Zbekstan respublikasi xaliq bilimlendiriw ministrligi


Download 0.58 Mb.
Pdf просмотр
bet8/9
Sana27.11.2017
Hajmi0.58 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

olardı  uslawshı  (jewshi)  su’t emiziwshilerdin’ joqlıg’ı atqaradı. Al nasekomalarda bolsa ku’shli 

samallar baslı roldi atqaradı. 

Atawlardın’  o’simlik  ha’m  haywanat  du’nyası  antropogen  ta’sirinde  tez  qırılıp  ketedi. 

Sebebi  ol  izolyatsiyalang’an  (bo’leklengen).  Ayrım  waqları  bul  protsess  qaytımsız  boladı.  Mıs: 

Komandor atawları jag’alarında jasag’an Steller ten’iz sıyırı, qanatsız chistik (o. Nyufawndlend) 

moa (Jan’a Zelandiya), dront h.b. 

Sonın’  menen  birge  atawg’a  adamlardın’  basqa  haywanlardı  a’keliwi  de  sol  atawdın’ 

o’simlik  ha’m  haywanat  du’nyasına  keri  ta’sirin  tiygiziwi  mu’mkin.  Bug’ın  mısal  ju’da’  ko’p. 

Eshkiler  ko’plegen  atawlarda  (Sharapatlı  Elena)  o’simliklerdin’  ko’plegen  tu’rlerin  joq  qılıp 

jiberdi.  Avstraliyadan  Jan’a  Zelandiyag’a  alıp  barılg’an  o’simlik  jewshi,  qaltalı  opossum  bul 

eldin’  ko’pshilik  rayonlarının’  tog’ayların  joq  etti.  Tıshqanlar  (alamanlar)  da  faunag’a  belgili 

zıyan  tiygizedi.  Olar  quslardın’  ma’yegin  ha’m  uyasın  joq  etedi.  Mısalı,  olar  Raul  atawındag’ı 

(Kermadek arxipelagı) kermadek shag’alasın tolıq joq etip jiberdi. 

Jabayı  shoshqalar  da  haywanatlar  elatına  u’lken  zıyan  keltiredi.  Jan’a  Zelandiyada  olar 

monotipli  endemik  otryad  wa’kili  bolg’an-gatteriyanı,  ushpaytug’ın  qus-kivanı  ha’m  sovi 

popugayın joq etti. 

Sonın’ ushın atawg’a anaw yaki mınaw o’simlik ha’m haywan tu’rin alıp kelmesten burın 

sol tu’rdin’ eklogiyasın u’yrenip alıw kerek. 



 

Jer sharı suwlarındag’ı tirishilik. 



 

Đshki  suw  aydınlarının’  eki  tipi  bar:  1.  Aqpaytug’ın  (ko’ller,  batpaqlıqlar,  suw 

saqlag’ıshlar). 2. Ag’atug’ın (da’ryalar, salmalar h.b) 

Ag’atug’ın suw aydınlar dushshı suwg’a iye boladı, al aqpaytug’ın suw aydınlar duzlılıg’ı 

quramı,  mug’darı  boyınsha  bir-birinen  keskin  ayrıladı.  Tikenli  balıq  59F  ge  shekem  duzlılıqta 

jasaydı;  engidra  shıbınının’  lichinkaları  ha’m  quwırshaqları  120-160F  ge  shekem;  al  ko’llerde 

jasawshı shayan Artemia Salina 220 F duzlılıqta da jasay aladı. 

Suwdın’  qattılıg’ı-bul  da  suw  ornanizmlerine  ta’sir  jasap  otıradı.  Ma’selen:  dushshı  suw 

gubkaları ha’m mshankaları qattı suwlarda al mollyuskalar jumsaq suwlarda tirishilik etedi. Qattı 

suwg’a iye suw aydınlar izvestnyak ha’m dolomitlar rawajlang’an rayonlarda boladı. 

Dushshı  suw  wa’killerinin’  dene  suyıqlıg’ı  gipretoniyalı  yag’nıy  olardın’  duzlarının’ 

kontsentratsiyası  olar  jasaytug’ın  suw  kontsentratsiyasına  qarag’anda  joqarı  boladı.  Osmos 

nızamı boyınsha olardı qorshag’an suw olardın’ denesine kiriwge urınadı. Bunnan qutılıw ushın 

dushshı suw wa’killeri suw o’tkermeytug’ın qabıqqa yamasa denedegi suwdı bo’lip shıg’arıwshı 

arnawlı  uqıplılıqqa  (a’piwayılardag’ı  qısqarıwshı  vakuolllar,  balıqlardın’  bu’yrekleri  h.b). 

Dushshı  suwda  tirishilik  etiwdin’  usınday  qıyınshılıqlarg’a  baylanıslı  ten’iz  haywanlarının’ 

ko’pshilik tipleri sonın’ ushın ishki suw aydınlarda  jasay almawı mu’mkin. 

Duzlı  suwlardın’  wa’killerinin’  dene  suyıqlıg’ı  (sonın’  ishinde  okean  wa’killerinin’) 

izotonyalı  yamasa  a’zzi  gipotoniyalı  (qorshag’an  ortalıqtag’ıg’a  qarag’anda  ten’  yamasa  qısqa 

duz  kontsentratsiyasına  iye)  boladı,  al  bul  suwdın’  wa’killeri  arnawlı  iykemlesiwshilikke  iye 

yag’nıy awısıq duzlardı (artıqsha) suwg’a bo’lip shıg’aradı. 

Đshki  suw  aydınlarda  organikalıq  zatlardın’    mug’darı  ha’m  olar  menen  baylanıslı  erigen 

kislorodtın’  mug’darı  keskin  sa’wlelenip  turadı.Batpaqlıqlar  menen  baylanıslı  bolg’an  gumin 

kislotasına  bay  suw  aydınlar  qaraltım  ren’ge  iye  boladı.  Olardın’  jag’aları  torflı,  suwdın’ 

kislotalıg’ı  joqarı  boladı.  Organikalıq    du’nyası  jarlı  boladı.    A’ste-aqırın  olar  batpaqlıqqa 

aylanadı.  Đshki  suwlarda  organikalıq  zatlardın’  mug’darının’  o’siwi  suwdın’  «gu’llewi»  ne  alıp 

keledi.  Na’tiyjede  kislorod  zapası  azayadı.  Ko’pshilik  balıqlar  ha’m  omırtqasız  haywanlar  o’lip 

qaladı.  Suw  aydınlardın’  bunday  pataslanıw  antropogenlik  ta’sir  na’tiyjesinde  de  bolıwı 

mu’mkin. Kislorod mug’darı ba’rinen beter tez ag’ıwshı da’rya ha’m kanallarda ko’p boladı.  

Đshki suw aydınlarda temperaturalıq rejim birinshi gezekte sol rayonnın’ ulıwma klimatlıq 

jag’dayları menen bayla nıslı boladı.  


 

42 


Jazda ortasha poyastın’ ko’llerinin’ suw beti qattı qızadı, sonın’ ushın suw tsirkulyatsiyası 

tek  joqarg’ı  jıllı  qatlamda  o’tedi.  Suwdın’  joqarg’ı  qaplamı-epilimnion  ha’m  teren’  qatlamı-

gipolimnion  arasında  temperaturalıq  sekiriw  qatlamı-termoklin  du’ziledi.  Suwıq  hawa-rayı 

keliwi  ha’m  epilimnion  ha’m  gipolimnionda  temperatura  ten’lesiwi  menen  suwdın’  gu’zgi 

aralasıwı ju’z beredi. Qısta kislorod zapası, azayadı. Eger muz qalın’ qar menen qaplansa, ko’lde 

fotosintez  ju’rmeydi,  kislorod  tawsılıp  ha’m  balıqlardın’  qısqı  ash  bolıwı  baslanadı.  Jazda 

gipolimnionda    kislorodtın’  jetispewshiligi  buzıwshı  zatlardın’  mug’darı  ha’m  termoklin 

teren’ligine  baylanıslı  boladı.  Joqarı  o’nimli  ko’llerde  organikalıq  zatlar  joqarg’ı  qatlamnan 

gipolimniong’a o’tedi (ko’p mug’darda). 

Suwıq ellerde suw 5 ay dawamında muz benen  qaplanıp turadı. Subtropik ellerde suwdın’ 

teperaturası 4 S tan to’men tu’speydi ha’m tek bir qısqı suwdın’ aralasıwı boladı. 

Issı tochkalarda suw temperaturası onın’ qaynaw temperaturasına shekem barıwı mu’mkin, 

55  ten  81  S  temperaturada  ko’k-jasıl  vodorosller,  bakteriyalar,  ayrım  suw  omırtqasızları  ha’m 

balıqlar  jasaydı.  Ko’pshilik  jıllı  suw  aydın  wa’killeri  45  S  tan  joqarı  temperaturanı  ko’tere 

almaydı  ha’m  o’zinin’  stenotermli  tu’rlerden  du’zilgen  biotanı  du’zedi.  Suw  ha’reketi  tolqınlar 

ha’m ag’ıslarda ko’rinedi. Tolqınlar tek iri ko’llerde boladı. 

Suw  aydın  wa’killeri  reofil  (tez  ag’ıwshı  da’rya  ha’m  salalarda)  ha’m  limnofil  (turıp 

qalg’an suwlar, ko’llerde) bolıp bo’linedi. Reofil tu’rler ha’r-qıylı iykemlesiwshilikke iye bolıp, 

ku’shli  ag’ısqa  qarsı  turatug’ın,  ku’shli  muskulaturag’a  iye  boladı.  Limnofil  balıq  tu’rleri 

qaptaldan  qısılg’an  boladı.  Da’rya  ha’m  salalar  tawlarda    qattı  ag’ısqa  iye  boladı,  al  tegislikke 

shıqqannan keyin olardın’ ıg’ısı a’stelenip qaladı. 

O’simlik  ha’m  haywanlardın’  tirishilik  etiw  jag’daylarına  qarap  suw  aydınlar  bir-neshe 

tiplerge: oligotorflı (azıqlıq resursları jarlı); mezotroflı (ortasha azıqlıq qorg’a iye) ha’m evtroflı 

(azıqlıq resurslarg’a bay) bolıp bo’linedi. 

Oligotroflı,  az  azıqlı  ko’ller  litoral  o’simlik  qaplamına,  jarlı  plankton  qatnasına,  az 

birlemshi  o’nimge  iye  boladı.  Bul  ko’llerdin’  gipolimnionında  «gu’llew»  bolmaydı.  Olardın’ 

teren’ oblastlarında stenotermli suwıqtı su’yiwshi balıqlar, sonın’ ishinde ko’l foreli, sigi jasaydı. 

Bul  ko’l  tiplerine  teren’ eski ko’ller-Baykal, Tanganika, Oxrida h.b. kiredi. Baykal ko’li endem 

tu’rlerge  ju’da’  bay:  98F  buwın  ayaqlılar  tu’rleri,  balıq  tu’rlerinin’  81F  i  jasaydı.  Endemik 

tu’rlerge Tanganika ko’li (Afrika) de ju’da’ bay (75F). 

Evtroflı,  joqarı  azıqlı  ko’ller  oligotrofqa  qarag’anda  kishi  teren’likke  iye  boladı.  Litoral 

o’simlik  qaplamı  jaqsı  rawajlang’an,  plankton  ko’p  mug’darda.  Sonın’  ushın  onın’  teren’ 

bo’limlerinde zamorg’a baylanıslı «gu’llew» baqlanadı. Bul jerde suwdın’  teren’ qatlamı menen 

baylanıslı suwıq su’yiwshi balıqlar bolmaydı. 

Sho’l oblastlarının’ ashshı ko’lleri az sandag’ı o’simlik ha’m haywan tu’rlerine iye boladı 

(duz kontsentratsiyasının’ joqarı bolıwına baylanıslı). Waqıtsha ko’ller o’zgermeli boladı, waqtı-

waqtı qurg’ap turadı. Bulardın’ qaytadan tolıwı tosattan qar ko’p jawg’an waqıtları boladı. 

Jerastı  suw  aydınları  a’dette    u’n’girler    menen  baylanıslı  boladı.  Bul  suwlar  ushın 

jaqtılıqtın’  joqlıg’ı,  tolqınlardın’  bolmawı  ha’m  turaqlı  to’men  temperaturag’a  iye  bolıw  

xarakterli. Usı jag’daylarg’a baylanıslı bul jerde fotosintezlewshi o’simlikler bolmaydı,  al soqır 

haywanlar (mıs: Delmatsiya u’n’girinen protey, Kungur u’n’girinen  shayanlar h.b.) jasap ulıwma 

organizmlerge jarlı boladı. 

Keyingi  waqıtları  suw  aydınlar  arasında  adamlar  ta’repinen  islengen  suw  saqlag’ıshlar 

u’lken a’hmiyetke iye boldı. Suw saqlag’ıshlardı qurıw-bul da’ryanın’ barlıq rejimin ha’m onda 

jasawshı o’simlik ha’m haywanlardın’ jasaw jag’dayların birden (keskin) o’zgertip jiberedi. 

Đshki suw aydınlar jası boyınsha ha’r-qıylı boladı. Eger a’yyemgi mezozoy erasının’ ha’m 

u’shlemshi  jasqa  iye  ayrım  ko’llerdi  esapqa  almag’anda,  derlik  barlıq  ko’ller  jas  ko’ller 

esaplanadı.  Olardın’  ko’pshiligi  muz  basıw  da’wirinde,  al  basqaları  keyinirek  payda  bolg’an. 

Ko’llerdin’  payda  bolıwı  ha’zirgi  da’wirde  de  ju’z  berip  atır,  olar  grunt  suwlardın’  jerdin’ 

joqarg’ı  betine  shıg’ıwı  h.b.  na’tiyjesinde  payda  boladı.  Ko’ller  ma’n’gilik  emes.  Olardın’  jası, 

razmeri ha’m tipi boyınsha onlag’an, ju’zlegen, mın’lag’an, jıl jasawı mu’mkin. 


 

43 


Đshki suw aydınlar onı qorshag’an qurıqlıq penen tıg’ız baylanıslı. Olar qurıqlıq klimatına 

ta’sir  etedi.  Ko’pshilik  o’simlik  ha’m  haywan    tu’rleri  suw-qurıqlıq  jasaw  obrazına  iye  boladı, 

Mıs: qamıs, jeken,chastuxa h.b; haywanlardan-bobr, norka, ondatra, suwda ju’ziwshi quslar.  

 

     2. Okeandag’ı tirishilik.    

Okeanda jasawshı organizmlerdin’ tirishiligin  anıqlawshı tiykarg’ı faktorlardn’ biri-basım 

esaplanadı. Okeannın’ teren’ligi artqan sayın onın’ basımı da artıp baradı. Bul jerde tiri organizm 

jasawı  ushın  sol  quraqım  ishki  basımg’a  iye  bolıwı  kerek.  Du’nya  ju’zlik  okeannın’  en’  teren’ 

jeri (11 km) 1100 atm.basımda iye. 

Basımg’a    qatnası  boyınsha  ko’plegen  evribiont  tu’rler  bar.  Ma’selen,  ten’iz  kirpisi 

Echinocardium  australe  4900  m  teren’likte  (490  atm.  basımda).  Serolicularia  longicallus 

mollyuskası    35-4400  m  teren’likte  (440  atm.basımda),  krevetka  Gennades  parvus  600  m  den 

5600 m teren’likte jasaydı. 

Du’nya  ju’zlik  okean  temperaturası-organizmlerdin’  tarqalıwının’  tiykarg’ı  faktorlarının’ 

biri. Qurıqlıqtag’ı sıyaqlı du’nya ju’zlik okeannın’ temperaturalıq rejimnin’ zonallıg’ı xarakterli, 

biraq  okeanda  temperaturanın’  o’zgerisi  ju’da’  a’ste  boladı.  Okeannın’  ha’r  qıylı  rayonları  bir-

birinen ortasha jıllıq temperaturası menen ayrıladı.  

Tropik  ha’m  polyar  suwlarında stenotermli haywanlar jasaydı. Olar bul shegaradan shıg’a 

almaydı.  Stenotermli  suwıqtı  su’yiwshi  organizmler  pripolyar  suwda  tirishilik  etedi.  Ma’selen, 

navaga, sayka balıg’ı, kit ta’rizlilerden beluxa ha’m narval, ko’pshilik tyulenler, omırtqasızlardan 

amfipodalar (shayan ta’rizliler). 

Ortasha  poyasta  evritermli  tu’rler  ken’  tarqalg’an.  MısU’  mollyuskalardan  ustritsa  ha’m 

midiya,  balıqlardan  tunets  ha’m  qılısh  balıq.  Okeanda  teren’ge  tu’sken  sayın    temperatura 

to’menlep baradı. Tropik zonada 150 m ge shekem 16,0

0

, 300 m de-10,1



0

, 1000 m de-4,5

0

, 2000 


m de-2,3

0

, 3000 de bolsa-1,8



0

. Onnan teren’de o’zgerissiz qaladı. 

Ayrım rayonlarda suwıq suwlardın’ joqarı ko’teriliwi bayqaladı, bul apvelling dep ataladı. 

Bul qubla Amerika ha’m Afrikanın’ batıs jag’aları ushın xarakterli. Suwıq  suwda kislorod jaqsı 

eriydi,  sonın’ ushın onda tirishilik bay boladı. 

Okean tirishiligi ushın suwdın’ duzlılıg’ı u’lken a’hmiyetke iye. Du’nya ju’zlik okeannın’ 

ortasha duzlılıg’ı 35F di quraydı. Shettegi ha’m ishtegi ten’izlerdin’ mıs: Jer Orta ten’izi 37-40F, 

Qızıl  ten’iz-46,5F  ge  ten’.  Okean  organizmleri  ashshı  suwda  jasaydı,  duzlılıq  azayg’an  sayın 

organizmler azaya baslaydı. Teren’ge tu’sken sayın kislorod mug’darı da azaya baslaydı.   

Okeannın’ ekologiyalıq oblastları. 

 

Ulıwma  jer  planetasında  tarqalg’an  ha’m  barlıq  okean  menen  ten’iz  territoriyasının’ 



organizmlerdin’  jasaw  jag’dayları  tiykarınan  suw  qatlamı  bir  neshe  en’  baslı  qa’siyetlerge 

baylanıslı boladı. Olardan: 1) suwdın’ temperaturası 2) suwdın’ duzlılıg’ı, 3) suwdın’ teren’ligine 

baylanıslı olardın’ atmosferalıq basımına, 

1)  Suwdın’  temperaturası  bul  tiykarınan  suwda  jasawshı  organizmlerdin’    (o’simlik  ha’m 

haywanlar)  ku’n  nurınan  kelip  tu’sken  ıssılıq  energiyasına  g’a’rezli  bolıwshı  organizmler  bolıp 

esaplanadı.  Suwdın’  bunday  qatlamındag’ı  jasawshı  organizmler  suw  temperaturası  to’men 

bolg’an basqa geografiyalıq zonada sonday-aq suwdın’ teren’li qatlamlarında jasaw imkaniyatına 

iye emes: 

2)  Suwdın’  duzlılıg’ı.  Ulıwma  jer  sharı  okeanlarının’  suwının’  ortasha  duzlılıg’ı  35  %  bolıp, 

ha’zirgi  Aral  ten’izinin’  suwının’  duzlılıg’ı  22-25%  -  27%  .  Ulıwma  okean  yamasa  ten’iz 

suwlarının’  duzlılıg’ı  tiykarınan  ten’izlerdin’  ha’m  okeanlardın’  geografiyalıq  jaylasıw  ornına, 

sonday-aq  bul  suw    territoriyasına  tu’sip  turıwshı  dushshı  suw  da’ryalardın’  sanına  ha’m okean 

ten’iz  suwının’  sonın’  ta’sirinde  ha’m  basqa  da  faktorlar  na’tiyjesinde  ag’ısının’  tezligine 

baylanıslı boladı. 

3)  Suw  qatlamının’  basımı  okean  ha’m  ten’izlerdin’  teren’ligi  artqanı  sayın  olardın’  basımı  da 

arta  baslaydı.  Mısalı:  suw  u’sti  qatlamında  suwdın’  basımı  normal  bolatug’ın  bolsa,  al  okean 

suwının’  11  km  teren’likte  suwdın’  basımı  ortasha  1100  atmosferag’a  jetedi.  Sonlıqtanda 


 

44 


suwdın’  u’stki  qatlamında  jasawshı  organizmler  menen  suwdın’  teren’likte  jasawshı 

organizmlerden u’lken ayırmashılıqlarına iye boladı. 

Ulıwma  okean  territoriyaları  ekologiyalıq  jaqtan  bir  neshe  oblast  tiplerine  bo’linedi.  Usı 

okeannın’  ekologiyalıq  oblastlarda  organizmlerdin’  jasaw  mu’mkinshiligi  ha’r  qıylı  oblastqa 

baylanıslı  o’zgerisinin’  ayırmashılıqlarına  iye  boladı.  Okean  territoriyasın  tiykarınan  eki 

gruppag’a bo’ledi:  

1) tiykarg’ı suw qatlamı bunı pelagial dep ataydı. 

2) okean ha’m ten’iz territoriyalarının’ tu’bi bunı bental dep ataydı. 

Ulıwma  bental  o’z  gezeginde  okeanlardın’  ha’m  ten’izler  teren’ligine  baylanıslı  bir  neshe 

gruppag’a bo’linedi. 

1. Supralitoral 

2. Litoral 

3. Sublitoral 

4. Batial 

5. Abissial 

1)  Supralitoral  -  bul  okean  jag’alawları  territoriyası  boyınsha  litoraldan  biyikliktegi 

uchastkalarg’a aytılıp, yamasa ten’iz qa’ddinen en’ joqarg’ı suwdın’ ko’teriliw (priliv), ha’m ha’r 

qıylı  okean  suwının’  ta’sirlerinin’  astındag’ı  territoriya  uchastkalarına  aytıladı.  Bul  territoriyada 

jasawshı organizmler jer ha’m suw haywanları bolıwı mu’mkin. 



2)  Litoral  -  Okean  territoriyasının’  bul  uchastkası  tiykarınan  ten’iz  ha’m  okean  jag’alawları 

shegaraların iyelep, okeanlardın’ suwının’  iyelep turg’an shegarası menen okean suwının’ 40-50 

m  teren’likke  shekemgi  aralıqqa  aytıladı.  Bunday  uchastkalarda  tiykarınan  jasawshı  suw 

organizmleri okean suwının’ tasıwı ha’m qaytıwına g’a’rezli bolıp esaplanadı. 

3)  Sublitoral  -  uchastkaları  bul  uchastkalar  litoral  uchastkaları  menen  shegaralasıp,  okean 

territoriyasının’  50  m  baslap  200  m  teren’likke  shekemgi  aralıq  uchastkalarına  aytıladı.  Bul 

uchastkalaradag’ı  jasawshı  ko’pshilik  omırtqasız  suw  haywanları  en’  ko’p  awlanatug’ın 

haywanlardan bolıp esaplanadı. 

 

Ulıwma  okean  territoriyasının’  sayız  uchastkaları  ha’m  olardag’ı  jasawshı  barlıq 



organizmler menen birge bul territoriyalarda okeanlardı nerititikalıq (nerit) oblastları dep ataladı. 

Bul oblast ushın tiykarınan to’mendegi iri qa’siyetler xarakterli bolıp esaplanadı. Olardan 1) suw 

qatlamının’ qozg’alıwının’ basqa qatlamlarg’a salıstırg’anda ko’p bolıwı, 

2) sutkalıq a’hm ma’wsimlik jag’daylarg’a baylanıslı suw temperaturasının’ o’zgesheligi, 

3) bul oblastqa ku’n nurı jaqtılıg’ının’ ko’p tu’siwi, 

4)  usı  oblasttın’  suw  haywanlarının’  ha’m  o’simliklerinin’  ko’p  sang’a  iye bolıwı. Sonlıqtan da 

okeanlardın’  bul  oblastları  adamzat  ja’miyeti  ushın  en’  a’hmiyetli  suw  territoriyaları  bolıp 

esaplanadı.  Ulıwma  jer  planetası  boyınsha  barlıq  okean  oblast  territoriyalarının’  neritikalıq 

oblastı ha’m onın’ ulıwma ko’elmi ortasha barlıq okean territoriyasının’ tek g’ana 8 % quraydı, 

yag’nıy  ortasha  29  mln.  km

  2

  okean  territoriyasın  iyeleydi.  Biarqta  bunday  neritikalıq  oblast 



barlıq okean tu’plerinde arealdı payda etpey, u’stingi areal xarakterine iye bolıp esaplanadı. 

4)  Batial  -  bunday  territoriyalar  materik  jag’alawalrındag’ı  okean  territoriyaları,  kelip  

shegaralasqan  uchastkalarda  200  m  den  2000  m-ge  shekemgi  neritikalıq  oblast  penen  abissal 

uchastkasının’  aralıq  qatlamı  bolıp  esaplanadı.  Batial  territoriyaları  salıstırmalı  tu’rde  olardın’ 

joqarı qatlamı jaqtılıqtı az alıwshı, al to’mengi qatlamı ko’riniwshi jaqtılıq ulıwma bolmaydı. 

 

Ulıwma  bul  uchastkada  neritikalıq  oblastqa  salıstırg’anda  okean  astı  gruntları  egerde 



neritikalıq  oblastlarda  galeshnik  ha’m  rakunichnik  bolsa  al  bul  territoriyada  ko’binese  mayda 

mexanikalıq sostavqa iye bolıwshı batpaqlıq (il) gruntlarg’a iye boladı. 



5) Abissal - okean territoriyasının’ en’ to’mengi qatlamı 2000 m to’mengi territoriyasının’ abissal 

uchastkalarına kirip, bul territoriyalarg’a suwdın’ joqarg’ı kosmostan ekvator ta’repke qozg’alıw 

mu’mkinshiligine  iye,  en’  az  territoriyalar  bo’legi  ha’m  suw  temperaturası  0

0

  aspaytug’ın 



uchastkalar,  jaqtılıq  derlik  joq.  Sog’an  baylanıslı  bul  territoriyada  jasıl  o’simlikler  pu’tkilley 

 

45 


ushıraspaydı. Suwdın’ qatlamında-pelagialda-epipelagial qatlamı ajıraladı-bul 200 m teren’likke 

shekemgi  okean qabatı. 

Teren’  suw  qatlamg’a  iye  bolıwshı  pelagial-territoriyası  o’z  gezeginde  ja’ne  2  qatlamg’a 

bo’linedi. 



1) batipelagial-olardın’ ortasha teren’ligi 200 m 2000 m shekem ha’m 

2)  ekinshi  abissopelagial-bulardın’  teren’ligi  2000  m  to’meni.  Ulıwma  okean  suwının’  pelagial 

qatlamında tiykarınan suwda jasawshı organizmlerdin’ u’lken to’rt gruppası ushırasadı. 

1. Nekton. 

2. Plankton. 

3. Pleyston. 

4. Neyston. 

1)  Nekton  -  dep  suwdın’  salıstırmalı  tu’rde  joqarı  qabatında  aktiv  qozg’alıw  imkaniyatına  iye 

bolıwshı organizm gruppalarının’ jıyındısına aytıladı. 

2)  Plankton-  suwdın’  joqarg’ı  qatlamında  jasawshı  salıstırmalı  tu’rde  a’ste  qozg’alıwshı 

ko’binese ten’iz ha’m okean ag’ısları na’tiyjesinde qozg’alıwshı organizmler. 

3) Pleystonlar-bular tikkeley suwdın’ betinde jasawshı o’simlik du’nyası. 

4) Neystonlar- tikkeley suwdın’ betinde jasawshı haywanat du’nyası. 

 

Tema: Okeandı biogeografiyalıq rayonlastırıw. 

 

 



Jer planetası ulıwma o’zinin’ qurılısı boyınsha 3/1 bo’limi qurg’aqshılıq bolsa, al qalg’an 

2  bo’limi  suw  qatlamları  menen  qaplanadı.  Yag’nıy  jer  planetasının’  derlik  ko’pshilik 

territoriyası  okean  territoriyasına  sa’ykes  keledi  degen  so’z.  Usı  okean  territoriyalarındag’ı 

organizmlerdin’  jasawı  ha’m  geografiyalıq  tarqalıwı  jer  sharı  okeanlarında  bir  qıylı  emes, 

sonlıqtanda jer planetasının’ qurg’aqshılıq territoriyası sıyaqlı suw organizmlerdin’ geografiyalıq 

tarqalıwı  boyınsha  okean  territoriyasında  biogeografiyalıq  maqset  ushın  bir  neshe  bo’limlerge 

bo’linedi.  Ulıwma  okean  territoriyasının’  biogeografiyalıq  regionların  o’zlerinin’  maqsetleri 

ha’m  xarakteri  boyınsha  ha’r  qıylı  kategoriyalarg’a  bo’linedi.  Olardan  :  oblast,  podoblast, 

provintsiya.  Okean  territoriyasının’  biogeografiyalıq  regionlarının’  shegaraları  qurg’aqshılıqtın’ 

biogeografiyalıq  regionlarının’  shegaralarına  salıstırg’anda,  bir  region  ekinshi  regiong’a  o’tiw 

jag’dayı, salıstırmalı tu’rde a’ste aqırın iske asadı. Bunın’ birden-bir tiykarg’ı sebebi bolıp, okean 

territoriyaları qurg’aqshılıqqa salıstırg’anda relefi jag’ınan derlik ayırılmay, sonın’ sebebinen bul 

territoriyalar  ko’binese  tek  ta’biyg’ıy  zonalarg’a  g’a’rezli  bolıp  esaplanadı.  Sonlıqtanda  Okean 

teritoriyasının’ suwları tiykarınan eki u’lken royong’a ayrıladı.  

1. Tiykarg’ı okean territoriyasının’ suwları 

2. Sol biogeografiyalıq regionnın’ neritikalıq regionları. 

Ulıwma okean teritoriyasının’ ha’r-bir biogeografiyalıq regionı bir yamasa eki okean teritoriyası 

podoblastına  ha’m  sol  biogeografiyalıq  regionnın’  jer  planetasındag’ı  ornalasqan  ta’biyg’ıy 

zonasına baylanıslı bir-neshe neritikalıq uchastkalarg’a yamasa provintsiyalarg’a bo’linedi.  

Solay  etip  ulıwma  jer  planetasında  okean  territoriyaların  biogeografiyalıq  rayonlastırıwda 

birinshiden:  tiykarg’ı  okeanlardın’  jaylasıw  ta’biyiy  zonalarına  baylanıslı,  bolsa  ekinshiden 

suwda yamasa okean territoriyasında jasawshı organizmlerdin’ geografiyalıq tarqalıwına ja’nede 

olardın’  ha’r  qıylı  ta’biyg’ıy  zonag’a  baylanıslı  suwdın’  ekologiyalıq  ta’sirlerine  iykemlesiw 

mu’mkinshiligine  g’a’rezli  boladı.  Ulıwma  jer  planetasının’  okean  territoriyasın  tiykarınan 

to’mendegi 7 oblastqa bo’linedi: 

1. Arktikalıq oblast. 

2. Boreal - Atlantika oblast. 

3. Boreal - Tınısh okean oblast. 

4. Tropikalıq - Atlantika oblast. 

5. Tropikalıq - Tınısh okean oblast. 

6. Notal Atlantika oblast. 


 

46 


7. Antarktikalıq oblast. 

 

1.  Arktikalıq  oblast.  Okean  territoriyasının’  bul  biogeografiyalıq  oblastı  tiykarınan  arqa 



yarım  shardın’  en’  joqarg’ı  territoriyasında  jaylasıp  bul  oblasttın’  arqa  shegarası  derlik 

salıstırmalı  tu’rde  arqa  kosmosqa  shekem,  al  tu’slik  shegarası  Shpitsbergen  atawı,  sodan 

Nyufauntlend  atawı,  Arqa-batıs  shegarası  Kola  yarım  atawına  shekem,  Bering  ten’izinin’  arqa 

ta’repinen, Aziya ha’m Arqa Amerikanın’ aralıg’ınan o’tedi. 

 

Bul  oblasttın’  suwının’  temperaturası  to’men  bolıwı  menen  xarakterlenedi,  ko’pshilik 


Каталог: lektions -> geografiya -> uzb
uzb -> Sizga tavsiya etilaёtgan ma`ruza matnlari Tuproqshunoslik faniga mansub bo`lib, undagi
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq talimi vazirligi Ajini1z nomidagi Nukus davlat pedagogik instituti
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`lim vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> MA’ruzalar matni mavzu: kirish. Topografiya va kartografiya fanlarining maqsadi va vazifalari Reja
uzb -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti


Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling