Odam fiziologiyasi


Download 5.32 Mb.

bet9/70
Sana28.11.2017
Hajmi5.32 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   70

fillar

neytro-

fillar

-simon

neytro-

fillar

yadroli

neytro-

fillar

neytro-

fillar

sitlar

t

sitlar





0-1

 

|

UH 


. „

0-1

1-5

50-70

57-73 

|I  20-40

2-10

Leykotsitar  formulani  aniqlash  klinikada  katta  ahamiyatga  egadir. 

Muayyan  kasalliklarda  leykotsitlaming  ayrim  turlari  o ‘rtasidagi  nisbat 

xarakterli  ravishda  o ‘zgaradi.  Masalan,  ba’zi  bir  kasalliklarda,  jumladan  gijja 

kasalliklarida  eozinofillar  miqdori  oshib  ketadi. 

Organizmda  yallig‘lanish 

jarayoni  b o is a   neytrofillar  k o ‘payib  ketadi.  Anginaning  ba’zi  o ‘smalari 

paydo  b o ig a n d a   yosh  leykotsitlar  k o ‘payib 

ketadi. 

Shunga  qaramay, 

kasallikni  oxirigacha  aniqlash  uchun  albatta  leykotsitar  formulaning  o ‘zini 

aniqlash  kamlik  qiladi.

Trombotsitlar  (qon  plastinkalari) 

suyaklam ing  k o ‘mik  qismida  va 

taloqda  hosil  b o ia d i.  Odam  trombotsitlarining  asosiy  vazifasi  qonning 

ivishini  ta’minlashdan  iborat.  Ular  soni  kamayganda  qonning  ivish  xossasi 

buziladi.  Bunday  odam  jarohatlanishi  juda  xavfli,  chunki  qon  oqishini 

to ‘xtatish  qiyin  b o ia d i. 

Salgina 

urilish, 

turtinish 

natijasida  badanda 

k o ‘karish  (qon  quyilish)  yuzaga  keladi,  o ‘z -o ‘zidan  burundan  qon  kelishi 

mumkin.

Trombotsitlarning  deametri  1-4  mkm,  dumaloq  shakldagi  plazmatik 

tuzilmalardir.  Odam  va  sut  em izuvchilam ing  qon  plastinkalari  yadrosiz, 

shuning  uchun  k o ‘pchilik  tadqiqotchilar  qon 

plastinkalarini  hujayrasiz 

tuzilmalar  deb  hisoblashadi.  Odamning  1 

mm 

qonida  200-400  ming 

trombosit  bor.  Bu  miqdor  kecha-kunduz  davom ida  ancha  o ‘zgarib  turishi 

mumkin.  Periferik  qonda  kunduzi  ko*proq,  kechasi  kamroq  b o ia d i.  Bu 

jism oniy  mashqlar  mehnat  va  dam  olish  rejimiga  b o g iiq .  Masalan,  o g ‘ir 

jism oniy  ishdan  s o ‘ng  odamning  qon  plastinkalari  3-5  baravar  k o ‘payib 

ketadi.  Qon  plastinkalari 

8

  kun  davomida  yetishib  oladi.  Qon  tomirlaridan 

chiqqan  qondagi  qon  plastinkalari  tez  parchalanib,  5-11  kunda  yangilanib 

turadi.  Ba’zi  bir  m aium otlarga  k o ‘ra  ular  2-5  kun  yashaydi.

Odam  uzoq  vaqt  davomida  kam  va  sifatsiz  ovqatlansa,  bir  necha  kun, 

hafta  davomida  o g ‘ir  jism oniy  mehnatdan  charchasa,  surunkali  uzoq  davom 

etuvchi  kasalliklarda  trombotsitlaming  soni  kamayadi.  Bu  esa  organizmning 

nihoyatda  kuchsizlanganidan  dalolat  beradi.

www.ziyouz.com kutubxonasi



Trombotsit  tarkibida  serotonin  moddasi  b o iib ,  u  qon  tomirlarini 

toraytirish  va  qon  ketgan  vaqtda  uning  ivishini  tezlashtirish  xossasiga  ega.

Qon ishlanishi  va qon  tizimining  boshqarilishi

Qon  hujayraiarining  yetuk  shakllari  hosil  b o iis h   jarayoni 

gemopoyez 

deb  ataladi.  Qon  hujayralari  qaysi  a’zolarda  hosil  b o is a   va  parchalansa, 

o ‘sha  a’zolar  va  qon  G.F.Lang  taklifiga  k o ‘ra, 

yagona  qon  tizimiga 

kiritiladi.  Bu  tizimga:  k o ‘mik,  jigar,  taloq  va  limfa  tugunlari  kiradi.  Katta 

yoshli  organizmda  k o‘mik,  embrionda  esa,  bundan  tashqari,  jigar  ham 

yaratuvchi  a*zo  hisoblanadi. 

Katta  yoshli  organizmda  jigar  qon  yaratish 

(qon  ishlash)  funksiyasidan  mahrum  b o ia d i.

13-rasm.  Terida  yallig4anish jarayonining paydo  blishi  va  leykotsitlarning 

himoyalanuvchi  ahamiyati.

1 -bakteriyalar,  2-tikon,  3-teri,  4-leykohit,  5-qon  tomirlari,  6-asab

Bir  kecha-kunduzda  taxminan  200-250  mlrd.  eritrotsit  hosil  b o ia d i. 

K o‘mik  (qizil 

ilik)ning  yadroli  eritroblastlaridan 

yadrosiz  eritrotsitlar 

vujudga  keladi.  Ulam ing  sitoplazmasida  ribosomalardan  iborat  b o ig a n  

donalarda  gem oglobin  sintezlanadi.  Gem  sintezida  ikkita  oqsil  -  

ferritin 

va 

siderofllin 

tarkibidagi  temirdan  foydalaniladi.  K o‘mikdan  qonga  o ‘tuvchi 

eritrotsitlarda  bazofil  modda  bor,  ular 

retikulotsitlar 

deb  ateladi  va  yetuk 

eritrotsitlardan  kattaroq  b o ia d i.  S o g io m   odam  qonida  retikulotsitlar 

1

%  dan 

oshmaydi.  Retikulotsitlar  bir  necha  soatda  yetiladi,  ya’ni  yetuk  eritrotsitlarga 

aylanadi;  ayni  vatda  bazofil  moddasi  y o bqoladi.

Eritrotsitlar  yuqorida  qayd  qilib  o ‘tganimizdek,  o ‘rta  hisobga  120  kun 

yashaydi.  Umri  bitgan  eritrotsitlar  jigar  va  taloqda  gemolizlanish  y o i i   bilan 

parchalanib  turadi.  Shuning  uchun  ham  bu  a’zolam i 

«eritrotsitlar  mozori» 

deb  atashadi.

Eritrotsitlar  hosil  b o iish i-eritro p o y ez  jarayonida  vitamin  В

12

  va  foliy 

kislotaning  ahamiyati  juda  katta.  Bu  moddalaming  birinchisi  ikkinchisidan 

taxminan  1000  baravar  faolroq.  Vitamin  B 12-siankobalamin  tashqi  muhitdan 

organizmga  ovqat  bilan  kiradi  va 

qon  ishlanishining  tashqi  omili 

deb 

ataladi.

www.ziyouz.com kutubxonasi



Eritropoyezning  tezligi  qon  y o ‘qotish  gipoksiya  va  turli  potologik 

jarayonlarda  bir  necha  marta  oshadi.  Bunday  sharoitda  qon  zardobida 

eritropoyez  jarayonini  faollashtiradigan  moddalar  - 

eritropoetinlar  sintezi 

kuchayadi.  Ular  glikoprotcin  tabiatli  gormonlar  b o ‘lib,  buyrak,  jigar  va  jag* 

osti  bezlarida  hosil  b o ‘ladi.  Eritropoetinlar  gem oglobin  paydo  b o ‘lish 

jarayonini  ham  tezlashtiradi.  Eritropoetinlardan  tashqari,  qon  ishlanishida 

androgenlar  va  mediatorlar  ham  faol  ishtirok  etadi.  Bu  moddalar 

qon 

ishlashining  ichki  omillari 

deb  ataladi.  Leykositopoyez  va  tromositopoyez 

eritropoyezga  qaraganda  kamroq  o ‘rganilgan.  Leykositopoeyz  va  eritropoyez 

to‘g ‘ridan-to‘g ‘ri 

leykotsitlarning 

parchalanishiga 

b o g iiq : 

parchalanish 

qancha  k o ‘proq  b o is a ,  leykotsitlam ing  yangilanishi  shuncha  tezroq  amalga 

oshiriladi.  Leykopoyezning  faolligi  nuklein  kislotalar  va  gipofiz  gormonlari 

ta’sirida  o ‘tadi.

Leykopoyez  mikroorganizmlar  va  toksinlar  ishtirokida  ham  o ‘tadi. 

Masalan, 

leykopoetinlarning 

ta'sirida 

suyaklaming 

k o‘mik 

hujayralari 

shakllanadi  va  shu  bois  leykotsitlam ing  yangilanishi  va  parchaianishi 

muntazam  ravishda  amalga  oshiriladi.  Leykotsitlam ing  hayotiy  muddati 

turlicha 

b o iib , 

ular  bir 

necha 

soat, 

kun 

va  oy 

yashaydi. 

Lekin 

leykotsitlaming  bir  qismi  odam  va  hayvonlar  organizmida  umr  davomida 

yashay 

oladi. 

Ularning 

parchalanish 

makoni-hazm 

tizim ining 

shilliq 

pardalari  va  retikular  to*qima  hisoblanadi.

Trombositopoez 

fiziologik 

jarayonlarini 

boshqaruvchi 

om ili 

trombositopoetinlar 

hisoblanadi. 

Kim yoviy 

nuqtayi 

nazardan 

ular 

oqsillarning  katta  molekular  fraksiyalaridan  tashkil  topgan  b o ‘lib,  gamma  -  

globulinlarga  o ‘xshaydi.

Hozirgacha  qon  ishlab  chiqarishda  qaysi  ixtisoslashgan  tizim   ishtirok 

etadi 

degan 

savolga 

javob 

y o ‘q. 

Biroq, 

qon 

jshlab 

chiqaradigan 

to*qimalaming  turli  asab  tolalariga  boyligi  ularda  inferoretseptorlarning 

k o ‘pligi  bu  jarayonning  reflektor  xarakterga  ega  ekanligidan  dalolat  beradi. 

Uk 

bor 

qon 

ishlab 

chiqarishda 

va 

uning 

shaklli 

hujayralarining 

jtaqsimlanishi,  y a ’ni  asab  boshqarilishi  haqidagi  fikmi  rus  olim i  S.P.Botkin 

aytib 

o ‘tgan 

edi. 

Keyinchalik 

bu 

fikr 

V.N 

Chernigovskiy 

va 

A.Ya.Yarshevskiy  tomonidan  tasdiqlangan.

Shunday  qilib,  qon  tizimi  a’zolari  (k o ‘mik,  taloq,  jigar,  limfa  tugunlari) 

retseptorlarga  boy, 

bu 

retseptorlarga  ta’sir 

etilganda 

turli 

fiziologik 

reaksiyalar  ro‘y  beradi. 

Bu  a’zolar  asab  tizimi  bilan 

ikki  yoqlam a 

bogiangan:  ular  markaziy  asab  tizimidan  axborotlar  (signallar)  oladi  (bu 

axborotlar  ularning  holatini  boshqaradi)  va  o ‘z  navbatida  qon  tizimi  holatini 

o ‘zgartiruvchi  reflekslar  manbayi  hisoblanadi.

Limfa

Limfa  qonning  maxsuloti  hisoblanadi.  Qon,  to ‘qimalararo  suyuqlik  va 

limfa 

organizmning  ichki  muhitini 

tashkil  etadilar.  Limfa  va  t o ‘qimalararo 

suyuqlikning  hosil  b o iis h   mexanizmlarini  ilk  bor  K.Ludvig  o*rganib

www.ziyouz.com kutubxonasi



chiqqan.  Uning  filtratsion  nazariyasiga  k o 4ra  limfa  qon  bosimining  o ‘zgarib 

turishi  natijasida  paydo  bladi.  Keyinchalik  bu  nazariyani  E.Starling  q o ‘llab 

quvvatladi.  Uning  fikricha,  limfaning  hosil  b o lish id a   gidrostatik  bosimdan 

tashqari  onkotik  bosimning  ham  ahamiyati  juda  katta.  Qon  kapillarlarida 

gidrostatik  bosimning^oshishi  limfa  paydo  b o iish id a   asosiy  omil  hisoblanadi 

va  aksincha,  onkotik  bosimning  oshib  ketishi  limfa  hosil  b o iis h   jarayonida 

salbiy  ta’sir  etadi,  ya’ni  tormozlovchi  om il  hisoblanadi.

Limfa  qon  singari  gom eostazning,  ya’ni  organizm  ichki  muhitning 

doim iyligida  ishtirok  etadi.  Limfa 

orqali  k o ‘pgina  oqsillar  to ‘qimalar 

b o ‘shligidan 

qonga 

qaytariladi 

va 

organizmda 

suvning 

qayta 

taqsimlanishida,  moddalar  almashinuvida,  suv  hosil  b o iish id a ,  ovqat  hazm 

qilish  va  s o ‘rilish  jarayonlarida  ishtirok  etadi.  Y o g ia r   va  y o g ‘da  erituvchi 

moddalaming  s o ‘rilishi  va  tashilishida  ham  ishtirok  etib  organizmning 

immunitet  reaksiyalarida  muhim  rol  o ‘ynaydi.

Limfa  ishqoriy  muhitga  ega  b o ig a n   suyuqlik.  Uning  pH  reaksiyasi 

7 .3 5 -9 .0   atrofida.  Turli  a’zolarda  limfa  hosil  b o iish id a   sezilarli  farq  bor. 

Limfa  hammadan  k o ‘p  jigarda  hosil  b o ia d i.  A ’zolarning  1  kg  massasi  ga 

hisoblanganda  bir  kecha-kunduzda  jigarda  21-36  ml,  yurakda  5 -18  ml, 

taloqda  3-12  m l,  skelet  mushaklarida  2-3  ml  limfa  hosil  b o ia d i.

Katta  odam  organizmida  bir  kunda  limfa  tomirlari  orqali  qonga  1000- 

3 000  ml  limfa  oqib  tushadi.

Organizm  och  qolganda  yoki  uncha  y o g i i   b oim agan   taom  yegandan 

keyin,  limfa  yoilaridan  y ig ‘ilgan  limfa  rangsiz,  deyarli  tfhiq  suyuqlik 

b o iib ,  oqsillam ing  taxminan  ikki  baravar  kamligi  bilan  qon  plazmasidan 

farq  qilandi. 

K o‘krak  y o iin in g  

lim fasi, 

shuningdek 

ichakning 

limfa 

tomirlaridan  y o g i i   taom  yeyilgandari 

6-8

  soat  keyin  olingan  limfa  sutday  oq 

b o iib ,  tiniq  emas,  chunki  unda  ichakdan  s o ‘rilgan-emulsiyaga  aylangan 

y o g ‘  zarralari  bor.  Limfada  oqsillar  kamroq  b o ig a n i  uchun, 

uning 

yopishqoqligi  va  solishtirma  o g ‘irligi  qon  plazmasinikidan  kam.  Limfa 

ishqoriy  reaksiyali.

Limfada  fibrinogen  va  protrombin  borligidan,  u  ivib,  g ‘ovak,  biroz 

sa rg ish   laxta  hosil  qila  oladi.  Limfada  eritrotsitlar  yo*q,  taqat  juda  ozgina 

donali  leykotsitlar  bor.  Odamning  k o ‘krak  y o ‘lining  1  mm

3

  limfasida  2000 

dan  20000  gacha  limfotsit  topilgan.  Bunga  sabab  shuki,  limfotsitlar  limfa 

tugunlarida  hosil  b o ia d i  va  ulardan  limfa  oqimi  bilan  qonga  o ‘tib  ketadi.

Qon  to ‘qimalami  teshib  o ‘tuvchi  mayda  qon  tomirlari-kapillarlar  ichida 

harakatlanayotganda 

qon 

plazmasining 

ba’zi 

tarkibiy 

qismlari 

shu 

tomirlarning  devorlari  orqali  doim o  tashqariga  o ‘tib  turadi.  Shu  tariqa 

barcha  tirik  hujayralami  qurshab  turuvchi  to ‘qima  suyuqligi  vujudga  keladi. 

Hujayralar  shu 

suyuqlikdan  moddalar  va  kislorodni  oladi, 

karbonat 

angidridni  va  o ‘z  hayot  faoliyatining  boshqa  keraksiz  mahsullarini  shu 

suyuqlikka  chiqaradi. 

Qon  esa  hujayralar  foydalanadigan  moddalami 

to ‘qima  suyuqligiga  to ‘xtovsiz  yetkazib  berib  turadi  va  hujayralar  ajratib 

chiqargan  moddalami  oladi  (14-rasm).

www.ziyouz.com kutubxonasi



14-rasm.  To 'qima  suyuqligi  qondan  o 'tadigan  moddalar  hisobiga  to 'xtovsiz

toHib  turadi.

Qon  guruhlari

1901  yili  avstriyalik  olirn  K.Landshteyner, 

1907  yili  chex  olimi 

Ya  Yanskiy  turli  odamlar  qoni  kim yoviy-biologik  xossalariga  к о кга  bir- 

biridan 

farq 

qilishini 

aniqladilar. 

Qonning 

eritrotsitlari 

tarkibida 

agglutinogen, 

plazmasi  tarkibida 

agglutinin 

moddalari  b o ‘lib,  ularning  har 

biri  kim yoviy  xossalariga  k o ‘ra  ikki  turga  b o ‘linadi,  ya’ni  agglutinogen  A 

va  B,  agglutinin 

a

 

va 

p .

 

Binobarin,  bitta  odam   qonining  eritrotsitlari  va 

plazmasida  bir  xil  belgili  modda  b o ‘lmasligi  kerak.  M e’yorida  agglutinogen 

A  va  agglyutinin 

p

 

yoki  agglutinogen  A  va  agglutinin 

a

 

b o iis h i  mumkin. 

Agglutinogen  A  va  B  b o ig a n   qonda  agglutininlar  umuman  b oim ayd i. 

Aksincha,  agglutinin 

a

 

va 

p

 

b o ig a n   qonda  agglutinogenlar  umuman 

b oim ayd i.  Ana  shunga  к о ‘га,  barcha  odamlar  qoni  to ‘rt  guruhga  b oiin ad i 

(4,5-jadvallar).

I  -  guruh-eritrotsitlarda  agglutinogen  umuman  b o im a y d i,  plazmada 

agglutinin 

a

 

va 

p

 

b o ia d i.

II  -  guruh  eritrotsitlarda  agglutinogen  A,  plazmada  agglutinin 

 

b o ia d i.

III  -  guruh-eritrotsitlarda  agglutinogen  B,  plazmada  agglutinin 

 

b o ia d i.

IV  -  guruh-eritrotsitlarda  agglutinogen  A  va  B  b o iib ,  plazmada 

agglutinin  umuman  b o im a y d i. 

Dunyodagi  k o ‘p  mamlakatlarda 

yashovchi  odamlarning  qon  guruhlarini  aniqlash  natijasi  shuni 

k o‘rsatadiki,  qoni  I  guruh  b o ig a n   odamlai*  aholining  o ‘rtacha  40%

www.ziyouz.com kutubxonasi



ni,  II 

guruh-39%,  III  guruh-15%  ni  va  IV  guruh-

6

%  ni  tashkil 

etadi.

Organizm  k o ‘p  qon  y o ‘qotganda  ba’zi  zaharlanishlarda  (jumladan. 

gemoglobinning 

kislorod 

biriktirish 

xossasi 

buzilganda), 

qondagi 

gemoglobin  miqdori  kamayganda,  tibbiyotda  boshqa  k o‘p  k o ‘rsatmalar  bilan 

qon  quyiladi.  Ilgari  qon  quyish  uchun  urinib  k o ‘rishlar  kpincha  halokatga 

olib  kelgan  yoki  organizmni  o g ‘ir  ahvolga  solib  q o ‘ygan. 

Donor 

(qon 

beruvchi  odam)  qonining  eritrotsitlari 

resipiyent 

(qon  oluvchi  odam)ning 

qon  plazmasida  agglutinatsiyalanganda  qon  q o ‘yishning  o g ‘ir  oqibatlari 

k o ‘rinadi. 

Q o‘yilgan  qon  eritrotsitlarida  agglutinatsiyalanuvchi  modda- 

agglutinogen, 

resipiyent 

plazmasida 

esa 

shunga 

mos 

keladigan 

agglutinatsiyalovchi  modda-agglutinin  b oigan d a  shunday  hodisa  ro‘y  beradi. 

Eritrotsitlarning  agglutinatsiyalanishi  va  s o ‘ngra  gem olizlanishi  oqibatidd 

organizmni  o iim g a   olib  keluvchi  o g ‘ir  holat  -  

gemotransfuzion 

^jhok 

paydo  b o ia d i.

Agglutinatsiyasini  plus  (+)  belgisi,  uning  ro‘y  bermasligini  esa  minus 

(-)  belgisi  bilan  k o ‘rsatib,  turli  guruhlarga  mansub  odamlaming  plazmasi  va 

eritrotsitlarining  aralashish  natijalarini  quyidagicha  ifodalash  mumkin:

___________ ______________________________________________________ 4-jadval



Plazma



Eritrotsitlar  guruhi

guruhi

^  


1

(0)

II  (A)

III  (B)

IV  (A.11;

I  ( a   va  P )

!

i_____ + _____



+

U( J )

-

i

+

i

+

i



III  (flr) 

^

-

+

+



1Y  (0)



-

i

_  

_ l


L: 



. . . j


-

Turli  qon  guruhiarining  bir-biriga  mos kelishi

5-jadval

Quyidagi  qon  guruhlari 

bo‘lgan  odamlar

Quyidagi  guruhlarga  qon 

berishi  mumkin

Quyidagi  guruhlardan  qon 

qabul  qilishi  mumkin

1

1, 

II, 

111, 

IV

I

II

II,  IV



i

  н

111 


i

III. iv

i,  ш



IV 



1

1

 



IV

1,  11, 

Ш.  IV

Donorlik  har  bir  odamning  faxriy  burchidir.  18  yoshga  yetgan  har  bir 



Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   70


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling