Talim vazirligi


Download 441.5 Kb.

bet1/7
Sana30.09.2017
Hajmi441.5 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7

O’ZBEKISTON  RESPUBLİKASI  OLIY VA  O’RTA  

MAXSUS 

TALIM VAZIRLIGI 

 

 

QORAQALPOQ  DAVLAT  UNİVERSİTETİ 

 

 

Geografiya kafedrası 

 

 

 

 

 

 

«O’ZBEKISTONNING IQTISODIY VA IJTIMOIY GEOGRAFIYASI»  

 fanidan  

 

 



 

MARUZA MATNİ 

 

 

 

 

 

Tuzgan:   ass.K.Utarbaeva 

 

 

 

 

 

 

 



 

 

 



 

 

Wquv yili-2009-10



 

 

«O’ZBEKİSTONNİNG  İQTİSODİY VA İJTİMOİY GEOGRAFİYaSİ»  

fanidan 

  

maruza matni rejasi 



 

1-mavzu:   

Kirish. Kursning maqsadi va vazifalari, tadqiqot metodlari 

va boshqa fanlar bilan aloqasi 

 

2. mavzu:     

O’zbekistonning iqtisodiy-geografik joylashgan o’rniga  

 

3-mavzu: 

O’zbekistonning tabiiy sharoiti va resurslarini xalq 

xwjaligida foydalanish. 

 

4-mavzu:     

O’zbekistonning axolisi. Axoli soni, dinamikasi, joylashishi. 

Mexnat resurslari. 

 

5-mavzu:

 

Aholining bandlik darajasi va meh’nat resurslari. 



 

6-mavzu:

 

O’zbekiston Respublikasining xalq xo’jaligining 



 

umumiy tarifi.  

 

7-mavzu:

 

Sanoati. Yoqilg’i-energetik sanoati 



 

8-mavzu:

 

Qora va rangdor metallurgiya sanoati 



 

9-mavzu:

 

Engil va oziq-ovqat sanoati. 



 

10-mavzu:

  O’zbekiston Respublikasining qishloq xo’jaligi 

 

11-mavzu:

  O’zbekiston Respublikasining chorvachiligi. 

 

12-mavzu:

  Nomoddiy ishlab chiqarish tarmoqlari 

 

13-mavzu:

  O’zbekiston Respublikasining transporti. 

 

14-mavzu:

  O’zbekiston Respublikasining

iqtisodiy rayonlari. 

 

Toshkent iqtisodiy rayoni. 



 

15-mavzu:

  Mirzacho’l  iqtisodiy rayoni. 

 

16-mavzu:

  Farg’ona iqtisodiy rayoni. 

 

17-mavzu:

  Samarqand iqtisodiy rayoni. 

 

18-mavzu:

  Buxoro-Qizilqum iqtisodiy rayoni. 

 

19-mavzu:

  Qashqadaryo  iqtisodiy rayoni. 

 

20-mavzu:

  Surxondaryo  iqtisodiy rayoni.. 

 

21-mavzu:

  Quyi Amudaryo iqtisodiy rayoni 

 

22-mavzu:

  O’zbekistonning tashqi va ichki iqtisodiy aloqalar. 

 

 

Foydalangan adabiyotlar tizimi 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



KİRİSh 

1. Kursning maqsadi va vazifalari, tadqiqod metodlari va boshqa fanlar bilan aloqasi. 

O’zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi kursi oliy o’quv yurtlarining geografiya 

mutaxassisliklarida respublikamiz mustaqillikka erishganligi munosabati bilan asosiy o’quv 

fanlaridan biriga aylandi. Ushbu fanda Respublikamiz mustaqillikka erishgandan keyin o’lkamiz 

xalq xo’jaligi tuzilmasining tarkib topishiga tasir qiluvchi tabiiy va iqtisodiy omillar

mamlakatimiz xalq xo’jaligi tarmoqlarining rivojlanishi, ularning joylashish xususiyatlari, 

hamda respublikamizning turli qismlarida tarkib topgan iqtisodiy rayonlarining o’ziga xos 

xususiyatlarini yoritish asosiy maqsad qilib quyilgan. Shundan qelib chiqib aytishimiz 

mumkinki, O’zbekiston iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi fanining urganish predmeti, 

respublikamiz xalq xo’jaligining tarkibi, joylanishi va ularga tasir qiluvchi omillarni tahlil qilish 

va shu asosda o’lkamiz  xalq xo’jaligining kelajakdagi taraqqiyotini kursatib berishdan iborat. 

Shunday ekan, respublikamiz taraqqiyotini oldindan aytish uchun boshqa fanlar xulosalariga 

ham tayanish zarur. Shu sababli O’zbekiston iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi fani, O’zbekiston 

tabiiy geografiyasi, O’zbekistonning geologiyasi, O’zbekiston iqtisodiyoti fanlari bilan 

chambarchas bog’liqdir. O’zbekiston iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi fani uz oldiga quygan 

maqsadni echish uchun statistik, kartografik, dala qidiruv hamda adabiyotlardagi  materiallarni 

kurib chiqish va ularni taxlil qilish metodlariga tayanadi. Ushbu fanni urganishda eng avvalo 

respublikamiz xalq xo’jaligining tarkib topishi va rivojlanishiga tasir qiluvchi tabiiy va iqtisodiy 

omillar, mamlakatimiz xalq xo’jaligining tarkibi va uning regional xususiyatlarini analiz qilish  

asosida amalga oshiriladi. 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. O’ZBEKİSTON  RESPUBLİKASİNİNG İQTİSODİY-GEOGRAFİK O’RNİGA 

TARİF.  

O’zbekiston Respublikasining tashkil topishi, chegaralari, kattaligi. 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

O’zbekiston Respublikasi Markaziy Osiyo davlatlarining o’rta qismini ishqol qiladi. Uning 

maydoni 448,9 ming km

2

. Hududiy kattaligiga ko’ra u Markaziy Osiyo davlatlari orasida 



Qozog’iston va Turkmaniston respublikalaridan keyin uchinchi o’rinda turadi. Xududi uning 

chekka o’lkalari o’rtasidagi masofa g’arbdan sharqqa 1425 km, shimoldan janubga 930 km ni 

tashqil qiladi, chegaralarining umumiy uzunligi esa 6121 km dan ortiq. O’zbekiston Respublikasi 

shimoliy sharq tomonda Qirg’iziston, shimol va shimoli g’arbda katta masofada Qozog’iston 

Respublikasi, janubiy g’arbda  Turkmaniston, janubiy sharqda-Tojikiston Respublikalari bilan, 

chegaradosh. Uni janubiy tomondan Amudaryo orqali Afg’oniston davlati o’rab turadi. 

Respublika chegaralari siyosiy va iqtisodiy jixatdan ancha qulayliklarga ega. Respublika 

janubdan Afg’oniston bilan chegaradoshligi tufayli, ushbu davlat bilan va u orqali unga yaqin 

bo’lgan Xind okeani h’avzasi mamlakatlari, birinchi navbatda Pokiston va Hindiston bilan h’ar 

taraflama keng o’zaro aloqalarni rivojlantirish istiqbollari tobora kengaymoqda. O’zbekistonning 

ishlab chiqarish ixtisosi o’xshash bo’lgan Markaziy Osiyo respublikalari bilan tutashganligi 

ayniqsa muxim ahamiyatga ega. Keng ishlab chiqarish kooperatsiyasini yo’lga qo’yish, xilma xil 

va boy tabiiy resurslardan (ayniqsa, respublikalar bilan tutashgan qo’shni xududlarida) birgalikda 

foydalanish orqali respublikalararo xududiy ishlab chiqarish majmualarini tashqil qilish va 

boshqalar bunday chegaradoshlikning ijobiy yakunlaridandir. O’zbekiston Respublikasi 

chegaralarining muxim xususiyatlaridan biri ularning aksariyat tekisliklar orqali o’tishidir. Hatto 

uning bilan o’lkan tog’li o’lkalari - Qirg’iziston va Tojikiston respublikalari o’rtasidagi 

chegaralar ham asosan qulay tog’ oraliq vodiylari yoki u qadar baland bo’lmagan tog’ tizmalari 

orqali o’tgan. Ularni bog’lab turadigan transport yo’llari shu sababli iqtisodiy jih’atdan 

qadimdan yaxshi o’zlashtirilgan xududlar orqali tashqil etilgan. Umumiy bu h’olat, tabiiyki bu 

qo’shni respublikalar bilan xilma-xil iqtisodiy aloqalarni tashqil qilishda yanada qo’shimcha 

qulayliklar tug’diradi. 

Umuman iqtisodiy-geografik o’ringa bah’o berishda O’zbekistonning xalqaro mehnat 

taqsimotida ishtirok etish taqlil qilish muximdir. Respublikamiz iqtisodiy-geografik 

o’rniningmakro-geografik mavqeini belgilovchi bu h’olat aynan jah’on ko’lamida, yani qaror 

topayotgan Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligining markaziy rayonlari hamda turli qita va 

mintaqalarda joylashgan mamlakatlar bilan iqtisodiy aloqalarni yo’lga qo’yish imkoniyatlari 

doirasida qarab chiqilmog’i kerak. O’zbekiston Respublikasining etuk darajada iqtisodiy 



rivojlanish imkoniyatlarini beradigan ishlab chiqarish texnologiyalariga bo’lgan eh’tiyoji 

dunyoning eng rivojlangan mamlakatlari bilan o’zaro teng manfaatli iqtisodiy aloqalarni yo’lga 

qo’yish orqali gina qondirilishi mumkin. Malumki, h’ar qanday xududning, jumladan 

O’zbekistonning iqtisodiy rivojlanishini tashqil qilishda yirik metallurgiya bazalarining, yoqilg’i-

energetika, o’rmon resurslarining uzoq-yaqinligi, transport vositalari, ayniqsa qulay dengiz 

portlariga chiqish h’olatlari ham katta rol o’ynaydi. Bu jixatdan O’zbekistonning Hamdo’stlik 

davlatlari bilan bo’lgan ishlab chiqarish aloqalarini, albatta yangi asoslarda yanada kuchaytirish 

maqsadga muvofiqdir. Bu muammolar echimi ko’p jixatdan aloqa o’rnatilajak davlat yoki 

ijtimoiy markazlar o’rtasidagi masofaga, iqtisodiy aloqalarni amalga oshirish imkoniyatlariga, 

qolaversa amaldagi davlatlararo siyosiy vaziyatga va boshqa bir qancha omillarga borib taqaladi. 

Agar O’zbekiston Hamdo’stlik davlatlariga muh’im iqtisodiy bazalardan va jah’onning 

iqtisodiy jixatdan rivojlangan mamlakatlardan ancha uzoqda joylashganligi, buning ustiga 

rivojlangan mamlakatlar bilan bog’lanish imkoniyatlarining cheklanganligi xisobga olinsa, 

respublikamiz iqtisodiy geografik o’rniningmakrogeografik mavqeyi birmuncha noqulay 

ekanligi malum bo’ladi. O’zbekistonning eksport imkoniyatlari ancha keng. Respublika 

iktisodining yaqin kelajakdagi bosh vazifalaridan biri ana shu o’z ichki imkoniyatlaridan to’la 

foydalanib, rivojlangan mamlakatlar bilan iqtisodiy aloqalarni h’ar taraflama kengaytirishdir. 

Tabiiyki, yaqin davrlar orasida O’zbekistonning asosiy eksport mausulotlari paxta, shuningdek 

meva, sabzavot, poliz, ulardan tayyorlangan konserva mausulotlari, xalq xunarmandchilik 

mollari bo’lib qoladi. Ayni vaqtda respublikamiz importining asosini ishlab chiqarishning yuqori 

unumdorligini taminlay oladigan zamonaviy texnologik vositalar egallashi lozim. O’zbekiston 

sanoati ishlab chiqarish fondini shu yo’l bilangina qisqa muddat ichida yuqori samaradorli 

texnikaviy jixozlar bilan taminlash va xalq xo’jaligining tarmoqlar tarkibini davr talabi asosida 

qayta tashqil qilish mumkin.  

Bu muxim vazifalarni amalga oshirishda bundan keyin ham sobiq xukimat doirasida tarkib 

topgan transport vositalari, ayniqsa temir yo’l transportidan foydalanishga to’g’ri keladi. Bunga 

1992 yil fevralida Hamdo’stlik davlatlari boshliqlarining temir yo’l transportidan birgalikda 

foydalanish to’g’risidagi Minskdagi kelishuvi ham yordam beradi. Transport vositalaridan va 

muxim dengiz portlaridan foydalanishni yo’lga qo’yishda Hamdo’stlik davlatlarining o’zaro 

manfaatdorlik asosida tuzayotgan iqtisodiy bitimlari davlatlararo iqtisodiy aloqalarni olib 

borishda keng imkoniyatlar yaratadi. 

Xorijiy mamlakatlar bilan iqtisodiy aloqalarni yo’lga qo’yishda O’zbekiston oldida yanada 

istiqbolliroq imkoniyatlar ochilmoqda. Seraxs (Turkmaniston)-Mashh’ad (Eron) temir yo’lining 

tugallanishi qadimiy Turkistonning  eng qulay, qisqa masofada bir tomondan, O’rta va Yaqin 

Sharq, Markaziy va G’arbiy Evropa mamlakatlari, ikkinchi tomondan, Xitoy orqali Uzoq Sharq 

mamlakatlari bilan bog’lanishga imkon beradi. 

Osiyo qitasini kenglik bo’ylab g’arbdan sharqqa kesib o’tadigan bu o’lkan Transosiyo 

magistralining ishga tushirilishidan shu temir yo’l bo’yida joylashgan barcha davlatlar 

manfaatdordir. Shu sababli bu temir yo’lning qisqa vaqt ichida ishga tushirilishi O’zbekiston 

Respublikasi makrogeografik o’rniningancha yaxshilanishiga olib keladi. 

Shunday qilib, respublikamizning iqtisodiy-geografik o’rni O’zbekistonning o’z 

mustaqilligini qo’lga kiritishi natijasida respublikamiz ishlab chiqaruvchi kuchlarining yanada 

tez rivojlanishiga, xalqimizning mustakillik nashidalaridan tezroq, baxramand bo’lishiga olib 

keladi. Hozirning o’zidayoq O’zbekistonning Turkiya, Hindiston, Saudiya Arabistoni kabi 

mamlakatlar bilan amalga oshirilayotgan iqtisodiy bitimlari, AQSh, Xitoy, İtaliya, Turkiya, 

Avstriya, Shveytsariya, Janubiy Koreya, Olmoniya kabi davlatlarning ishlab chiqarish 

kompaniyalari va firmalari ishtirokida tashqil etilgan o’nlab qo’shma korxonalari qisqa vaqt 

orasida respublika ishlab chiqarish tarmoqlari ishida keskin ijobiy o’zgarishlar bo’lishini 

taminlaydi.  

 

 

 


2. mavzu:  O’zbekiston Respublikasining tabiiy sharoiti va resurslari. 

 

Tabiiy sharoiti. O'zbekiston asosan Amudaryo bilan Sirdaryo oralig'ida joylashgan . Uning 

maydonini tabiiy sharoiti va boyliklariga ko'ra , shuningdek xo'jalikdagi ahamiyatiga ko'ra cho'l 

(tekislik) , adir (tog' oldi) , tog' va yaylov (baland tog')ga bo'lish mumkin . Ular iqlim , tuproq , 

o'simlik va hayvonot olami hamda foydali qazilmalar turi va ko'lami jihatdan bir-biriga 

o'xshamaydi . 

  

O’zbekistonning markaziy, janubiy va sharqiy qismlari er yuzasi sharqqa - tog’ oldi va 



tog’larga tomon asta-sekin ko’tarilib boradi. G’arbiy qismi esa cho’ldan iborat. Joy 

balandlashgan sayin tuproq-o’simliklar o’zgarib dashtga o’tiladi. O’zbekistonning markaziy va 

sharqiy qismlarida xalq xo’jaligi uchun juda muxim bo’lgan Zarafshon, Qashqadaryo va 

Surxondaryo, Sirdaryo, Chirchiq va Oh’angaron daryolari vodiylari va nixoyat tog’lar o’rtasidagi 

Farg’ona vodiysi bor. Bu vodiylar va Amdaryoning quyi oqimi respublikaning aholi zich 

joylashgan voxalaridir. O’zbekistonning qolgan qismi tekislik - cho’ldan iborat. Respublikaning 

chekka shimoliy-g’arbida Qoraqalpog’iston Respublikasi erida Orol dengiziga taqalib kelgan 

cho’l va suvsiz keng Ustyurt platosi joylashgan. Orol dengizidan janubda keng Amudaryo 

deltasi, undan bir oz yuqoriroqda Xorazm viloyati joylashgan. bu erlar daryo oqizib kelgan 

h’osildor jinslarning cho’kishidan vujudga kelgan pasttekisliklardan iborat bo’lib, ko’pchilik 

erlar Amudaryo suvi bilan sug’orish uchun qulaydir. Cho’llar bilan o’ralgan bu erda 

respublikaning yirik obikor deh’qonchilik rayonlaridan biri joylashgan. Undan sharqta keng 

Qizilqum cho’li yoyilib yotadi. Qizilqum cho’li Navoiy viloyatining asosiy qismini egallaydi va 

Qozog’iston xududiga ham kirib keladi. Bu ham tekislik bo’lsada, biroq suvsiz erlar  qum 

tepalari va barxanlar bilan qoplangan. Qum tepalari orasidagi pastlik erlar sho’rxoklar va 

taqirlardan iborat.          

Cho’lning o’rta joylarida qoyali qoldiq tog’lar (500-900 m) uchraydi. Bu tog’ar tagida 

ko’pgina buloqar chiqayabti, buloqlar  dan vaqtincha turadigan chorvadorlar foydalanadi. 

O’zbekistonning iqlimi umuman keskin kolntinental bo’lib, tekisliklarda yozda jazirama issiq va 

quruq bo’ladi. İyulning o’rtacha qarorati +26 gr (Nukus), +30,2 (Buxoro), +32 (Termiz) boradi. 

Qish ancha bulutli va bazan nisbatan qattiq sovuqlar ham bo’ladi. Yanvarning o’rtacha qarorati -

5,30 (Nukus) va -1,30 dan (Toshkent), +30 gacha (Termiz) boradi. Eng past h’arorat shimolda -

30 gr va undan ham past bo’ladi. Bah’or qisqa, seryong’in va ob-h’avo beqaror bo’lib, birdan 

isib, birdan sovib turadi. Kuzda xavo ochik keladi, qishga tomon h’arorat asta-sekin pasaya 

boradi. Yillik yog’in miqdori tekisliklarda 120-200 mm, Amudaryo deltasida atigi 45 mm. 

Tog’oldi zonasida yog’in miqdori 300-400 mm gacha etadi, g’arb tomonga qaraganda tog’ yon 

bag’rlariga yog’in yana ham ko’proq yog’adi. Yog’inni bu erga asosan g’arbiy shamollar olib 

keladi. respublikamizning janubida va janubi-g’arbdan vaqti-vaqti bilan quruq afg’on shamol 

iesib turadi. O’zbekistonning tekislik erlarida vegetatsiya davri juda uzoq vaqt - shimolda 190 

kundan, janubda 220 kungacha va bundan ko’proq davom etadi. İssiqlik miqdori paxtaning turli 

navlarini, janubiy rayonlarda (qashqadaryo h’avzasida) esa ingichka tolali navlarini ham 

etishtirish uchun bemalol etarlidir. Nam kam bo’lganligidan ko’pchilik qishloq xo’jalik 

ekinlarining normal rivojlanishi uchun erni sug’orishga to’g’ri keladi. Faqat tog’ yon bag’irlarida 

bah’orikor deh’qonchilik uchun yaroqli anchagi erlar bo’lib, bu erlar yomg’irdan etarli darajada 

nam oladi. Bunday erlardan don ekinlari, asosan bug’doy etishtirish uchun foydalaniladi. 

Baxorikor erlar Samarqand, Jizzax, Qashqadaryo va Toshkent viloyatlarida ko’proq. 

Sug’oriladigan erlarda esa paxta, g’alla va sholi etishtiriladi. O’zbekistonda yirik daryolardan 

tortib kichik daryolargacha barchasi sug’orish uchun foydalaniladi. Tog’ oldi zonasida daryolar 

hammadan ko’p. Amudaryo (Qoraqalpog’iston voxasi va Xorazm viloyatini sug’oradi), 

Zarafshon, Chirchiq va Oh’angaron irmoqlari bilan Sirdaryo, Farg’ona vodiysi daryolari (So’x, 

İsfara, Oqbo’ra, Qoradaryo va boshqalar) hamda Janubiy O’zbekiston daryolari Qashqadaryo va 

Surxondaryo yirik irrigatsiya ahamiyatiga egadir. Mana shu barcha va boshqa daryolardan katta 

va kichik sug’oruv ariq hamda kanallar chiqarilgan. O’zbekiston sug’orish sistemalari yirik 

injenerlik to’g’onlar, suv omborlari, ko’pdan-ko’p betonlangan suv taqsimlovchi inshootlar va 



kanallarga ega. O’zbekistonda yirik kanallardan Katta, Shimoliy va Janubiy Farg’ona, 

shuningdek Mirzacho’lda Sarkisov nomidagi, Janubiy Mirzacho’l kanallari bor. Kelgusida ham 

sug’orish tarmoqlarini kengaytirish va takomillashtirish O’zbekiston xo’jaligining muxim 

masalalaridan biri bo’lib qola beradi. Ko’p daryolarga katta va kichik gidroelektr stantsiyalari 

qurilgan. Gidroelektr stantsiyalarining kaskadlar Toshkent voxasida (Chirchiq-Bo’zsuv) va 

Farg’ona vodiysida (Shaximardon va Namangan) qurilgan. Sirdaryoda uning Farg’ona 

vodiysidan chiqaaverishda Farxod GESi bor. O’zbekistonning odam qo’li bilan bunyod etilgan 

deh’qonchilik qilinadigan voxalarida (Zarafshon, Farg’ona, Chirchiq-Oh’angoron, Mirzacho’l va 

boshqa voxalarda) madaniy o’simliklar ko’pchiligin tashqil  etadi. Bunday erlar yaylov sifatida 

qimmatli bo’lib, foydalaniladi. Cho’llarda mollar, asosan qo’y bilan tuyalar qush tepalardagi o’t-

o’simliklar, tog’ yon bag’irlarida esa tog’-dashlari va o’tloq o’tlar bilan boqiladi. 

Tabiiy resurslari. Madan (mineral) resurslari.  

Cho'llarda xilma-xil foydali qazilmalar topilgan . Jumladan , 50 dan ziyod neft koni gaz , 

ozakerit , oltingugurt , oltin , ularnning sanoatbop zaxiralari aniqlangan . Gazning aniqlangan 

zaxirasi 2 trillion m/kub. dan ziyod . Zarafshon etagidagi Dengizko'l va To'ybekatonda kaliy 

tuzlarining yirik zaxiralari mavjud . Qoraqalpog'iston Respublikasidagi Sulton Uvays tog'larida 

Surxandaryo vodiysida va Qizilqumda fosforit konlari bor Oltingugurt , natriyli va magniyli tuz 

konlari kimyo sanoatining muhim xomashyosidir . Shag'al , qum singari binokorlik materiali 

cho'lda juda ko'p uchraydi . 

         Adirlardan  oltin  ,  neft  ,  gaz  ,  ko'mir singari foydali qazilmalar topilgan . Namangan

Andijon , Farg'ona , Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlaridagi neft konlari aksariyati 

adirlarda joylashgan . 

         Tog'lardan ko'plab foydali qazilmalar topilgan . Ohangaron vodiysi atrofidagi tog'larda 

o'tga chidamli ioy , toshkomir , mis rudasi , oltin konlari aniqlangan . Nurota tog'larida marmar 

(G'ozg'on marmari) , volfram konlari bor . 

Prezdentimiz  İ.A.Karimov takidlaganidek, O’zbekiston o’z er osti boyliklari bilan h’aqli 

suratda faxirlanadi- bu erda mashh’ur Mendeleev davriy sistemasining deyarli barcha elementlari 

topilgan . Hozirga qadar 2,7 mingdan ziyod turli foyidali qazilma nomlari va madan namoyon 

bo’lgan istiqbolli joylari aniqlangan. Ular 100 ga yaqin mineral - xom ashyo turlarini o’z ichiga 

oladi. Shunda 60 dan ortig’i ishlab chiqarishga jalb etilgan,  900 dan ortiq nom qidirib topilgan 

bo’lib, ularning  tasdiqlangan zaxiralari 970 milliard AQSh dollarini tashqil etadi. O’zbekiston 

mis, oltin, qo’rg’oshin, rux, molibden, volforam, tabiiy gaz, qimmat bah’o toshlar va boshqa 

qazilma boyliklar jih’atdan dunyoda oldingi o’rinlarda turadi.  

Yoqilg’i - energetika resurslari. O’zbekistonda tabiiy gaz va neftning bir qancha konlari bor. 

Ularning asosiylari uchta.  Mintaqada joylashgan: Farg’ona mintaqasida Shimoliy So’x, Janubiy 

Olamushuk, Polvontosh, Chimyon, Shursuv, Mingbuloq va boshqa konlardan iborat bo’lib, bu 

xududda asosan neft va yo’ldosh gaz uazib olinmoqda. Surxondaryo mintaqasida-Amudaryo,  

Koshtar, Kokaydi va boshqa konlardan iborat. Bu konlardan ham, asosan neft qazib olinadi. 

Qashqadaryo - Buxoro mintaqasida - o’zining yirik gaz konlari bilan mashxur. Sho’rtan, 

Zevarda. Muborak, Uchqir, Jarqoq konlari respublikada qazib chiqarilayotgan asosiy gazni 

bermoqda. Keyingi yillarda aniqlangan Ko’kdumoloq gazi nomi katta istiqbolga ega. 

O’zbekiston tabiiy gaz zaxirasi jixatdan Rossiya Federatsiyasi va Turkmanistondan keyin 

Hamdo’stlikda uchinchi o’rinda. O’zbekiston ko’mir konlari mah’alliy ahamiyatga ega, ularning 

eng muximlari Toshkent viloyatidagi Angren, Surxondaryo viloyatidagi Sharg’un va Boysun 

konlaridir. Ko’mir qatlamlari orasida xo’jalik ahamiyatiga ega bo’lgan turli jinslar - gil, kaolin, 

qum, bintolit, slanets va boshqalar uchraydi. Masalan, Angren nomi daryo vodiysida , kaolin 

qatlamlari ustida yotadi ko’mir qatlamlari ancha qalin (40-60m), ko’mir qatlamlari ko’proq er 

yuzasiga yaqin joylashgani  uni ochiq usulda qazib olish mumkin. Rudali resurslar. O’zbekiston 

xududida aniqlangan temir rudasining zaxirasi uncha katta emas. Ulug’ Vatan urushidan keyin 

magmatik temir rudasining bir qancha konlari topildi. Ularning ancha ahamiyatlisi 

Qoraqalpog’istondagi Tebin buloq (Sulton Uvayis tog’) nomidir. Bundai temir rudasi tarkibida 

nikel, kobalt, xrom, plastina va boshqalar yuldosh bo’lib uchraydi. Surenota (Nurota), Susengen 



(Chotqol), Mingbuloq va boshqa konlar ham magmatik temir ruda konlaridir. O’zbekistonda 

marganetsning bir necha konlari malum. Ular asosan Zarafshon tizmasidagi Ziyovuddin, 

Rovtosh, Qizilbuloq, Taxtaqarcha, Tersaksoy, Cho’ponota nomlari bo’lib, ularning rudasida 8-

28%gacha marganets bor. Xrom rudasining kichik konlari Tomditog’ va Sulton Uvayis tog’ida 

topilgan. O’zbekiston rangdor metal rudalariga ancha boy. Mis rudasining zaxirasi jixatdan 

Respublikamiz Hamdo’stlikda Qozog’iston va Rossiya Federatsiyasidan keyin uchinchi o’rinda 

turadi. Misning bir qancha konlari topilgan, Shulardan uchtasi Olmaliq atrofidigi Qalmoqqir, 

Dalniy va Sarichekov konlaridir. O’zbekistonda pollemetal (qurg’oshin, rux) ning bir necha yirik 

konlari topilgan. Surxondaryo viloyatidagi Xondaza, Qurama tog’idagi Qurg’oshinkon va 

Koshmansoy konlari shular jumlamsidandir. Bu konlarda galenit, sfalerit, xalno pirit, shelit, 

molibden minerallari uchraydi. Bulardan tashqari polimetallning Uchquloch, Sarikon, 

Kunyaylov, Ko’lchuloq va boshqa konlar malum. Bular ichida Shimoliiy Nurota tizmasidagi 

Uchqulochnomi aloh’ida ahamiyatga ega. Bu konning asosiy minerallari galenit, sfalerit va 

piritdir Lashkarak (Kurama tizmasi) polemetall rudasi tarkibida vismut va kumush uchraydi. 

O’zbekistonda qiyin eriydigan metallardan volfram rudasi ko’p. Nurota. Zirabuloq, Qoratepa, 

Chaqilkalon tog’larida volfram rudasi paleozoyning magmatik jinslari orasida uchraydi. 

Volframning yirik konlari quytosh, Yngichka, Qoratepa va Yaxton konlaridir. Hozirga İngichka 

va Quytosh konlaridan volfram rudasi qazib olinmoqda. Molibdenning bir qancha, chunonchi 

g’arbiy Xisorning Obizarang, Chotqolning Chavatisoy, Olmaliq konlari malum. Hozircha 

molibden faqat Olmaliqda mis-pordir rudalaridan yo’ldosh metall sifatida ajratib olinmoqda. 

O’zbeksitonda qalayning bir qancha kichik konlari malum, ulardan h’ozircha qalay qazib 

olinayotgani yo’q. O’zbekiston qimmatbah’o asl matallardagi biri bo’lgan olt inga boydir. 

Rspublikamiz oltinning sifati va zaxirasi dunyo ahamiyatga ega. Uning muxim konlari 

Qizilqumdagi Muruntov va Ko’kpatos, Chotqol-qurama tog’ tizmasidagi Saricheku, Ko’chbuloq 

va Chadak, Nurota tizmasidagi Marjonbuloq, Zarmitan va boshqalardir. Sarichekuv konida oltin, 

mis va polimetallarga yo’ldosh bulib uchraydi. Hozircha Muruntov, Marjonbuloq, Ko’chbuloq 

va Chodak konlarida oltin qazib olinmoqda. Alyuminiy xom ashyosi - alunit konlari Kurama 

tog’idagi Go’shsoy konining rudasi birmuncha sifatli. Respublikamizda tog’ kimyosi xom 

ashyosidan osh tuzi, kaliy tuzi "  fosforitning katta zapaslari aniqlangan. Osh tuzining asosiy 

konlari Xo’jakon,  Oqtosh, Boybichakon kabilari bo’lib, ulardagi qisman foydalanilmoqda. Kaliy 

tuzining tubechendagi yirik nomi h’ali ishga solingani yo’q. Fosforitning katta zaxirasi 

Qizilqumda topildi, uni ishga solish rejalashtirilmoqda. Oltingugurt Farg’ona vodiysidagi 

Sho’rsuv konidan qazib olinadi. O’zbekistondagi ishlab chiqarilayotgan oltingugurtning katta 

qismi Muborak gazini qayta ishlash natijasida ajratib olinmoqda. Oltingugurtdan foyidalanish 

imkoniyati kengdir. Flyuorit (plavin shpat)dagi qishloq xo’jalik zararkunandalariga qarshi kurash 

vositalari tayyorlashda va oyna sanoatida foyidalaniladi. Flyuorit Chotqol-Qurama tog’ 

tizmasidagi Oqota, Navgarzon konlaridan olinmoqda. Xilma-xil qurilish va pardozlash xom 

ashyolari O’zbekiston xududida keng tarqalgan. Abraziv (qayroq) toshlar qattiuq minerallardan 

tayyorlanadi. Korund shunday minerallar jumlasiga kiradi, uning asosiy konlari Morguzar, va 

Sulton Uvayis tog’arida joylashggan. Oxaktosh, bo’r, gil, va slanets, tsement, oxak, gips, albastir 

kabi qimmatli maqsulotlar ishlab chiqarishda asosiy xom ashyo qisoblanadi. Bularning yaxshi 

sifatli konlari Bekobod, Quvasoy, Oxangaron, Jizzax, Qoravulbozor va joylarda uchraydi. Kvarts 

(oqqum) oyna va kulolchilikka sanoatining xom ashyosi xisoblanadi. Oqqum konlari 

O’zbekistonning Toshkent viloyatida (Mayskiy va Ozodbosh qishloqlari yonida), Buxoro 

viloyatida (Navoiy viloyatida) Farg’ona vodiysida va boshqa joylarda uchraydi. O’zbekiston 

marmarining shuurati kengt tarualgan uozuon, Omonqo’ton, Jom, Sharaqsoy, Orkutsoy, Aqcha, 

Oqtog va boshqa joylarda marmar konlari bor.xushrang granit toshlar Qorajontov va Qurama 

tog’ida keng tarqalgan.Chorkesar koni ham mashxur. 

Shag’al-qum muxim qurilish materiallari bo’lib, respublikamiz xududida juda ko’p 

uchraydi. O’zbekiston bir necha joyidagi shifobaxsh madan suvlar chiqadi. Vodorod sulfidli suv 

Chimyon, Polvontosh, Xo’jaobod, Sho’rsuv, Uchqizil, Ko’kaydi, Jayronxona va boshqa joylarda 

topilgan. Yodli suv Choay soida, radonli suv Arshanbuloqda, kam madanlashgan ishqorli termik 



suvlar Toshkent va Oltiariqda, sulfat-xloridli va natriyli suv Sitorayi Moh’i Xosa, qorako’l, Gazli 

va boshqa joylarda topilgan. Eng muh’im tabiat resurslardan biri O’zbekistionning er fondi 

bo’lib, uning kattaligi 40 mln gektarni tashqil qiladi. Buning 1/10 qismidan ortiqrog’i 

foydalanilmoqda. Mutaxassislar xisobiga ko’ra, o’zlashtirish mumkin bo’lgan h’ali anchagina 

maydonlar bor, ularni o’zlashtirish suv resurslariga bog’liqdir. Hozir 4 mln, gektar erda obikor 

deh’qonchilik qilinmouda. Respublikaning mavjud suv resurslaridan to’liq va oqilona 

foydalanilsa, 5 mln gektar erni sug’orish mumkin. O’zbekiston xududida anchagina er osti 

suvlari bor, ularning o’rtacha aniqlangan h’ajmi 6-7 km

2

 ga teng, bu suvlar xo’jalikda keng 



foydalanilmoqda. Respublika xududining 30% ini tashqil qilgan tog’ va adirlar kattagina xo’jalik 

ahamiyatiga molikdir. Respublikaning boy agroiqlim resurslari qishloq xo’jaligini 

rivojlantirishda muxim omildir. O’zbekiston janubiy kengliklarda joylashganligidan quyosh 

Termizda 760, Toshkentda 720 gacha ko’tariladi va bulutsiz kunlarning ko’p bo’lishi quyosh 

radiatsiyasining yuqori bo’lishiga olib keladi. Musbat h’aroratlar yig’indisi respublika shimolida 

3000 dan oshiq, janubda 5000 gacha etadi. Sovuqsiz kunlar Quyi Amudaryoda 100-210 kun, 

Farg’ona vodiysi va Toshkent viloyatida 200-220 kun, O’zbekiston janubida 220-270 kungacha 

etadi. Respublikaning agroiqlim resurslari issiqsevar texnika ekinlari (paxta, kanop, tamaki, 

zig’ir), don ekinlari (shol, makkajuxori) uzum, sershira mevalar (jumladan, subtropikmevalar) va 

poliz ekinlari kuplab etishtirish imkonini beradi. Boy quyosh radiyatsiyasi respublikaning muxim 

quuvvat resurslaridan biriga aylanmoqda. O’zbekistonda quyosh quvvatidan foydalanish istemoli 

ancha keng. Respublikada dastlabki quyosh yili ishlab chiqarish birlashmasi xalq xo’jaligiga 

xizmat qila boshladi. Tuproq resurslari. Sug’oriladigan erlaring yarmidan kuprog’i chul 

mintaqasidadir. Obikor maydoning 60% i avtomorf tuproqli erlardan iborat.  Sug’oriladigan 

maydoning yarmiga yaqini shurlanishga moyil, 500 ming gektar erning shurlanish darajasi ancha 

yuqori, bu erlar muntazam shur yuvishni talab etadi. Shurligi ortiq tuproqlar Mirzacho’l, Qarshi 

va Jizzax chullarida, Quyi Amudaryo mintaqasida keng tarqalgan. Adir mintaqasida buz 

tuproqlar keng tarqalgan. Qizilqumda va boshqa chul yaylovlarda 26 mln. gektarga yaqin bulib, 

shuning yarmisi qum va qumloq tuproqlardir. Togg’arda jigarrang,qung’ir va utloq tuproqlar 

h’osil bulgan, bunday tuproqlar maydoni 2,6 mln gektarga teng. Baland tog’da och qung’ir va 

utloq tuproqlar bulib, bularning maydoni 1 mln gektarga yaqin.  

O’simlik resurslari.  O’zbekistonning o’simlik resurslari chul, adir va tog’ mintaqalarida 

gidrotermik va tuproq sharoitiga bog’liq h’olda taqsimlangan. Mavjud  o’simlik turlarining 90%i 

chorva mollari uchun ozuqadir. Qumli va chul yaylovlarida h’ar gektar maydondan yiliga 

urtacha 3-5 tsenter, Ustyurtdagi yaylovlarda h’ar gektardan 2-4 tsentner xashak yig’ib olish 

mumkin. Chul yaylovlarda deyarli yil buyi quy boqiladi. Adir yaylovlarda h’ar gektar 

maydondan urtacha 8-10 tsentner xashak yig’iladi. Bu mintaqaga qor birmuncha qalin tushadi, 

asosan chorva mollari uchun yaylov sifatida foydalaniladi. Tog’ mintaqasining xashak zaxirasi 

umuman adir mintaqasidan kuproq bulib, tuproq nam va qalin urmon bulishiga bog’liq h’olda 

uzgaradi. Baland tog’ (yaylov) mintaqasida xashakni urtacha zaxirasi gektarga 15 tsentnerga 

teng. Asosan yozgi yaylov sifatida foydalaniladi. O’zbekistontog’lari yovvoyi mevalarga (tog 

olchasi, tog olmasi, tog yonuoui, pista, bodom, dulana va boshqalarga) boydir. Ulardan oziq-

ovqat maxsuloti sifatida foydalaniladi. Tog’da dormon dorilarga boy shifobaxsh o’simliklar 

(zira, zirk, etmash, namatak, ermon, omonqora, kiyik ut va boshqalar) usadi.Tog’lardagi 

urmonlarning xususan, agrozorlari iqtisodiy ekologik ahamiyati katta, nam tuproqqa singishiga, 

qor uzoq saqlanishiga yordam beradi. G’arbiy Tyanshan, Turkiston, Xisor tizmalarining katta 

qismlarida archazorlar kup. Ularni asrash va kupaytirish ayni mudaodir. Xayvonat resurslari. 

o’lkamiz favunasi turlariga boyligi bilan xarakterlidir. Sutemizuvchilarning 97 turi  uchraydi. 

Tuyoqli sutemizuvchilardan jayron, sayg’oq, burama shoxli tog’ takasi, Buxoro bug’usi (xongul) 

va boshqalar "qizil kitob" ga kiritilgan. Chulda yovvoyi mushuklar ovlanadi. Asrimizning 50-

yillaridan etiboran Ondatra terisi tayyorlanmoqda, Nutriya terisi undan kamroq tayyorlanmoqda. 

Bu h’ayvonlar asosan daryo buylarida, suvli h’avzalarda urchitilmoqda. Quyon terisi tayyorlash 

ham kupayib bormoqda. İlgari respublikamizda keng tarqalgan ayiq, qoplon, bars, qunduz va 

boshqalar endilikda O’zbekiston "qizil kitob"ga kiritilgan. O’zbekistonda 60 xil ovlanadigan 



qushlar bor, bulardan muximlari- qirg’ovul, bedanaurdak, g’oz va boshqalardir. Qig’uovulni 

ovlash vauti belgilangan. Qushlardan tuvaloq, va boshqalarni ovlash man qilinadi, ular "qizil 

kitob" ga kiritilgan. Yiliga 3000 dan ortiq zah’arli ilon tutilib, ularning zah’ari farmatsevtika 

maqsadlari uchun ishlatiladi, buning 1/3 qismiga yaqini Kulvarilon, kuk ilon (gyurza) va 

kuzoynakli ilon (kobra) dir. İlonlarni uldirish man etilgan, foydali ilonlar Toshkent va Jizzaxdagi 

maxsus joylarda kupaytirilmoqda . 

 



Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling