Odam fiziologiyasi


organizmda  ikkita  funksiyani


Download 5.32 Mb.
Pdf просмотр
bet37/70
Sana28.11.2017
Hajmi5.32 Mb.
1   ...   33   34   35   36   37   38   39   40   ...   70

organizmda  ikkita  funksiyani 

bajaradi.  Gormonning  birinchi  funksiyasi  bu  arterial  va  kapillarlarning  silliq 

mushaklariga  ta’sir  yetkazib,  ularning  tonusini  oshiradi,  natijada  arterial  qon 

bosimi  k o ‘tariladi.  Ikkinchi  funksiyasi  esa  antidiuretik  ta’sir  bilan  b o g liq , 

buning  natijasida  buyrak  naychalaridan  qonga  suvning  qayta  s o ‘rilishi 

kuchayadi.  A.G.Ginesinskiyning  aqidasiga  к о ‘га  bu  yerda  vazopressin

gialuronidaza 

fermentining 

faolligini 

oshirib 

gialuron__ kislotasining



parchalanishi 

kuchayadi. 

Buning 

natijasida 

buyrak 

naychalari 

suv 

o ‘tkazmaslik  qobiliyatini  y o ‘qotadi  va  suv  qonga  so ‘riladi.

Bu 

gormon 

kam 

hosil  b o ‘lsa, 

buyrak  kanalchalarida 

birlamchi 

siydikning  qonga  so ‘rilish  jarayoni  buziladi.  Natijada 

qandsiz  diabet 



kasalligi  sodir  b o‘ladi.  Bu  kasallikda  odam  k o ‘p  suv  iste’mol  qiladi  va  k o ‘p 

siydik  ajratadi  (bir  kecha-kunduzda  5-10  litr  va  undan  ham  k o ‘p).

Oksitotsin  bachadon  mushaklariga  ta’sir  yetkazib,  uning  qisqarishini 

rag‘batlantiradi.  Oksitotsin  yetishm ovchiligi  tu g‘rukning  buzilishiga  olib 

keladi.  Ayollarda  oksitotsinning  qondagi  miqdori  kamayib  ketsa  ham, 

tug‘ruk  jarayoni  yaxshi  utishi  mumkin.  T u g ‘ruq  vaqtida  bachadonning 

c h o ‘zilishi  oksitosinni  qonga  o ‘tishiga  sabab  b o 4ladi.  Bu  gormonning  asosiy 

ta’siri  sut  bezlari  y o 4llaridagi  mioepitelial  hujayralami  qisqartirib,  sut 

chiqishini  ta’minlashdan  iborat.

Epiflz  (g‘uddasimon  bez)



Epifiz  bosh  miya  markazida,  uchinchi  qorincha  tubida  joylashgan. 

Uning  diametri  3-4  mm,  vazni  0,2  g.  Unda  ikkita 

gormon-melatonin 



va 

glomerulotropin 



ishlab  chiqariladi.

Melatonin 

gipofizning 

oraliq 

b oiagid an  

ajraladigan 

interm idln 



gormoni  singari,  odam  organizmida  pigment  almashinuvini  boshqarishda 

ishtirok  etadi.  Bundan  tashqari,  epifizdan  ajraladigan  gormon  gipofizning 

gonadotrop  funksiyasini  tormozlab,  bolada  vaqtidan  ilgari  b alog‘atga  yetish 

jarayonini  susaytiradi.

Glomerulotropin 

gormon 

buyrak 

usti 

bezi 

p o ‘stloq 

qavatida 

sintezlanadigan  aldosteron  gormon  sekretsiyasini  rag‘batlantiradi.  A m m o, 

bunday  g ‘oya  hamma  tadqiqotchilar  tomonidan  tan  olmagan.

Epifizning  funksiyasi  bola  7  yoshga  kirguncha  kuchayib  boradi,  undan 

keyin  uning  faoliyati  asta-sekin  pasayib,  b alog4atga  yetish  davri  oldidan 

butunlay 

to 4xtaydi. 

Agar 

bu 

bezning 

funksiyasi 

oldinrok 

pasaysa, 

gipofizning  gonadotrop  funksiyasi  kuchayib  ketib,  bolada  vaqtidan  ilgari 

balog‘atga  yetish  belgilari  paydo  b o ia d i.

Epifiz  ichki  sekretsiyasi  organizmning  qorong‘ida  va  yorug‘da  qancha  vaqt 

b o iish ig a   karab  o ‘zgaradi.  Epifizda  melatonini  hosil  b o iis h i  yorug‘da

www.ziyouz.com kutubxonasi



susayadi.  Bir  qancha  hayvonlarda,  jumladan  kushlarda  jinsiy  laollikning 

mavsumiy  xarakterda  ekanligini  shunga  b o g ‘lashadi,  chunki  bahorda  va 

yozda  kun  uzayganidan  melatonin  kam  ajraladi,  shu  vaqtda  jinsiy  faollik 

ortadi.

Epifizda  bir  talay  serotonin  ham  bor,  serotonindan  esa  melatonin  hosil 

b o‘ladi.  Y orug‘lik  k o ‘p  tushgan  paytda  serotonin  hosil  b o ‘lish  kuchayadi. 

Epifiz 

ichki 

sekriyasini 

simpatik 

asab 

tizimi 

boshqaradi. 

Bezdagi 

biokimyoviy  jarayonlar  sikli  kun  va  tun  almashinuvini  aks  ettirgani  sababli, 

bu 

siklik 

faollikni 

organizmning 

o ‘ziga 

xos 

“biologik 

soat” 

deb 

hisoblashadi.

Qalqonsimon  bez  ichki  sekretsiyasi



Qalqonsimon  bez  yuksak  gorrnonal  faollikka  ega  b o ‘lgan  yarim  suyuq 

kolloid  bilan  to ‘la  bez  follikulalaridan  iborat.  Bez  qon  va  limfa  tomirlariga 

juda  boy.  Odamdagi  qalqonsimon  bez  vazni  o ‘rta  hisobda  15-30  g  yoki  tana 

vaznming  0,05%  ni  tashkil  etadi.  Shunga  qaramay,  bu  bezdan  soatiga  5-6  1 

qon  utadi,  bu-organizmdagi  qonning  hammasi  demakdir  (75-rasm).

Qalqonsimon 

bezning 

ikkita 

gormoni 

ma’lum: 

tiroksin 

(tetrayodotronin) 

va 

triyodotronin. 



Bu  gormonlar  (tireoid  gormonlar) 

organizmda  yod  va  tirozin  aminokislotasidan  sintezlanadi.  Qon  plazmasidagi 

yodning  90-95%   tiroksin  tarkibida  b o ‘ladi.

Tireoid  gormonlarning  fakat  0,1%  plazmada  erkin  holda  b o ‘lib,  qolgan 

qismi  oqsillarga  b o g ‘liq.  Fakat  erkin  tiroksin  fiziologik  faollikka  ega,  ammo 

triyodotroninning  faolligi  tiroksinga  nisbatan  4-10  karat  yuqori.

Zamonaviy  axborotlarga  ko‘ra  odam  va  hayvonlar  organizmida  maxsus 

gorm on-tirokalsitonin  mavjud.  Bu  gormon  kalsiy  almashinuvida  ishtirok 

etadi. 

Tirokalsitonin 

qalqonsimon 

bez 

follikulalari 

tashqarisida 

parafollikullar  hujayralaida  hobil  b oid d i.  Uning  ta’siri  ostida  qonda  kalsiy 

miqdori  kamayadi.  Tirokalsitonin  ta’sirida  suyak  to ‘qimasidan  kalsiyning 

ajralishi  to ‘xtaydi,  ammo  unda  kalsiy  zaxira  b o iis h i  oshadi.  Tirokalsitonin 

suyak 

to ‘qimasini 

buziladigan 

osteoklastlar 

funksiyasiga 

salbiy 

ta’sir 

yetkazadi,  ammo  yangi  suyak  to‘qimasining  hosil  b o iish id a   ishtirok 

etadigan  osteoblastlar  funksiyasini  kuchaytiradi.

Qalqonsimon  bez  gormonlarining  tashilishi



Qalqonsimon  bezning  asosiy  qonda  aylanib  yuradigan  gormoni  tiroksin 

hisoblanadi.  Tiroksindan  tashqari  : qonda  oz  miqdorda  yana  bitta  gormon- 

triyodotronin  ham  bor.  Ikki  gormon  ham  qonda  erkin  holatda  b o im a y , 

oqsillar  bilan  biriktirib,  globulin  fraksiyalar  shaklida  harakat  qiladi.  Tiroksin

www.ziyouz.com kutubxonasi



umumiy  qon  aylanish  tizimiga  kirib  jigar  hujayralari  tomonidan  ushlanib 

oladi  va  gormonal  faollikka  ega  boMmagan  glukuron  kislotasi  bilan  juft 

birikmalar  hosil  qiladi,  so ‘ngra  o ‘t  bilan  m e’da-ichak  y o ‘liga  chiqariladi. 

Tiroksin  bilan  glukuron  kislotasining  juft  birikmalar  hosil  qilishi  natijasida 

gormon  inaktivatsiya  (nofaol)  b o la d i.  Bu  mexanizm  orqali  tiroksinning 

qondagi  miqdori  m e’yordan  oshmaydi. 



*

Tajribalarda  radioaktiv  yod  ishlatib  katta  yoshdagi  odam  organizmida 

bir  kecha-kunduzda  300  mkg  tiroksin 

va  triyodotronin 

parchalanishi 

aniklangan.

Qalqonsimon  bez  funksiyasini  boshqarilishi



Tireotrop  gormonlar  va  qalqonsimon  bez  sekretsiyasi  orasida  murakkab 

to ‘g*ri 

va  qayta  b o g ‘langan 

aloqalar  mavjud:  gipofizning  tireotropin 

gormoni  qalqonsimon  bez  gormonlar  ishlab  chiqishini  rag‘batlantiradi, 

ammo  qonda  tireoid  gormonlar  miqdorining  oshib  ketishi  gipofiz  oldingi 

b o ‘lagidan  ishlab  chiqaradigan  tireotrop  gormonlar  sckretsiyasiga  tormoz 

beraai. 

Бипиан 

wNiiqaii,  qonuagi  yod  miqdori  va  gormon  hosil  b lish 

jarayoni  o ‘rtasida  ham  katta  b og‘lanish  borligi  aniqlangan.  Yodning  o z 

miqdori  gormon  ishlab  chiqarish  jarayonini  kuchaytiradi,  k o ‘p  miqdori  esa 

unga  tormozlovchi  omil  sifatida  ta’sir  etadi.

Qalqonsimon  bez  afferent  va  efferent  asab  tolalariga  boy.  Simpatik 

asab  tolalari  orqali  bezga  keluvchi  impulslar  uning  faolligini  oshiradi.  B ez 

hujayralariga 

doimo 

asab 

impulslari 

kelib 

turishi 

natijasida 

b^z, 

hujayralarining  sekretsiyasi  kuchayadi  va  qonga  tiroksin  gormoni  ко-р 

chikkani  uchun 

gipertireoz 



vujudga  keladi,  asosiy  almashinuv  ortadi,  vazn, 

kamayadi,  yurak  urishi  tezlashadi.

Bosh 

miya 

retikular 

formatsiyasining 

turli 

qismlariga 

quyilgan 

elektrodlar  orqali  elektr  toki  bilan  ta’sir  etilganda  ham  qalqonsimon  bezning 

qondagi  anorganik  yodni  yutish  tezligi  o ‘zgaradi  va  qonga  qalqonsimon  bez 

gormonlari  k o ‘p  chiqadi,  bu  itlar  ustidagi  tajribalarda  ko‘rsatib  berilgan.

Qalqonsimon  bez  funksiyasi  refleks  y o ‘li  bilan  boshqarilgani  uchun 

havo  sovuq  vaqtda  bu  bez  kuchliroq  ishlaydi,  natijada  moddalar  almashinuvi 

ortib, 

akklimatizatsiyaga 



yordam  beradi. 

Markaziy 

asab  tizimi 

oliy 

b o ‘limlarining 

qalqonsimon 

bezga 

ta’siri 

shu 

bilan 

isbot 

etiladi: 

qalqonsimon  bez  giperfunksiyasi  b o ig a n   odamlarda  ruhiy  kechinmalar, 

ayniqsa  xursandchilik  va  qafagarchilik,  turmush  kiyinchiliklari  busiz  ham 

jadal  ishlayotgan  qalqonsimon  bez  faoliyatini  reflek&  y o i i   bilan  kuchaytirib, 

kasallikni  kcskin  darajada  z o ‘riqtiradi.

Adenogipofizdan  chiqadigan  tireotropin  qalqonsimon  bez  faoliyatini 

boshqaradi.  Bu  gormon  tireoglobulinning  parchalanishini  kuchaytiradi,  bezga

www.ziyouz.com kutubxonasi



yod  kelishini  va  gormonlar  sintezlanishini  oshiradi,  bez  hujayralarini 

kattalashtiradi  va  k o ‘paytiradi.

Gipofizdan 

tireotrop 

gormon 

chiqishini 

gipotalamus 

yadrolari 

boshqaradi.  Bu  jarayon  qondagi  tiroksin  va  tetrayodotronin  miqdoriga 

b og‘liq.  Qonga  tiroksin  yuborilsa  tireotrop  gormon  chiqishi  susayadi. 

Gipotalamus  yemirilganda  bu  reaksiya  yuz  bermaydi.

Shunday 

qilib, 

qalqonsimon 

bez 

faoliyatining 

gormonlar 

orqali 

boshqarilishini 

ham 

asab 

tizimi 

nazorat 

qiladi. 

Shu 

dalillardan 

anglashiladiki,  asab  tizimi  qalqonsimon  bez  faoliyatini  ikki  xil  y o ‘l  bilan 

boshqara  oladi:  bezni  innervatsiya  qiluvchi  simpatik  asablar  orqali  bevosita 

impulslar  yuborib 

va  bundan 

tashqari, 

gipofizdan 

tireotrop  gormon 

chiqishini  k o ‘paytirib,  bez  funksiyasini  boshqaradi.  Gipofizning  oldingi 

b o ‘lagidan  tireotrop  gormon  ortiqcha  chiqishi  sababli  qalqonsimon  bez 

giperfunksiyasi  vujudga  keladi,  deb  faraz  qilish  mumkin.

Qalqonsimon  bez gorm onlarining  flziologik  ahamiyati



Qalqonsimon  bez  tireoid  gormonlari  (tetrayodotronin,  triyodotronin) 

markaziy  asab  tizimi  oliy  asab  faoliyati,  organizmning  o ‘sishiga  va 

rivojlanishiga  hamda  turli  moddalar  almashinuvi  jarayonlarida  juda  muhim 

rol  o ‘ynaydi.

Bir  kecha-kunduzda  0,3-0,5  mg  chamasi  tiroksin  ajraladi.  Tiroksin  shu 

qadar  oz  chiqishiga  qaramay,  organizmdagi  bir  qancha  muhim  jarayonlarga 

ta’sir  etadi. 

U  m oddalar  almashinuvini,  ayniqsa  y o g iar  almashinuvini 



kuchaytiradi.  Hayvon  organizmiga  ozgina  tiroksin  kiritilsa,  qisqa  vaqtda 

70%  gacha  y o g ‘ini  y o ‘qotishi  mumkin.  1  mg  tiroksin  kiritilganda  odam 

yana  1000  kkal  ni  q o ‘shimcha  sarflaydi.

Modomiki  shunday  ekan,  asosiy  almashinuv  darajasi  qalqonsimon 

bezning  qanday  ishlayotganini  bildiiuvchi  eng  muhim  ko  rsatkich  b o ‘lib 

xizmat  qiladi.  Oshgan  yoki  kamaygan  asosiy  almashinuv  qalqonsimon  bez 

faoliyatidagi  patologiyani  aniqlash  uchun  muhim  k o ‘rsatkichdir.

Tireoid  gormonlar  qonga  k o ‘proq  chiksa,  moddalar  almashinuvi  va 

energiya  sarfi  kuchayadi,  oqsil  g ‘oyatda  k o ‘p  parchalanadi,  binobarin, 

buyraklardan  azot  chiqishi  ham  kuchayadi:  jigardagi  glikogen  kamayadi, 

chunki  glikogendan  z o ‘r  berib  glukoza  hosil  b o ia d i  va  qonga  o ‘tadi, 

natijada  qondagi  qand  miqdori  (foiz  hisobida)  oshib  ketadi.  Tiroksin  kam 

chiqsa,  moddalar  almashinuvi  va  energiya  sarfi  kamayadi,  oqsillar  kamroq 

parchalanadi,  jigardagi  glikogen  esa  k o ‘payadi.

Tireoid  gormonlar  markaziy  va  vegetativ  asab  tizimining  faoliyatiga 

ta’sir 

etadi. 

Bu 

gormonlar 

ortiqcha 

chiqqanda 

markaziy 

asab 

q o ‘z g ‘aluvchanligini  oshadi  va  ruhiy  hayajon  kuchayadi,  yurak  urushi 

tezlashadi,  kishi  hadeb  terlaydi  va  hokazo.

www.ziyouz.com kutubxonasi



Itlarda  uzok  vaqt  davomida  tiroksin,  triyodotronin  gormonlarning 

kiritilishi  oqibatida  markaziy  asab  tizimi  q o ‘z g ‘aluvchanligi  oshadi,  pay 

rcflekslari 

kuchayadi, 

q o ‘l-oyoq 

titrashi 

(trcmori) 

paydo 

b o ‘ladi. 

Qalqonsimon  bezni  olib  tashlashi  natijasida  harakat  faoliyati  pasayadi, 

muhofaza  reaksiyalari  susayadi.  Shu  itlarga  tiroksin  kiritilishi  ulaming 

harakat  faoliyatini  orttiradi,  ilgari  bez  olib  tashlagandan  keyin  gormonlarni 

kiritilishi  y o ‘qolgan  shartsiz  reflekslarning  tiklanishiga  sabab  b o ‘ladi.

Tireoid  gormonlar  oliy  asab  faoliyati  jarayonlariga  ham  ta\sir  etadi. 

Masalan,  itlarda  qalqonsimon  bezi  olib  tashlansa  shartli  reflektor  faoliyati 

buziladi,  yoki  boshqavatdan  qiyinchilik  bilan  hosil  b o ‘ladi.  Ularda  ilgari 

hosil  b o ‘lgan  shartli  reflekslar  qalqonsimon  bez  olib  tashlagandan  keyin 

umuman  y o ‘q  b o ‘ladi  yoki  tormozlanib  qoladi  reflekslami  qaytadan  hosil 

qilish 

zaruriyati 

tug‘iladi. 

Tireoid 

gormonlar^  kigit^ganda  bosh 

miya 

p o \stlo g ‘i  q o‘z g ‘aluvchanligi  osfftb,  shartli  reflektor  faoliyati  o ‘z  m e’yoriga 

qaytadi.

Bundan 

tashqari, 

tireoid 

gormonlar 

organizmning 

o ‘sishiga 

va 

rivojlanishiga  ta’sir  etadi.  Gormonlar  yetishmaganda  organizm  umuman  sust 

o ‘sadi  (77-rasm),  soch  va  tirnoqlarning  o ‘sishi  buziladi.

Qalqonsimon  bez  faoliyatining  buzilishi  ikki  xil  b olad i: 

giperfunksiya 

va  gipofunksiya.

Qalqonsimon  bez giperfiinksiyasi



B ez  faoliyati  kuchayganda 

Bazedov 


yoki 

tireotoksikoz 



degan  kasallik 

paydo  b o ‘ladi.  XlX-asrning  60-yillarida  Bazedov  va  Girevs  bu  kasallikni 

tasvir  etib,  uning  asosiy  belgilarini  k o ‘rsatib  o ‘tgan:  qalqonsimon  bez 

kattalashadi  (Bazedov  b o ‘q o g ‘i),  k o ‘z  chaqchayadi  (76-rasm),  yurak  tez-tez 

uradi, 

asab 

tizimining 

q o ‘z g ‘aluvchanligi 

oshadi, 

bemor 

tez 

hayajonlanadigan  b o ‘lib  qoladi,  asosiy  almashinuv  va  tana  harorati  ortadi, 

ovqatni  k o ‘p  iste’mol  qiladi  va  shu  bilan  birga  ozib  ketadi.  Kishi  juda 

serzarda  b o ‘lib,  har  narsadan  ch o ‘chib  turadi,  doim o  besaranjom,  sertashvish 

b o la d i  va  hokazo.  Modda  almashinuvi  kuchayadi  va  energiya  k o ‘proq  sarf 

b o ‘ladi,  shuning  natijasida  odam  ozib  ketadi.  Bemor  tez  charchaydigan 

b o ‘lib  qoladi  va  hadeb  terlaydi.

www.ziyouz.com kutubxonasi



75-rasm.  Odam  qalqonsimon  b e z i

76-rasm.  Bazedov  kasalligi  bilan  o g ‘rigan  bemor.  Chapda  -   operatsiyagacha, 

o ‘ngda  -   operasiyadan  keyin  tez  orada  (N.A.Shereshevskiydan)

77-rasm.  Bir  vaqtda  tug‘ilgan  ikki  it.  0 ’ng  tomondagisi  tug‘ilgandan  keyin 

tez  orada  qalqonsimon  bez  olib  tashlangan.  Chiap  tomondagisi  normal  it.

Gipertireoz  ozgina  b o ‘lsa  Bazedov  kasalligining  xarakterli  belgilari 

b o‘lmaydi:  k o ‘z  chaqchaymaydi,  bemor  ozmaydi,  asabiy  b o ‘lmaydi,  buqog‘i 

k o‘rinmaydi  va  hatto  paypaslanganda  ham  sezilmaydi.  Bunday  hollarda 

asosiy  almashinuv  kuchayadi,  organizm  ish  vaqtida  so g io m   odamlarga 

nisbatan  k o ‘proq  energiya  sarflaydi,  dam  olganda  moddalar  almashinuvi 

tinchlik  holatidagi  miqdorga  sekin  qaytadi,  yurak  tez  uradi  va  qonda  yod

www.ziyouz.com kutubxonasi



k o‘payadi.  Bemorlarda  pay  refleksi  kuchayadi,  ba’zan  mushaklar  titraydi. 

Ular  kuydi-pishdi,  seitashvish  b o ‘lib,  ba’zan  o ‘zini  tuta  olmaydi.

Qalqonsimon  bez gipofunksiyasi



Qalqonsimon  bez  yetarli  ishlamaganda  g ‘oyat  jiddiy  kasalliklar  yuzaga 

chiqadi. 

Miksidema 



bilan 

kretinizm 



shu  jumladandir.

M iksidema  yoki  xom  semizlikda  asosiy  almashinuv  30-40%   kamayib 

ketadi.  Qisman  y o g 4  to 4qimasida  y o g 4  k o 4payishi,  asosan  esa  to ‘qima 

suyuqligining  ortishi  natijasida  tana  vazni  oshib  ketadi.

Miksidemaning  lotincha  tarjimasi  “shilimshiq  shish”  demakdir.  Oqsillar 

almashinuvining 

buzilishi 

sababli 

a’zo 

va 

to 4qimalaming 

hujayraaro 

b o ‘shliqlarida  musin  va  albuminlar  k o ‘payib  ketadi.  Oqsillar  to ‘qima 

suyuqligining  onkotik  bosimini  oshiradi.  Shu  sababli  to ‘qimalarda,  ayniqsa 

ieii  osti  kletchatkasida  suv  ushlanib  qoladi,  to ‘qimalarda  shilim shiq  shish 

paydo  b o ‘ladi.

Miksidema  b o ‘lgan  bemorlarning  (78-rasm)  terisi  quruq,  d ag‘al,  tuki 

to‘kilib  ketadi,  modda  almashinuvi  deyarli  25%  pasayadi.  Normal  ruhiy 

faoliyat,  jinsiy  bezlam in g'faoliyati  buziladi,  xotinlar  hayz  k o ‘rmaydigan 

b o iib   qoladi.

Davosi  -  uzoq  vaqt  tiroksin  iste’mol  qilishdan  iborat,  buning  natijasida 

organizmning  normal  funksiyasi  anchagina  tiklanadi.

Kretinizm. 



Odamning 

bolalik 

davrida 

qalqonsimon 

bez 

yetarli 

ishlamasa,  y a ’ni  gipofunksiyaga  uchrashsa, 

kretinizm   (gipotireoz) 



dcgan 

kasallik  ro‘y  beradi.  Bu  xastalikning  xarakterli  belgilari  shuki,  bola  b o 4yi 

o ‘smay  qoladi,  ba’zan 

unda 

idiotizm 





Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   33   34   35   36   37   38   39   40   ...   70


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling