rsatkichlari.

Nafas


koeffisenti

Oksidlanish  natijasida 

energiyaning  hosil  bo‘lishi

Kislorodning  kaloriya 

ekvivalenti

Yog‘lar, 



%

  !  Karbonsuvlar,  %

KDJ

Kkal


0,7

100


0

19,66



4,69

0,75


Г  

85

Г 



15

21,76 


1

4,74


0,8

68“


32

24,28


4,8

0,85


51 

]I 


49

26,8 


" ! 

4,86


0,9

34

66 



1 '  29,31 

"  i 


4,92

0,95 


;

17

*  83 



!

31,83


4,98


.  : 


0  O

100 


1! 

34,76 


j

5,05 



1

Odamda  energiya  sarflanishi  quyidagicha  aniqlanadi.  Odam  og‘izga 

qo‘yilgan  mushtuk  orqali  5  daqiqa  davomida  nafas  oladi.  Mushtuk  rezindi 

to‘qimadan  yasagan  bo‘lib,  xalta  bilan  ulangan,  uning  klapanlari  orqali 

odam  erkin  nafas  olib  nafas  chiqaradi.  Soatga  qarab,  odamning  nafas 

chiqarish  hajmini  aniqlab,  gazoanaliztorning  shkalasiga  qarab  nafas  olish  va 

nafas  chiqarish  havosi  tarkibidagi  kislorod  va  angidrid  gazjning  miqdori 

aniqlanadi.  So‘ngra  qabul  qilingan  kislorod  va  tashqariga  chiqarilgan 

karbonat  angidrid  gazining  hajmlarini  hisoblab,  nafas  koeffitsientini  topadi. 

Yuqorida  k o ‘rsatilgan  jadval  orqali,  nafas  koeffitsienti  ko‘rsatkichiga 

kislorodning  kaloriya  ekvivalentf  va  energiyaning  sarflanishini  tekshiriladi.

Asosiy  almashinuv  va  uning  ahamiyati

Organizm  tamomila  tinch  turganda,  nahorda,  ya’ni  ovqatlanishdan  12- 

16  soat  keyin  va  18-20°  haroratda  sarf  qiladigan  energiyafling,. miqdori 

asosiy  almashinuv  deb  ataladi.

Asosiy 


almashinuvni 

aniqlash 

uchun 

tekshiriladigan 



odam:

1)  mushaklari  tinch  turadigan  holatda  bo‘ljshi  (mushaklarini  bo‘sh  qo‘yib 

yotishi),  hayajonlantiruvchi  omillar  ta’sir  etmasligi;  2)  och  bo‘lishi,  ya’ni 

ovqat  yegandan  12-16  soat  keyin  tekshirilishi;  3)  komfort  harorat  -18-20°

S,  ya’ni  sovuq  sezilmaydigan,  titratmaydigan  va  organizmni  qizitib 

yubormaydigan  sharoitda  bo‘lishi  kerak.

Asosiy  almanishuvni  aniqlash  uchun  bilvosita  kalorimetriya  usuli 

qo‘llaniladi,  ya’ni  gazlar  almashinuvi  tekshiriladi.  Katta  yoshli  soglom  

kishining  asosiy  almashinuvi  har  bir  kilogramm  og‘irligiga  o ‘rta  hisob  bilan 

1  soatga  1  kaloriyadan  to‘g ‘ri  keladi.  Masalan,  70  kg  og‘irlikdagi  odamning 

asosiy 

almashinuvi  70x24=1680  katta  kaloriyaga  teng  bo‘ladi. 



Bu 

organizmning  hayot  faoliyati  uchun  sarf bo ‘ladigan  energiya  miqdoridir.  -

www.ziyouz.com kutubxonasi


Asosiy  almashinuv  odamning  jinsiga,  yoshiga,  bo4yiga  va  ogkirligiga 

bog‘liq.  Erkaklarda  asosiy  almashinuv  bir  xil  og‘irlikdagi  xotinlardagiga 

nisbatan  orliqroq  bo‘ladi.

Bolalarda  tananing  1  kg  vazniga  to‘g ‘ri  keladigan  asosiy  almashinuv 

miqdori  katta  yoshli  kishilardagiga  nisbatan  ortiqroq,  lekin  yosh  ulg‘aygan 

sayin  issiqlik  kamroq  hosil  bo‘la  boshlaydi.  Bu  hol  20  yoshgacha  davom 

etadi.  20  yoshdan  40  yoshgacha  issiqlik  hosil  bo‘lishi  o ‘zgarmaydi,  40 

yoshdan  keyin  esa  issiqlik  yana  kamroq  hosil  bo‘la  boshlaydi.

Emizadigan  bolalarda  1  kg  vazniga  to4g 4ri  keladigan  asosiy  almashinuv 

bir  kecha-kunduzda  209-222  KDJ  (50-53  kkal/kg)ga  teng.  Ulaming  vazn 

og‘irligiga  qarab  asosiy  almashinuv  kuchayadi.  Sog‘lom  odamlar  asosiy 

almashinuvining  ko‘rsatkichi  4,2  KDJ  (1  kkal/soat)ni  tashkil  etadi.

Uyqu  vaqtida  energiya  almashinuv  tezligi  siyraklik  davriga  nisbatan  8- 

10%  kamayadi,  chunki  uyqu  vaqtida  mushaklar  maksimal  darajada 

bo4shashadi.  Tana  haroratining  ko‘tarilishi  energiya  almashinuviga  ancha 

katta  ta'sir  ko4rsatadi.  Masalan,  odamning,  tana  harorati  1°S  ko4tarilsa, 

energiya  sarfi  o 4rta  hisob  bilan  10-11%  ortadi.

Iqlimiy  sharoit  ta’sirida  ham  asosiy  almashinuv  miqdori  o ‘zgaradi: 

Tropiklarda  o ‘rta  geografik  kengliklardagiga  nisbatan  10-20%  kam  va 

shimolda  sovuq  vaqtida  ortiq  bo‘ladi.



Jismoniy  mehnat  vaqtida energiya  almashinuvi

Jismoniy  mehnat  va  jismoniy  mashqlar  vaqtida  energiya  sarfi  bir 

muncha  oshadi.  Shu  sababli  kecha-kunduzning  bir  qismini  jismoniy 

mashqlar,  jismoniy  mehnat  va  umuman  harakatda  o ‘tkazadigan  sog‘lom 

odamning  bir  kecha-kunduzdagi  energiya  sarfi  asosiy  almashinuvdan  ancha 

orttiq  bo‘ladi.  Bu  energiya  sarfining  ortishi  ish  qo‘shimchasini  tashkil  etadi, 

mushaklar  qancha  zo‘r  berib  ishlasa,  ish  qo‘shimchasi  shuncha  katta  bo‘ladi.

Organizm  mushaklari  ishlaganda  issiqlik  energiyasi  va  mexanik 

energiya  hosil  bo4ladi.  Mexanik  energiyaning  ihli  bajarish  uchun  ketgan 

barcha  energiyaga  nisbatan  foydali  ish  koeffitsienti  16%  dan  22%  gacha 

bo4lib,  o‘rta  hisobda  20%  ga  teng,  biroq  ayrim  hollarda  esa  bundan  ham 

ortiq  bo4lishi  mumkin.  Foydali  ish  koeffitsienti  bir  qancha  sharoitlarga  qarab 

o ‘zgaradi.  Masalan,  mashq  qilmagan  odamlarda  bu  koeffitsient  mashq 

qiluvchilardagiga  nisbatan  ancha  kam  bo‘lib,  mashq  qilgan  sayin  ortib 

boradi.

Mushaklar  qancha  zo‘r  berib  ishlasa  energiya  sarfi  shunchalik  ortiq 



boiadi.  Masalan,  jismoniy  mashqlar  vaqtida,  energiya  sarfi  tananing  1  kg 

vazniga  1  soatda  1  kkal  bo‘lsa,  odam  tinch  o ‘tirganda  energiya  sarfi 

tananing  1  kg  vazniga  o 4rta  hisob  bilan  1,4  kkal  boiadi;  ish  bajarmay  tik 

turiiganda  1,5  kkal  yengil  ish  bajarilayotganda  (idora  xizmatchilari, 

tikuvchilar,  nozik  ish  bajaruvchi  mexaniklar,  o 4qituvchilar)  -   1,8-2,5  kkal; 

yurish  bilan  bogiangan  ozgina  mushak  ishida  (shifokorlaf,  laborantlar,  xat 

tashuvchilar,  muqovachilar)-2,8-3,2  kkal;  o 4rtacha  og4irlikdagi  mushak  ishi 

bilan  bogiiq  boigan  mehnatda  (metalchilar,  buyoqchilar,  duradgorlar)  -

www.ziyouz.com kutubxonasi


3,2-4  kkal  og‘ir  jismoniy  mehnatda  (binokor  ishchilar,  оЧ 

0

‘chiruvchilar, 



уег  haydovchilar,  temirchilar  va  boshqalar)  -   5-7,5  kkal  energiya  sarflanadi.

10 100— 10 500

*  11 800— 12 600

12 200—-12 600

13 900

13 500 —14 300 

M 5  100

? 16 400

-  16 800 

*   18 900

19 700—30 000

62-rasm.  Turli jism o n iy   m ehnat  bilan  shug*ullanadigan  odam larning  b ir 

kecha-kunduz  davom ida  s a r f qilinadigan  en erg iya   m iqdori  (kD j  hisobiga).

Energiya  sarfiga  qarab  turli  kasb  egalarini  bir  necha  giiruhga  bo4lish 

mumkin  (62-rasm).  Bu  guruhlaming  kecha-kunduzdagi  energiya  sarfi 

quyidagicha.

Birinchi  guruh  -  aqliy  mehnat  kishilari  (olimlar,  shifokorlar, 

muhandislar,  idora  xizmatchilari  va  boshqalar)  3000-3200  kkal.

Ikkinchi  guruh  -  mexanizasiyalashgan  kofxona  ishchilari  (tokarlar, 

frezeyerchilar,  to 4qimachilar,  shahar  transporti  haydovchilari)-3500  kkal.

Uchinchi  guruh  -  qisman  mexanizatsiyalashgan  korxonalarda  jismoniy 

mehnat  bilan  shug‘ullanadigari  ishchilar  (chilangarlar,  o4t  yoquvchilar, 

qishloq  xo‘jalik  ishchilari)  -   4000  kkal.

TVrtinchi  guruh  -   o g ‘ir  jismoniy  rhehnat  qiluvchilar  -   4300-5000

kkal.

www.ziyouz.com kutubxonasi



Jismoniy  mashqlar  va  sport  vaqtida  energiya  almashinuvi

Odamda  energiya  sarfi  uning  fiziologik  holati  va  mushaklaming 

faoliyatiga  bog‘liq.  Yuqorida  aytib  o ‘tganimizdek,  mushak  faoliyati  vaqtida 

energiya  ko‘p 

sarflanadi. 

Energiya  sarfining  bunday  o ‘zgarishi 

ish 

qo‘shimchasini  tashkil  etadi  va  mushakning  zo‘r  berib  ishlashi  bilan  bog‘liq 



(14-jadval).

14-jadval.



Tinch  va jismoniy  mashqlar  yaqtida energiyaning sarfi

H

n



T

Organizmning  holati,  ishning 

xususiyati

1  Organizmning  1  kg  massasi  uchun 

1

  1  daqiqa  davomida  sarf boiadigan  1



 

energiya,  DJ  (kkal) 



'

j  i.


Uyqu

65  (15,5)

2. :  Yotib  dam  olish  (uyqusiz)

77  (18,3) 

|



з.



|  Aqliy  mehnat  (o‘tirib)

102  (24,3)

14. '  Qattiq  o ‘qish

105  (25) 

|

1 5. Г50  m/daqiqada  yurish



214(51)

|6 .  !  16  km/soat  yurish

299  (71,4)

7. i  100  m/daqiqa  uyda

457  (109)

8. 1 Changida  yurish

499  (119)

9.

Suzish



499  (119) 

1

I  10. 8  km/soat  yurish



649  (154)

| l l . 1 140  m/daqiqa  yurish  va  yugurish  j

756  (180,3) 

i

ГТ2 .1 60  m  ga  yugurish 



~   2715  (647,9)

Uyquga  nisbatan  sekin-asta  yugurgan  vaqtda  energiya  3  karra  ko‘proq, 

yaqin  masofaga  chopishda  esa  40  karra  ko‘proq  sarflanadi.  Qisqa  muddatli 

nagruzkada  energiya  karbonsuvlarning  oksidlanishi  evaziga  sarflanadi.

Uzoq  muddatli  mushaklar  faoliyati  oqibatida  organizmda  yog‘lar 

parchalanib  uning  natijasida  zaruriy  encrgiyaning  80%  sarf  bo‘ladi.  Jismoniy 

tarbiya  bilan  shug‘ullanadigan  kishilarda  mushaklar  qisqarishi  uchun  zarur 

boigan  energiya  yogiar  oksidlanishi  oqibatida  hosil  boiadi.

Ovqatlanish

Ratsional  ovqatlashni  asoslash  sohasidagi  mutaxassislaming  vazifalari 

organizm  ehtiyojlarini  qondira  oladigan  oziq  moddalaming  miqdorini  va 

tarkibini  ko‘rsatib  berishdan  iborat.

Organizm  sarf  qilgan  energiyaning  o ‘mini  toidirish  uchun  yogiardan 

ham,  karbonsuvlar  va  oqsiJlardan  ham  foydalanishi  mumkin.  Uchala  oziq 

moddalari  ham  muayyan  sharoitda  oxirgi  mahsulotlarga  oksidlanib,  energiya 

manbai  b o ia   oladi.  Modomiki  shunday  ekan,  sarf  qilingan  energiyaning 

o ‘rnini  toidirish  uchun  organizmda  nima  oksidlanishining  farqi  bor- 

karbonsuvlar,  yogiar  yoki  oqsillar  oksidlansa  ham  boiaveradi.  Ammo 

ovqat  rasionini  tuzganda  ovqatdagi  kaloriyalar  miqdorini  hisobga  olish  bilan

www.ziyouz.com kutubxonasi



kifoyalanish  noto‘g*ri  bo‘ladi.  Organizm  uchun  ovqatning  tarkibi,  ya’ni 

oqsillar,  yog‘lar  va  karbonsuvlaming  borligi,  ularning  sifati  va  nisbati  juda 

muhimdir.

Ovqat  ratsionini  tuzganda  oqsil  minimumini  emas,  balki  oqsil 

optimumini,  ya’ni  organizm  ehtiyojlarini  to‘la  qondiruvchi  oqsil  miqdorini 

nazarda  tutish  kerak.  Shundagina  organizm  kayfiyati  yaxshi,  ish  qobiliyati 

yuqori, 

yuqumli 


kasalliklarga 

chidamliligi 

yetarli 

darajada 

bo‘ladi, 

bolalarning  esa  o ‘sish  ehtiyojlari  ham  qondiriladi.  Katta  yoshdagi  odam  bir 

kecha-kunduzda  o ‘rta  hisob  bilan  80-100g  oqsil  iste’mol  qilib  tursa, 

mu’tadil  fiziologik  sharoitda  organizmning  yengil  ish  vaqtidagi  ehtiyojlarini 

to‘la  qondiradi.

0 ’rtacha  og‘irlikdagi  ishda  qariyb  120  g,  og‘ir  jismoniy  mehantda  esa 

qariyb  150-160  g  oqsil  iste’mol  qilish  zarur.  Shundan  kamida  30%  i  hayvon 

oqsillari  bo‘lishi  zarur.

Bolalarning  1  kg  vazniga  hisob  qilingan  oqsil  miqdori  ularning  o ‘sish 

chtiyojlarini  nazarda  tutib  biroz  oshirilishi  kerak.  1-3  yoshdagi  bolalarga  bir 

kecha-kunduzda  55  g  oqsil,  4-6  yoshdagi  bolalarga  72  g,  7-9  yoshdagi 

bolalarga  89  g  oqsil  kerak,  10-15  yoshdagi  bolalar  bir  kecha-kunduzda  100- 

106  g  dan  oqsil  iste’mol  qilishi  zarur.

Ovqat  rasionida  kamida  60  g  yog4  b o ‘lishi  zarur,  chunki  yog‘da 

eruvchi  vitaminlar  va  hujayra  tuzilishiga  zurur  lipoidlar  yogiar  tarkibiga 

kiradi.  Odam  bir  kecha-kunduzda  300  kkal  sarflaganda  qariyb  100  g  yog‘ 

iste’mol  qilishi  zarur.

Ovqatda  karbonsuvlar,  mineral  tuzlar  va  yetarli  miqdorda  vitaminlar 

boiishi  kerak.  Odam  ovqatdagi  karbonsuvlarning  bir  kecha-kunduzlik 

miqdori  400-500  g  boiishi  kerak.  Mineral  tuzlarning  o ‘rta  hisob  bilan  60- 

80%  o ‘zlashtiriladi.  Aralash  ovqatning  82-90%  o ‘zlashtiriladi.

Ovqat  ratsionini  tuzish

Ovqat  ratsionini  tuzganda,  unda  yetarli  miqdorda  oqsil,  karbonsuv  va 

y ogiar  boiishini  nazarda  tutish  lozim.  Bu  bilan  birga  bu  moddalarning  bir 

qismi  hayvon  mahsulotlaridan  boiishi  kerak.

Ovqat  moddalari  oksidlanganda  ajralib  chiqadigan  kaloriyalar  miqdori 

organizmning  sarf  qilgan  issiqligini  qoplashi  lozim.

Ovqatda  yangi  sabzovot  yoki  mevalar  boiishi  shart.  Bular  asosiy 

vitamin  manbalaridir.

Ovqatning  o*zlashtirilishi  va  shu  kabilar  hisobga  olinishi  lozim.

Ovqat  mazali  qilib  tayyorlanishi  kerak.  Ozoda  qilib,  chiroyli  dasturxon 

yasash,  ovqatni  o ‘xshatib  tayyorlash  ishtahani  ochadi,  hazm  a'zolarining 

ishini  kuchaytiradi  va  ovqatning  yaxshiroq  hazm  boiishiga,  binobarin, 

yaxshiroq  6 ‘zlashtirilishga  yordam  beradi.

Odam  odatda  aralash  ovqatlarni  iste’mol  qiladi.  Bunday  ovqatlarda  oziq 

moddalar  va  ovqatga  maza  kiritadigan  ekstraktiv  moddalar  boiadi.

www.ziyouz.com kutubxonasi



Ovqatga  bunday  maza  kirituvchi  moddalar  go‘shtda  va  boshqa  ba’zi  bir 

mahsulotlarda  ko‘p  bo ‘ladi,  shuning  uchun  ham  go‘sht  sho‘rvasi  va  suyuq 

osh  hazm  bezlariga  ta’sir  etib,  ulaming  zo‘r  berib  ishlashiga  sabab  bo‘ladi.

Ovqat  ratsionini  to ‘g ‘ri  tuzish  uchun  muayyan  mahsulotlardagi  oqsillar, 

yogiar  va  karbonsuvlaming  miqdorini  va  kaloriya  qimmatini  bilish  kerak.

15-javdal  turli  mahsulotlarning  tarkibi  va  kaloriya  qimmati  haqida  tasavvur 

beradi.

Ko‘pchilik  kishilar  me’daga  ovqat  kirganda  kelib  chiqadigan  to‘yish 



sezgisiga  ahamiyat  beradilar.  Me’da  oziq  moddalari  kam,  lekin  katta  hajmli 

ovqat  bilan  toisa,  odam  o ‘zini  to‘ydim  deb  his  qilishi  mumkin.  15-jadvalda 

keltirilgan  maiumotlarni  hisobga  olib,  ilmiy  asosda  rasion  tuzish  mumkin.

15-jadval



Oziq-ovqatning  kimyoviy  tarkibi  va kalorik ahamiyati________

1

Kimyoviy  tarkibi  foiz  hisobida







л £  

1

!

1

Oziq-ovqatning  nomi

Az

ot

li



 

mo

ddalar 



(o

q

si



v



hokazo)

Yog*lar


Uglevodlar

(Kul  minqral 

tuzlar)

B

oz



or

da

 



tor 

til


ga

1



0

0

 



gr

am

m



 

ne

tU



 

o



irl

ig



k

alo


qim


mati

Oriq  mol  p o ‘shti

20,57

2,01

-

1,21



80 

!

Semiz  mol  g o ‘shti

18,38

21,40

-

0,99



214,0 

!

Oriq  ch o‘chqa  p o ‘shti

20,08

6,63

-

1,10



116,5 

|

Semiz 

ch o‘chqa 

go ‘stiti

14,54

37,34

-

0,72

328,5 

1

Y op iiq   q o ‘y  p o‘shti

16,36

31,07

-

0,93

277,5

Tovuq  g o ‘shti

19,84

5,10

1,07

1,14

107,5

Tovuq  luxumi

12,55

12,11

0,67

1,12



140,0

Jigar

19,38

4,65

2,08

1,56

109,0

Miya

9,00

9,30

-

1,10



117,0

Qizitilmagan  ch o‘chqa 

y o g i

11,04

68,35



4,81

I

647,0

|

Qaynatilgan  kolbasa

14,15

14,96

4,01 



2,83

208,5

Sosiska

Quritilgan  vobla

12,81

41,30

13,67

-

3,28



170,5

14,20

-

14,20



196,5

Qora  donador  ikra

25,99

16,31

-

4,34



250,5

Yangi  karas

17,63

0,48



1,07

41,0

Karp

20,41

1,47

-

1,30



52,0

Tuzlangan  seld

18,43

14,48

-

13,88



129,0

Yangi  sudak

19,46

0,28

-

1,04

44,0

Y o g ii  sigir  suti

3,39

3,68

4,94

0,72

65,5 

|

Echki  suti

3,81

»■ 4,19

4,14

0,79

68,5 

!

Quyuq  sigir  suti

10,47

h  10,07

51,02

2,0

337,5 

j

Qaymoq

3,01

22,62

4,30

0,64

240,5 

|

Smetana

4,34

26,23

1,72

0,56

256,0

Golland  siri  (p ish lo g i)

25,77

31,53'

2,7

6,05

360,5 

1

Y og‘siz  tvorog

14,58

0,59

1,16

1,16

68,0

Sariyog‘

1,07

86,57

0,60

1,16

787,5

Eritilgan  sariyog*

98,12

-

0,22



885,0 

j

Mannaya  krupa

9,43

0,94

75,92

0,40

342,2 

1

www.ziyouz.com kutubxonasi



:  Grechixa  uni  (krupa)

12,86

2,83

64,71



2,13

314,0 

|



S o ‘k



12,29

2,19

65,65

2,13

273,0

Oq  puruch

8,13

1,29

75,50



1,03

331,5

Javdar  noni

7,84


Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   27   28   29   30   31   32   33   34   ...   70


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling