Zbekstan respublikasi xaliq bilimlendiriw ministrligi


Download 0.58 Mb.

bet3/9
Sana27.11.2017
Hajmi0.58 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

belgili  ekologiyalıq  gruppanı  payda  etedi,  bug’an  fitoplanktonlar  delinedi.  Olar  mayda 

organizmlerge  awqat  boladı.  Plankton  organizmler  suw  qatlamınında  aktiv  tirishililik  etetug’ın-



nektonlarg’a, sonday-aq okena ultanınıda tirishiliik etetug’ın organizmler-zoobentoslarg’a awqat 

boladı.  Ulıwma  jer  betindegi  aylanıs  bul  ayırım  ximiyalıq  elementlerdin’  aylanısınan  turadı. 

Solardan uglerod, azot, kislorod, fosfor aylanıslarınan turadı. 

 

Solardın’  ishinde  biosferada  barlıq  protsesslerde  qatnasatug’ın  bul  uglerotın’  aylanısı 



boladı. Bunın’day quramalı ximiyalıq elementlerdin’ aralaspasınan turatug’ın biosferada uglerod 

baslı  roldi  oynaydı.  Uglerod  birikpesi  ta’biyatta  ba’rqulla  payda  bolıp  o’zgerip tarqalıp ortıradı. 

Uglerod  tiykarınan  uglekiskiy  gazden  tiri  denege,  onnan  tiri  deneden  uglekislıy  gazge  o’tip 

otıradı.  Sonın’    menen  birge  uglerodtın’    bir  bo’legi  aylanıstan  shıg’ıp  qaladı,  olar  okean 

jınıslarının’  qaldıqlarının’  ko’pshilik  bo’limi  qazılma  baylıqlarda  (tas  ko’mir  neft,  gazlerde 

ushırasadı).  Neorganikalıq  birikpelerden  organikalıq  zatlardın’  payda  bolıwında,  fotosintez 

protsesinin’ iske asıwı, bul protsesske qatnasıwshı organizmler-fitoavtotroflar delinedi. 

Olar  organikalıq  zatlardı  du’ziw  ushın  ku’n  energiyasın  paydalanadı.        Al,  Xemotroflar-

organikalıq  zat  du’ziw  ushın  ximiyalıq  reaktsiya  na’tiije-sinde  bo’linip  shıqqan  energiyanı 

paydalanadı-biraq az roldi atqaradı. Sonın’ menen birge o’simliklerde assimilyatsiya protsessinde 

o’siw  ha’m  rawajlanıwında  basqada  bir  qatar  protsessler  ju’redi,  og’an  hawada  ha’m  suwda 

erigen kislorod paydalanadı. Tiri organizmlerdin’ tkanlarının’ okisleniwi na’tiyjesinde uglekislıy 

gaz  bo’linip,  ol  dem  alıwdı  boldıradı.  Dem  alıw-bul  sutkalıq  protsess.  Ko’pshilik  organizmler 

dem  aladı  tek  g’ana  anaerob  organizmlerden  basqası.  Ta’biyatta  uglekislıy  gazdın’  deregi    o’li 

organikalıq zatlardın’ tarqalıwınan payda boladı. Uglekislıy gazdın’ ta’biyattag’ı zapası o’simlik 

ha’m haywanlardın’ shiriwinen tolıqtırıladı. 

Al  uglerodtın’  okeandag’ı  aylanısı  belgili  da’rejede  avtonomiyalı  boladı.  Fitoplanktonlar 

tamanınan  payda  bolg’an  organikalıq  zatlar  okeannın’  zooplankton,  zoobentos,  nekton 

organizmleri ta’repinen paydalanıladı. Sol organizmlerdi dem alıw protsessinde bo’linip shıqqan 

uglekislota  ha’m  olardın’  o’liklerinin’  tarqalıwınan  uglekislota  ten’iz  suwında  erip,  olardın’ 

ko’pshilik mug’darı, suw tu’bindegi sho’gindi jınıslardın’ quramına o’tip, ko’p waqıtqa shekem 

aylanıstan shıg’ıp qaladı. 

Bunnan  basqada  atmosfera  menen  okean  arasında  uglekislota  almasıp  otıradı.  Sonlıqtan 

SO

2



-nın’  mug’darı  atmosfera  menen  okean  suwının’  betindegi  SO

2

-  mug’darı  menen  teppe-



ten’likte turadı. 

Du’nyalıq  okean  SO

2

-nin’  atmosferadag’ı  kontsentratsiyasın  retlep  otırıwshı  xızmetin 



atqaradı.  

Ol to’mendegishe mexanizm arqalı iske asadı. 



 

14 


Sa(NSO

3

)



2

SaSO



3

+N

2



O+ SO

Ma’selen  ilimpazlardın’  ko’rsetiwi  boyınsha  ulıwma  gidrosferada  130.000*10



12

kg  erigen 

SO

2

  ushırasadı, bul atmosferadag’ıg’a qarag’anda 60 ma’rtebe ko’p degen so’z.  



Uglerodtın’ ko’pshilik bo’legi organikalıq emes, yag’nıy qarbonatlarda. 

Sonın’  menen  bir  qatar  uglerod  aylanısında  adamlar  iskerliginin’  roli  joqarı.  Ma’selen 

adamlar  ortasha  esap  penen  ha’r  jılı  1,08•10

9

  t  SO



gazin  al  sanaatta  bir  jılda  1,254•10

9

  t 


paydalanıladı. Egerde jag’ıw na’tiyjesinde sonın’day mug’darda  atmosferadan bo’linbese, onın’ 

atmosferadag’ı (hawadag’ı) mug’darı 290 mln

-1

 -320


-1

 mln   shekem jetedi. 

Ulıwma  SO

2

  atmosferada  artıp  barıwı  so’zsiz  jer  betinde  temperaturanın’  artıwına, 



muzlıqlardın’ eriwine okean suwının’ ko’beyiwi-ne ha’m basqada awır aqıbetlerge alıp keledi. 

 Sonlıqtan  adamzat  aldında  u’lken  juwapkershilikli  wazıypa  bul  basqa  energetikalıq 

istochniklerdi  tabıw,  bul  atmosferada  SO

2

  anag’uraqım  tezlikge  o’siwin  pa’seytedi.  Tog’aylardı 



qırqıw, jollardı du’zetiw, jer betinde jasıl ag’ashlardı otırg’ızıwdın’ maidanın azaytadı.Ta’biyg’ıy 

fitotsenozlardı  paydalanıwda,  onın’  ornına  ma’deniy  o’simliklerdi  egiwde,  ulıwma  fotosintez 

protsessin to’menletpey al joqarılatıw talap etiledi.  

Azottın’   aylanısı 

 

Ta’biyatta  azottın’  aylanısı  quramalı  xarakterge  iye.  Atmosferada  N-azottın’  mug’darı 



70F  quraydı  ,lekin  onı  tikkeley  organizmlerdin’  paydalanıwı  qıyın,  ol  ximiyalıq  birikpe  turinde 

fiksatsiyalanıwı kerek(birigiwi).  

     Ta’biyatta azottın’ fiksatsiyası ha’r qıylı jol menen, vulkanlardın’ xızmetinde , atmosferadag’ı 

zaryadlardan, meteoritlerdin’ janıwınan payda boladı. A’sirese azottın’ fiksatsiyalanıwında erkin 

jasawshı mikroorganizmlerdin’, o’simlik japırag’ında, tamırında jasawshı bakteriyalar tamanınan 

koplep iske asadı. 

    Erkin jasawshı bakteriyalardan, azoto bakteriyalar, bular aeroblı organizmler ha’m klostridium 

paster,  bul  kislorodsız  anaerob  organizmler,  ja’rdeminde  fiksatsiyalanadı.  Bunın’day  jol  menen 

azot fiksatsiyalang’anda ha’r bir gektarg’a jılına 5-6 kg shekem baradı. Bunnan basqada azottın’ 

fiksatsiyası topraqtag’ı ko’k-jasıl suw otları tamanınan da iske asadı. 

       Azottı fiksatsiyalawshı organizmlerdin’ tu’ynegi sobıqlı o’simliklerdin’ tamırında jaylasadı. 

Sobıqlı o’simliklerdin’ tamırındag’ı tu’ynekli bakteriyalardın’ xızmetinde payda bolg’an azottın’  

mug’darı  jılına  350  kg\ga  boladı.Bul  erkin  jasawshı  azot  fiksatsiyalawshı  organizmlerge 

qarag’anda  100  ese  kop  degen  so’z.Bakterial  tu’ynekler  tek  o’simlik  tamırında  emes,  al  370  ke 

jaqın o’simlik japırag’ında tabılg’an, olarda azottı fiksatsiyalaw uqıbına iye. 

       Topıraqta uzliksiz eki protsess ju’redi,ammoniy ionı NH

+

_( NO



-

2

 



)_(NO

-

3) 



nitrit nitratka shekem okislenedi.Al nitrat ha’m nitritler gaz ta’rizli (N

2

) azotqa shekem qa’lpine 



keledi, 

denitrifikatsiyalawshı 

bakteriyanın’ 

ja’rdeminde.Nitrifikatsiyalawshı 

bakteriya 

nitrozomanada  tuwısının’  tu’ri  ammoniy  ionın  nitritke  shekem,  al  nitrobakter  tuwısının’  tu’ri 

nitritti  nitratka  shekem  okisleydi.  Bul  eki  protsesste  energiya boliniwi menen ju’redi, al bul eki 

bakteriyanın’  gruppası  bul  energiyanı  organikalıq  zattı  assimiliyatsiya  ushın  paydalanadı.Bular 

xemoavtotroflar  toparına  kiredi.Al  denitrifikatsiyalawshı  bakteriyalar  nitrat  ha’m  nitritlerdi  O

2

 



kislorodtın’ deregi retinde paydalanadı. 

        Ammoniy nitrit ha’m nitratlar birikpesi o’simlik organizmine o’tip organikalıq zat du’zedi, 

da’slep aminokislotalar keyin quramalı belok du’ziledi. 

        Solay  etip  barlıq  ximiyalıq  elementler  ha’m  onın’  ionları,  hasıl  metallar  radioaktiv  ha’m 

siyrek  elementler  tiri  organizmler  quramına  kiredi,  basqasha  aytqanda  kishi  biologiyalıq 

aylanısqa  qatnasadı.Sog’an  baylanıslı  tiri  organizmlerdin’  ha’zirgi  zaman  atmosferasın, 

gidrosferasın  ha’m  litosferanın’  joqarg’ı  qatlamın  du’ziwdegi  roli  ayrıqsha  ekenin  korsetiw 

kerek. 


      Atmosferadag’ı  kislorodtin’  ko’pshilik  mug’darı  biogenlik  kelip  shıg’ıwg’a  iye,  al  onın’  az 

mug’darı  fotoliz  na’tiyjesinde  (yag’niy  jaqtılıq  energiyası  ja’rdeminde  suwdın’  tarqalıwınan 

payda boladı). 


 

15 


   Jer  betinde  tirishiliktin’  payda  bolıwı  kem-kemnen  ha’zirgi  atmosferanın’  quramın 

qa’liplestirip, tiri organizmlerdin’ iskerligin boldıradı. 

      Gidrosferadag’ı duz rejimi bul suw organizmlerinin’ xızmeti dep qarawg’a bolmaydı, sebebi 

al  birinshi  gezekte  taw  jınıslarının’  ximizmine  baylanıslı,  suw  organizmleri    gidrosferada 

kislorodlıq  rejimdi  retleydi.  Cuwdı  organikalıq  ha’m  mineral  birikpeler  menen  bayıtıw  suw 

organizmlerinin’ funktsiyası. 

A’sirese  topıraqtın’  qa’liplesiwinde organizmlerdin’ roli joqarı. Olar topıraqta organikalıq 

zatlardı  du’zip  qoymastan,  ol  mineral  zatlardı  taw  jınısların  samal  qag’ıw  arqalı,  organikalıq 

zatlardı tarqalıwı esabınan payda etedi. 

Organizmler-taw  jınıslarının’  jeliniwinde  (tarqalıwında)  ku’shli  faktor.  Ag’ash 

o’simliklerinin’  taw  jınıslarının’  jeliniwinde  bosan’latıwda  olardın’  tamırı  u’lken  mexanikalıq 

xızmet  atqaradı.  Taw  jınısların  buzıwda  bakteriyalar  SO

2

,  organikalıq  kislota,  ammiak,  azot 



kislotasın h.b.bo’lip shıg’aradı. 

Topıraqta  organikalıq  zatlardın’  du’ziliwinde  haywanlardın’  roli  ayrıqsha.  Olar  o’zinin’ 

xızmeti  arqalı  topıraqtı  to’gin  menen  bayıtıp  koymay,  gumustın’  payda  bolıwında,  topıraqtın’ 

aeratsiyasın,  ıg’allıg’ın  arttırıwda  xızmet  etdi.  A’sirese  Ch.Darvin  haywanlar  xızmetinde  jawın 

qurtının’ rolin bılay aytadı, «Angliyanın’ barlıq toprag’ı onın’ isheginen o’tti»-deydi. Solay etip, 

haywan,  o’simlik,  mikroorganizm  ha’m  zamarrıqlar  topıraq  payda  bolıwg’a  biologiyalıq  faktor 

bolıp baslı roldi atqaradı. 

 

Sorawlar ha’m tapsırmalar. 

1. Biosferadag’ı kishi ha’m u’lken zat aylanıs degen ne? 

2. Ta’biyatta uglerodtın’ (S) aylanısın tu’sindirip berin’? 

3. Ta’biyatta azottın’ (N) aylanısın tu’sindirip berin’? 

4. Ta’biyatta kislorodtın’ (O) aylanısın tu’sindirip berin’? 



    

 

 



4- LEKTSIYA. 

 BIOSFERADAG’I ORGANIZMLERDIN’ KO’P TU’RLILIGI 

Jobası: 


        1. Tu’r kriteriyaları. 

        2. Prokariot, eukariot organizmler. 

        3.Organizmlerdin’ klassifikatsiyası. 

 

 

Biosfera  ushın  tiri  organizmlerdin’  ju’da’  ko’p  tu’rliligi  xarakterli.  Bul  ha’r  qıylılıqtı 



organizmler  arasındag’ı tuwısqanlıq baylanıstı sa’wlelendiriwshi sistemag’a kirgizedi. Tiykarg’ı 

sistematikalıq  (taksonomiyalıq)  kategoriya  bolıp  tu’r  xızmet  etedi.  Ha’r  qıylı  sistematikalıq 

gruppalardag’ı tu’rlerdi ayırıw ushın olardın’ belgilerinin’ jıynag’ı paydalanadı. Biz olardı ayırıw 

ushın ulıwma printsiplerdi qollanamız. 



 

1.  Morfologiyalıq.  Tu’rler  bir-birinen  belgilerinin’  jıynag’ı  boyınsha  ayırıladı.  Bunda 

tu’rler ko’pshilik waqıtta dimorflı yamasa polimorflı. boladı:   

Biz  tek  bul  kriteriya  menen  tu’rlerdi  bir-birinen  ayıra  almaymız  (bir  kriteriyanın’  o’zi 

jetkiliksiz). Sebebi ta’biyatta bir-birine ju’da’ uqsas tu’rler bar.  



2.  Fiziologiyalıq.  Tu’rler  bir-birinen  fiziologiyalıq  qa’siyetleri  boyınsha    ayırıladı: 

ko’beyiw mu’ddeti, balalar sanı, awqatlanıw protsessinin’ tezligi, dem alıw h.t.b. Ha’r qıylı tu’r 

wa’killeri  shag’ılıspaydı,  shag’ıllasada  na’sil  bermeydi.  Biraq  ta’biyatta  ayırım  tu’rler: 

kanareykalar,  terek  ha’m  tallar,  qoyanlar  o’z-ara  shag’ılısıp  na’sil  beriwi  mu’mkin.  Bul  o’z-

o’zinen fiziologiyalıq kriteriya tu’rlerdi bir-birinen ayırıw ushın jeterli emes ekenligin ko’rsetedi. 

3. Bioximiyalıq.  Ha’r qıylı tu’rge kiretug’ın organizmler o’zinin’ ximiyalıq quramı, sonın’ 

ishinde belok, uglevod, peptitsidler, nukleyn kislotalar ha’m basqaları menen ajıraladı. 



 

16 


4. Geografiyalıq. Ha’r bir tu’r belgili bir tarqalıw oblastı-arealına iye. biraq ayrım eki-u’sh 

tu’rdin’  arealı  uqsas  bolıwı  yamasa  jaqın  boladı.  Demek  bul  kriteriyada  tu’rlerdi  bir-birinen 

ayırıwı ushın jetkiliksiz. 

5.  Ekologiyalıq.  Ha’r  bir  tu’rge  kiriwshi  organizmler  konkret  ortalıq  jag’dayına 

iykemlesken boladı. 



6.  Genetikalıq  kriteriya.  bul  kriteriyada  ha’r  bir  tu’rge  ta’n  xromosomalar  jıyındısı, 

du’zilisi  ayırıqsha  boyawlar  menen  boyalıwı  tu’siniledi.  Bir  tu’rdegi  xromosoma  sanı  ekinshi 

tu’rde qaytalanbaydı.   

 

Demek  tu’r  bir-birinen  morfologiyalıq,  fiziologiyalıq  ha’m  bioximiyalıq  belgilerinin’ 



jıynag’ı  menen  ayrılıp,  belgili  bir  arealdı  iyelep  ulıwmalıq  kelip  shıg’ıwg’a  ha’m  ko’beygish 

a’wlad beredi.  

Ha’zirgi  sistematikanın’  tiykarın  salıwshı  K.Linney  tu’rdi  binarlı  nomenklatura  menen 

atawdı  usındı.  Ha’r  bir  tu’r  qosarlı  atqa:  tuwıs  atı  ha’m  tu’r  atı.  Solay  etip,  tu’rdi  atawdın’ 

ulıwmalıq printsipipi-latın tilinde ataladı. tu’rler arealdın’ kishi bo’limin iyelewshi kishi tu’rlerge 

bo’linedi.  Kishi  tu’rler  u’sh  atamag’a  iye.  Ma’selen,  belkanın’  (tiyin)  tu’ri  Sciurus  Vulgaris 

“MDA  ellerinde  to’mendegidey  kishi  tu’rlerge  bo’linedi.  Sciurus  Vulgaris,  S.V.formosovi, 

S.V.jacutensis.  

Jaqın  tu’rler  tuwıslarg’a  birigedi,  tuwıslar-tuxımlasqa,  tuqımlas-otryadqa  (o’simliklerde) 

yamasa  qatarg’a  (haywanlarg’a)  otryadlar-klassqa,  klasslar-tipke  birigedi.  Bul  ierarxlı  sistema 

organizmler sistematikasındag’ı ha’r bir tu’r ha’m kishi tu’rdin’ ornın anıqlawg’a mu’mkinshilik 

beredi.   Viruslardın’ 900 g’a jaqın tu’ri bolıp (sonın’ ishinde faglar-100) Viruslar kletkalıq emes 

organizmler  qalg’an  barlıq  organizmler eki kishi patshalıqqa bo’linedi: 1. Prokariotlar yamasa 

yadrolıg’a  shekemgi  organizmler,  bularda  yadronı  tsitoplazmadan  ayırıp  turıwshı    membrana 

bolmaydı, xromosomag’a    iye emes. 2. Eukariotlar yamasa yadrolı organizmler. Prokariotlarg’a 

eki  tip  (bo’lim)-bakteriyalar  ha’m  ko’k-jasıl  vodorosller  kiredi.  Ekewi  qosılıp  drobyankalar 

patshalıg’ın  du’zedi.  Eukariotlar  u’sh  patshalıqqa  o’simlikler,  zamarrıqlar  ha’m  haywanlarg’a 

bo’linedi.  Zamarrıqlar-birlemshi  geterotrof  organizmler.  Olardın’  denesinde  plastidler  bolmadı.. 

Kletka  diywalı  azotlı  zatlar  aralasqan  pektinnen  (nasekoma  xitinin  yadqa  tu’siriwshi)  turadı. 

Zapas  zatlardan  uglevod,  glikogen,  may  jıynaydı.  Kraxmal  du’zbeydi.  Haywanlar-birlemshi 

geterotroflar. Solay etip organizmler sisteması to’mendegishe: 

1. Kletkasız organizmler, viruslar yarım patshalıg’ı 

II. Prokariotlar yamasa yadrolıg’a shekemgi organizmler yarım patshalıg’ı. 

III. Eukariotlar yamasa yadrolı organizmler yarım patshalıg’ı. 

1. O’simlikler patshalıg’ı. 2-zamarrıqlar patshalıg’ı, 3-haywanatlar patshalıg’ı. 

Prokariotlar yarım patshalıg’ı: 

1. Bakteriyalar bo’limi-3000 tu’r. 

2. Ko’k-jasıl vodorosller (fikotsian)-2000 tu’r. 

Barlıq prokariotlar-5000 tu’r 



Eukariotlar yarım patshalıg’ı: 

Haywanatlar patshalıg’ı: 

1. A’piwayılar tipi-25000-30000 tu’r (70000) 

2. Gubkalar-500 g’a jaqın tu’r. 

3. Đshek quwıslılar-9000 

4. Jalpaq qurtlar-15000 (12000) 

5. Do’n’gelek qurtlar, nematodalar-12000. 

6. Nemertinler-2000 

7. Saqıynalı qurtlar-9400-9500 

8. Mshankalar-4500 tu’r 

9. Đyin ayaqlılar-200 tu’r 

10. Mollyuskalar-107000 (130000) 

11. Buwın ayaqlılar-1500000 


 

17 


12. Pogonoforalar-100 den zıyat 

13. Tu’kli jaqlılar-50 

14. Đyne terililer-6000 

15. Xordalılar tipi- 41000-46000 

    Barlıq haywanlar-1724400-1739500 

Zamarrıqlar patshalıg’ı 

1. Slizevikler (shılımshıqlar)400-500 

2. Haqıyqıy zamarrıqlar-100000 



Barlıq zamarrıqlar-100400-100500 

O’simlikler patshalıg’ı 

1. Pirofitli vodorosller-1000-nan zıyat 

2. Altın sıyaqlı vodorosller -400 

3. Diatom  vodorosller -20000 

4. Sarı jasıl  vodorosller -400 

5. Qon’ır vodorosller -1500 

6. Qızıl vodorosller -4000 

7. Evglena vodorosller-900-1000 

8. Jasıl  vodorosller-5700 

9. Xara  vodorosller-200-300 

10. Lishaynikler-26000 

11. Moxlar-25000-35000 

12. Plaunlar -970 

13. Psilot ta’rizliler-4 

14. Paporotnikler-10000 

15. Xvoshlar-30-35 

16. Jalan’ash tuqımlılar-600 

17. Jabıq tuqımlar-250000 

Barlıq  o’simlikler-346700-356900,  solardan  to’men  da’rejeli-60100-60300  tu’r,  joqarı 

da’rejeliler 286600-296600 

1.  Kletkasız  organizmler  viruslar,  basta  aytqanday  parazit  bolıp  tabıladı.  Olar  arasında 

ko’pshiligi adam ha’m haywanlarda awırıw taratadı. Bakteriya virusları (faglar) awırıw taratıwshı 

bakteriyalarg’a qarsı qollanıladı. 

2.  Prokariot  organizmler.  Bakteriyalardın’  ayırım  formaları  ıssı  tochkalarda  80-93

0

  S 



temperaturag’a  shekem  jasay  aladı.  Ko’pshilik  bakteriya  sporaları  qaynatıwg’a  da  shıdaydı. 

Ko’pshilik bakteriyalar ku’shli suwıqqa da, qurg’aqshılıqqa da shıdaydı. Sonın’ ushın bul gruppa 

organizmleri  barlıq  jerde  (hawada,  topıraqta,  suwda)  tarqalg’an.  Olar  ishinde  kislorodqa  bay 

ortalıqta jasawshı formaları ha’m kislorodsız ortalıqta jasawshı formaları bar. Bakteriyalar barlıq 

poyas ha’m zonalarda tirishilik etedi. Olar ten’iz astındag’ı ilde 4 km teren’likte ha’m litosferada 

neft  aralarında,  sonday-aq  atmosferada  10  km  den  zıyat  biyiklikte  tirishilik  etedi.  Olardın’  sanı 

1m3 hawada on mın’lag’an, 1 sm

3

 da’rya suwında ju’z mın’lag’an, 1 g topıraqta million ha’tteki 



millyardqa jetedi. 

Bakteriyalar  ta’biyattın’  zat  almasıw  protsessinin’  barlıg’ında  qatnasadı.  Olardın’  ishinde 

organikalıq  zat  du’ziwshi  xemoavtotroflar  bar.  Azot  aylanısı,  barlıq  organikalıq  ha’m 

neorganikalıq  birikpelerdin’  ko’pshilik  bo’limi  bakteriyalar  qatnasında  o’tedi.  Olar  taw 

parodalarının’  buzılıwında,  neft  payda  bolıwında,  torf  ha’m  tas  ko’mir  payda  bolıwında,  temir, 

marganets  aylanısında  ha’m  ha’r  qıylı  rudalardın’  payda  bolıwında  qatnasadı.  A’sirese  olardın’ 

azot  fiksatsiyasında  roli  ullı.  Olar  o’simlik  tamırında  tu’ynek  formasında,  ko’pshilik  o’simlik 

japıraqlarında  ha’m  topıraqta  erkin  jasaydı.  Nitrifikatsiya  ha’m  denitrifikatsiyada    bakteriya 

qatnasında o’tedi.  

Ayırım  bakteriyalar  haywanlardın’  simbiontları  esaplanadı.  Olardın’  isheklerinde  jasaydı. 

Sonın’  menen  birge  bakteriyalar shiriw ha’m ashıw protsessine qatnasadı. Bakteriyalar arasında 


 

18 


o’simlik,  haywan  ha’m  adamlarda  qa’wipli  keselliklerdi  shaqıradı.  Ayırım  bakteriyalar  ha’m 

antibiotik retinde qollanıladı. 

Ko’k-jasıl vodorosller (tsianofitseyalar ha’m tsianobakteriyalar). Bulardın’ bakteriyalardan 

ayırmashılıg’ı  fotosintezge  qatnasadı.  Ayırımları  azottı  fiksatsiyalaydı.  Ayrım  tu’rleri  ıssı 

tochkalarda  84

0

C  qa  shekem  jasaydı.  Sonın’  menen  birge  olar  Antarktida-84



0

  C  temperaturada 

jasaydı.  To’men  temperaturag’a  shıdaw,  sonday  aq  quyash  radiatsiyasına  shıdaw  bir  qatar 

iykemlesiwshilikler menen baylanıslı, olardan kletka a’tirapında ıg’allı futlardın’ islep shıg’arıwı. 

Bul  futlyar  (qap)  ko’k-jasıl  vodorosllerge  qurg’aqlıqqa  shıdawg’a  (tu’ngi  ha’m  azang’ı  ıg’aldı 

sin’iriw  na’tiyjesinde)  ja’rdem  beredi.  Ko’k-jasıl  vodorosller  topıraqta,  topıraq  u’stine, 

tereklerde,  dushshı  ha’m  ashshı  suwlarda,  qar  ha’m  muz  u’stinde  ushırasadı.  Ayırım  tu’rleri 

«gu’llew»  di  (suwda)  shaqıradı.  Ko’pshilik  tu’rleri  kospolit  esaplanadı.      Endi  haywanlar  tipin 

qarap o’temiz. 

A’piwayılar  tipi.  Bular  bir  kletkalılar  bolıp  tabıladı.  Ayırım  waqıtları  kletkalar 

koloniyalardı payda etedi. A’piwayılar ken’ tarqalg’an. Olar ten’izdin’ betinen en’ teren’ jerlerine 

shekem tarqalıp plankton, bentostın’ du’ziliwinde qatnasadı. Ko’pshiligi topıraqta tirishilik etedi. 

Omırtqasız  ha’m  omırtqalı  haywanlardın’  ishegine  ornalasıp  xozyayinnin’  qaldıq  awqatları 

menen  awqatlanadı  yag’nıy  saprofit  formada  jasaydı.  A’piwayılardın’  barlıq  klasslarında 

ko’pshilik  sanda  parazit  tu’rleri  ushırasadı.  A’piwayılar  okean  ilin  payda  etiwde  u’lken  rol 

oynaydı. 

Gubkalar  tipi.  Bular  ten’iz    haywanları  bolıp  otırıp  tirishilik  etedi.  Olardın’  skleti 

uglekislıy, kaltsiy, kremniy yamasa organikalıq zat sponginnen turadı.  

Gubkalar-ku’shli  biofiltratorlar  bolıp  o’zinin’  denesinen  ko’p  mug’darda  suwdı  o’tkeredi. 

Ayırım gubkalar basqa organizmler menen kommensalizm qatnasına tu’sedi. Ma’selen, jasıl bir 

kletkalı  vodorosller  gubka  denesine  ornalasıp  dushpannan  qorg’anadı,  o’z  gezeginde  gubkanı 

kislorodqa toydıradı. 



Đshek quwıslılar tipi.    Suwda jasaydı. Otırıp   tirishilik etedi yamasa du’nya ju’zlik okean 

suwında  ju’zip  ju’redi.  Bularg’a  polipler,  meduzalar,  gidralar  kiredi.  Korall  polipleri  tropik 

suwlarda  jasaydı.  Rif  du’ziwshi  polipler  (korollar)  50  m  den  to’mende  jasamaydı,  olardın’ 

simbiontları  bir  kletkalı  vodorosller-zooksantellalar.  Bular  poliplerge  kislorod  berse,  ekinshi 

ta’repten korall koloniyalarında dushpanlardan qorg’anadı. 

Jalpaq,  qurtlar  tipi.    Bul  tiptin’  erkin  jasawshı  wa’killeri-turbelyariyalar-ten’izlerde  ishki 

suwlarda,  siyrek  qurıqlıqtın’  ıg’allı  uchastkalarında  jasaydı.  Ko’pshilik  tu’rleri  haywan  ha’m 

adamlarda parazitlik etedi. Bir a’wladı birden eki ha’m u’sh xozyaynde tirishilik etedi. 

Do’n’gelek qurtlar tipi.  Bul tip wa’killeri ju’da’ ha’r qıylı ortalıqlarda-okean ha’m ten’iz 

ultanında  (ekvatordan  arktika  g’a  shekem).  Tek  bentos  wa’killeri  emes,  plankton  wa’killeri  de 

bar. Dushshı suwlarda, topıraqta ushırasadı. Olar barlıq shiriw protsessinde qatnasadı. 

Nemertinler  tipi.    Barlıg’ı  ten’iz  qurtları  bolıp  ko’pshiligi  ortasha  ha’m  suwıq  suwlarda 

ju’da’  siyrek  tropik  suwlarda  jasaydı. Bular taslı ha’m qumlı litoraldın’ jasawshıları. Ayırımları 

krab ha’m mollyuskalarda parazitlik etedi. Tek bir tuwıstın’ tu’rleri g’ana da’rya ha’m ko’llerde 

jasaydı. 



Saqıynalı  qurtlar  tipi.    Ko’p  qılshıqlı  qurtlar  klasının’  wa’killeri  ten’izde  jasaydı. 

Ayırımları 8000 m teren’likte otırıp tirishilik etedi. Ayırım tu’rleri ishki suwlarda (mıs Baykalda) 



Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling