Yosh fiziologiyasi fani


Download 39.5 Kb.
bet11/22
Sana21.12.2021
Hajmi39.5 Kb.
#182204
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   22
Bog'liq
mustaqil ish fizialogiya

O`quv yili gigiyenasi. Maktablarimizda o`quv yilining davomiyligi boshlang`ich sinf o`quvchilarida qisqaroq, o`rta va yuqori sinf o`quvchilarida esa uzunroq bo`ladi. O`quv yili davomida o`quvchilarning ish qobiliyatining saqlanib turishida qishki, bahorgi, kuzgi va yozgi ta'til kunlarida bolalarning yaxshi dam olishlari muhim ahamiyatga ega.

O`quv jarayonining ta'tillar bilan almashib turish rejadagi o`quv materialining bir me'yorda taqsimlanishi bilan o`quvchilar aqliy charchashining oldi olinadi, sog`ligi va ish qobiliyatining qayta tiklanishiga yordam beradi. Maktablarga bolalar 6-7 yoshdan qabul qilinadi. O`qish boshlashidan 1-2 kun avval maktabdagi o`quv tartibini tanishtirish maqsadida o`qituvchilar ota-onalar va o`quvchilar bilan uchrashuv o`tkazadilar. Sinf rahbari har bir o`quvchini bo`yi, ko`rish va eshitish qobiliyatini hisobga olgan holda o`tiradigan partasini belgilaydi.

Bir smenali maktablarda o`qishni soat 9 da, soat 8 da esa, ikki smenali maktablarda boshlash tavsiya etiladi. O`rta maktabning hozirgi vaqtda O`zbekistondagi 1,2,3-sinflarida bir xaftalik nagruzka 24s, 4-sinfda-27 s, 5,6,7-sinflarda-32 s, 8-sinflarda esa - 33 s, 9-­­­­­11-sinflarda - 35 s bo`lishi kerak. Fakultativ mashg`ulotlar yuqori sinflarda 4 s bo`lishi ko`zda tutilgan. Yuqorida ko`rsatilgan bir xaftalik dars soatlaridan ko`proq soatlar ashula, jismoniy tarbiya, rasm, mehnat darslariga ajratilishi maqsadga muvofiqdir, chunki bunda o`quvchilar ko`p charchab qolmaydi. 7 yashar bolalarni 45 minutlik dars charchatib qo`yadi, shuning uchun birinchi sinfda 35 minut dars o`tib, qolgan 10 minutda turli ko`rgazmali qurollarni ko`rsatish tavsiya etiladi. O`rta va yuqori sinflarda birinchi darsda (dushanba kunidagidek) o`quv mashg`ulotiga moslashish, "kirishish" ro`y beradi, shuning uchun bu davrda o`quvchining ish qobiliyati past bo`ladi; ish qobiliyatining nisbatan barqaror darajadagi davri va qulay fiziologik ko`rsatkichlar o`quvchilarda ikkinchi - uchinchi darslarda kuzatiladi (seshanba, chorshanba kunlari o`quvchi eng yuksak optimal ish qobiliyatiga ega bo`ladi); 4-darsda charchashning dastlabki belgilari paydo bo`ladi;

Mehnat qobiliyatining o`ta past darajasi oxirgi darslarda ya'ni 5-6 soatlarda, ayniqsa xaftaning oxirgi juma, shanba kunlarida kuzatiladi. Shuning uchun asab zo`riqishini talab qiladigan matematika, fizika, kimiya, chet - tili darslari 2-3 soatlarga qo`yilishi kerak.

Gigiyenistlar dars jadvalini tuzayotganda o`tiladigan fanning qiyinlik darajasini hisobga olish juda muhim ekanligini aytishadi. Darslarni qiyin va osonga bo`lish shart, bunda dars mazmuni, o`qituvchining dars berish maxorati o`qituvchining shu fanga qiziqishi va aktivligi, o`qituvchining o`quvchilar bilan muamolasi va boshqalar e'tiborga olinishi kerak. Qiyin fanlar osonroq o`zlashtiriladigan fanlar bilan almashtirilib turilsa yaxshi bo`ladi. Quyi va o`rta sinflarda bir xil fanlarni ketma — ket qo`yish man etiladi.

Jismoniy tarbiya va mehnat darslari o`quvchilar nerv sistemasi, ish qobiliyati asli xoliga kelishida muhim rol o`ynaydi. Shuning uchun o`rta, yuqori sinflarda mehnat va fizkultura darslari 4—soatga qo`yilishi lozim, unda o`quvchilar 5 - 6 soatdagi darslarda charchamaydi. Matematika, fizika, kimiyadan yozma ishlar o`quvchilar nerv sistemasi tinch, ish qobiliyati eng yuqori bo`lgan soatlarda - seshanba, chorshanba kunlari 2-3 soatlarda olinishi kerak. Juma, shanba kunlari yozma ish olinishi maqsadga muvofiq emas, chunki o`quvchilar nerv tizimi charchaganidan ishda ko`pgina xatolar uchraydi.

Bir xil predmetlarni ikki darsda ketma-ket u yoki bir-biriga o`xshash predmetlarni ketma-ket o`tish (fizikadan keyin matematika, tarixdan keyin geografiya va boshqalar), og`ir darslarning bir kunda yig`ilib qolishi gigiyenik jihatdan noo`rin hisoblanadi. Ayrim xoldarda ona-tili va adabiyotdan insho yozilgan kuni matematika va mehnatdan ham yozma ish yozishga ruhsat etiladi.

Dars jadvalini tuzishda har xil predmetlarni almashtirib o`tilishiga e'tibor beriladi. Shunday qilinganda o`quvchining faoliyati bir turdan ikkinchisiga o`tadi, natijada miya yarim sharlari po`slog`idagi funktsional hujayralarning ishchanlik qobiliyati tiklanadi, ikkinchi signal sistemasini ko`proq ishlatishga to`g`ri keladi.

Ishga ko`nikish davrida birinchi darsga o`rtacha qiyinlikdagi predmetlar, ikkinchi va uchinchi darslarga, ya'ni optimal ishchanlik davriga qiyin predmetlarni, oxirgi darslarga esa, yengil predmetlarni kiritish kerak.

Shuningdek, kuchli aqliy mehnat talab qiladigan darslarni asosan organizmning ikkinchi signal tizimini zo`riqtiradigan darslarni birinchi signal tizimi ishtiroqida va jismoniy harakatlar bilan bajariladigan darslar (jismoniy tarbiya, rasm, mehnat) bilan almashtirish zarur.

Aqliy mehnatni ko`p, sarflash, faqat o`qitiladigan fan hususiyatlarigagina emas, balki o`quvchining yoshiga ham bog`liqdir. Masalan 1-4 sinflarda yozuv darslaridan keyin nerv sistemasining funktsional holatida ancha o`zgarishlar bo`lishi qayd qilinadi. 5 sinf o`quvchilarida esa bu o`zgarish ancha kam bo`ladi. O`quv kunining o`rta qismiga qo`yilgan ashula darsi o`quvchilarni juda charchatmaydi. Fizkultura darsi 5-soatga qo`yilsa o`quvchilarning mehnat qobiliyatini saqlashga ijobiy ta'sir etadi, agar u oxirgi darsga qo`yilsa, bu xilda samara bermaydi. Boshlang`ich sinflarda mehnat darsi o`quv kunining uchinchi soatida, IV - VIII va yuqori sinflarda esa to`rtinchi soatda bo`lishi o`quv kuni oxirida o`quvchilarning mehnat qobiliyatiga ijobiy ta'sir ko`rsatadi.

Bu shart - sharoitlarning hammasi har bir sinf uchun va xaftaning har qaysi kuni uchun o`quv kuni tuzilishini belgilashda hisobga olinadi.

Ayrim kunlarda dars mashg`ulotlari o`rtacha qiyinlikdagi predmetlardan boshlanib, unga nisbatan yengilroq o`quv predmetlari bilan tugallanishi to`g`ri bo`ladi.

O`quv kuni davomida qiladigan ishlarning o`zgarib turishi juda zarur, sababi bu ishlarni bajaraganda turli analizatorlar (eshitish, ko`rish, harakat analiz atorlar) aktiv rol o`ynaydi, bu analizatorlar markazi bosh miya po`stlog`ining turli uchastkalarida (eshitish analizatori chakka doirasida, ko`rish analizatori ensa doirasida, harakat analizatori miya doirasida) bo`ladi. Bosh miyaning bir uchastkasi zo`r berib ishlayotgan vaqtda uning boshqa qismlari dam olib turadi. Bu hol esa o`qituvchilarning yalpi ish qobiliyatlariga yaxshi ta'sir ko`rsatadi.

Dars boshlanishidan oldingi gimnastikani va dars o`rtasidagi dam olish vaqtini — tanaffusni to`g`ri tashkil qilish o`quvchilar organizmining funktsional holatiga kun bo`yi ijobiy ta'sir ko`rsatishi isbotlangan. Maktabdagi eng qisqa tanaffus 10 minut.

Ikkinchi va uchinchi darsdan keyin ovqatlanish va boshlanayotgan charchashni yo`qotish uchun 30 minutlik katta tanaffus (ikkinchi darsdan keyin) qilinadi. Tanaffusning quyidagi sxemasini qo`llash mumkin.

10-20-10-10 minut. O`quvchilar dars paytida faqat dars og`irligidan emas, balki uzoq vaqt bir holatda o`tirishdan charchaydilar. Tanaffuslarda aktiv dam olish bolalarning harakatlanish faoliyatini oshiradi. Ammo, tanaffus paytida xaddan tashqari ser harakat va shovqin - suronli o`yinlarni o`ynamaslik kerak, bunday o`yinlardan keyin o`quvchilar sinfga juda charchab qaytadilar va ular uzoq vaqt diqqatini to`play olmaydilar.

Shuningdek, tanaffusdan badiiy adabiyot o`qish, shaxmat o`ynash, o`tilgan mavzuni qaytarish uchun foydalanilmaslik kerak.

Aqliy mehnat faoliyatiga bolalarning qaysi smenada o`qishi ham ma'lum ta'sir ko`rsatadi, Ikkinchi smenada o`qiydigan o`quvchilar maktabga ancha toliqib keladilar. Shu sababli ularning o`qish kunini turli tashkil qilish muhim ahamiyaga ega. Birinchi va bitiruvchi sinflar albatta birinchi smenada o`qishlari kerak.


Download 39.5 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   22




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling