Zbekstan respublikasi xaliq bilimlendiriw ministrligi


Download 0.58 Mb.

bet6/9
Sana27.11.2017
Hajmi0.58 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

tsenopopulyatsiyalı,  regional  ha’m  tu’rlik  bolıp  bo’linedi.  Ulıwma,  konsortlardın’  sostavına 

barlıq  organizmler  kirip,  olar  konsortsiya  orayı  menen  tıg’ız  baylanısqan  boladı.  Ig’allı  tropik 

soobshestvolarda ma’wsimlik migrantlar ha’m uyqıg’a ketiwishiler bolmaydı, sho’l rayonlarında 

jıldın’  qolaysız  waqıtlarında  ko’pshilik  tu’rler  tınıshlıq  halatına  o’tken  boladı.  Bul  ko’rsetkish 

suwıq  ellerde  joqarı  boladı.  Barlıq  organizmler  soobshestvog’a  baylanısı  boyınsha  tiykarg’ı  eki 

gruppag’a bo’linedi. 1. turaqlı (sessilli) Bug’an qurıqlıqtag’ı o’simlik ha’m zamarrıqlar, suwdag’ı 

bentos  formalar  kiredi.  2.  Turaqsız  (vagilli)  bug’an  haywanlardın’  ko’pshilik  bo’limi  ha’m 

bekinbegen suw o’simlikleri kiredi.  



Soobshestvolardın’  dinamikası.  Biotsenozlardın’  xarakterli    o’zgeshelik-lerinin’  biri 

olardın’  sutkalıq  ha’m  jıllıq  dinamikası  bolıp  tabıladı.  Ha’r  bir  biotsenozda  tirishilik  aktivliligi 

sutkanın’ ha’r qıylı waqtına tuwar keletug’ın organizmler toparı bar. Birewleri tu’nde aktiv bolsa, 

ekinshisi  ku’ndiz  aktiv  boladı.  Na’tiyjede  biotsenozlardın’  ayırım  tu’rlerinde  o’z-ara  qatnası 

ha’m  quramında  periodlıq  o’zgeris  bolıp  turadı.  Bul  o’simliklerde  de  boladı.  Tu’nde  olarda 

fotosintez  ju’rmeydi,  bir  qatar  o’simliklerde  gu’ller  tek  tu’nde  ashıladı  (namazsham  gu’l)  ha’m 

tu’n  haywanları  menen  shan’lanadı.  Vertikal  sutkalıq  migratsiya  topıraqta  jasawshılarg’a  ta’n. 

Sutkalıq dinamika tiykarg’ı ta’biyat qubılıslarının’ ritmikası menen baylanıslı ha’m ma’wsimligi 

bekkem  tu’rde  boladı.  Biotsenozdın’  ma’wsimlik  o’zgerisi  tek  jag’day  ha’m  ativliktin’ 

o’zgerisinen  emes,  al  ayırım    tu’rlerdin’  salıstırma  sanı,  ma’wsimlik  migratsiyası,  jıl 

dawamındag’ı  ayrım  generatsiyanın’  o’liwinde  ko’rinedi.  Ko’pshilik  tu’rler  jıldın’  belgili  bir 

waqtına  shekem  soobshestvo  o’mirinen  tolıq  shıg’ıp    qaladı.  (tınıshlıq  halına  o’tiw,  uyqıg’a 

ketiw), bul o’simliklerde ayrım yaruslar jıldın’ bir ma’wsiminde tolıq joq bolıp ketedi. (bir jıllıq 

efemerler).  Ma’wsimlik  o’zgerisler  qarama-qarsılıqlı  klimat  zona  ha’m  oblastlarda  (jaz  ha’m 

qısta)  anıq  ko’rinedi.  Olar  a’zzi  formada  tropik  jawınlı  tog’aylarda  ko’rinedi.  (Bul  jerde  jıl 

dawamında ku’n uzaqlıg’ı, temeperatura ha’m ıg’allılıq rejimi ju’da’ az o’zgeredi). 



Jıllıq 

o’zgerisler. 

Jıllar 


boyınsha 

meteorologiyalıq 

jag’daylardın’ 

(klimatlıq 

flyuktuatsiyalardın’)  o’zgerisinen  ha’m  basqa  soobshestvog’a  ta’sir  etiwshi  ishki  faktorlardan 

g’a’rezli  boladı.  Fitotsenozdag’ı  o’zgerisler  saranchalardın’  ko’beyip  ketken  jılı  ku’sheyedi. 



 

30 


Saranchalar  o’nimnin’  80-90F  in  jep  qoyadı.  Saranchalar  az  bolsa  o’nim  ko’p  boladı.  Haywan 

ha’m o’simlik qaplamının’ sanlıq o’zgerisi na’tiyjesinde bir soobshestvo 2-sin almastıradı. Orın 

almasıw  izbe-iz  emes  ha’m  izbe-iz  boladı.  Ekinshisi  suktsessiya  dep  ataladı.  Tutası  menen 

biotsenozlardın’  birin-ibiri  almasıw  dizbegi  suktsession  qatar  yamasa  stadiya  dep  ataladı.  Eger 

soobshestvo  tirishilikten  ayırılg’an  jerde  payda  bolsa,  onda  ol  birinshi  suktsessiya  dep  ataladı. 

Eger  burın biotsenoz bolg’an jerde ekinshi biotsenoz basıp orın alsa, ol ekinshi suktsessiya dep 

ataladı.  Bul  birinshi  suktsessiyag’a  qarag’anda  birlesik  klimaksı  tezirek  payda  boladı.  2-shi 

suktsessiyalar  sobshestvolardın’ jasaw ortalıg’ının’ izbe-iz o’zgeriwinen yamasa sırtqı ta’sirdin’ 

birden  o’zgeriwinen  payda  boladı.  Almasıwdın’  keyingi  tipi  -stixiyalı  yamasa  tosattan  bolg’an 

almasıw  dep  ataladı.  Tosattan  bolg’an  suktsessiyalar:  klimatogenli,  edafogenli,  biogenli, 

pirogenli  (ottın’  ta’siri)  ha’m  antropogenli  boladı.  Bul  suktsessiyalar  katastrofalıq  ta’sirlerdin’ 

(suw  basıw  pojar,  tog’aydı  shabıw)  astında  payda  boladı.  Ha’r  bir  bunday  almasıw  usı 

soobshestvog’a xarakterli bolg’an tu’rlerdin’ o’liwleri menen baslanadı. Son’ bul soobshesvonın’ 

a’ste aqırın tikleniwi ju’zege keledi.  

Ekologiyalıq  suktsessiya-birlesiklerdin’  o’zleri  ta’repinen  jasaw  oratlıg’ına  tiygizetug’ın 

o’zgerislerinin’ na’tiyjesi bolıp tabıladı. Bul nızamlıq bag’darlang’an protsess.  



Biotsenozlardın’  klassifikatsiyası.  Biotsenoz  ulıwmalıq  tu’sinik.  Al  fitotsenozdın’  tiykarı-

assaotsiatsiya  bolıp  tabıladı.  Assotsiatsiya-bir  tekli  sharayatta  o’setug’ın  belgili  bir  floralıq 

quramg’a  ha’m  belgili  fizionomiyag’a  iye  o’simlik  birlesigi  bolıp  tabıladı.  Assotsiatsiya 

assotsiatsiya  toparına  birigedi.  Bir  topar  birdey  edifikatorg’a  iye,  biraq  bir  qatlamnın’  quramı 

boyınsha  ayırılatug’ın,  o’siw  sha’rayatları  uqsas  bolg’an  assotsiatsiya  kiredi.  Odan  joqarı  birlik 

formatsiya  bolıp,  og’an  birdey  edifikatorg’a  iye  assotsiatsiya  toparları  jatadı.  (Toran’g’ıl 

formatsiyası,  Qamıs  formatsiyası)  edifakatorları  birdey  tirishilik  formag’a  jatatug’ın 

formatsiyalar formatsiya toparın payda etedi. Formatsiya toparları tirishilik formasının’ jaqınlıg’ı 

boyınsha  formatsiya  klaslarına  birigedi.  Klassifikatsiyalawdı  bir  qansha  joqarı  birligi  tirishilik 

formalarının’  ulıwmalastırılg’an  toparının’  u’stemligi  boyınsha  ajıralatug’ın  o’simlikler  tipi 

espalanadı. Biotsenozdın’ salıstırma turaqlıg’ı, zatlardın’ turaqlı aylanısın ha’m energiya ag’ımın 

ta’miyiynleydi. Biotsenozlar klimaks jag’dayına jetkende bir qansha turaqlı boladı. Biotsenozdın’ 

tu’rliligi qanshama ko’p bolsa sonshama turaqlı boladı. Biotsenozlar ta’biyiy ha’m jasalma bolıp 

bo’linedi.  ekinshisi  adamlar  payda  etedi.  Onın’  turaqlılıg’ı  adamlar  iskerliginin’  qa’wenderligi 

saqlanıp qaladı. 

 

Tapsırma ha’m sorawlar. 

1. Biotsenoz degen ne ha’m onın’ ken’isliktegi qurılısın tu’sindirin’? 

2. Biotsenozdag’ı organizmler arasındag’ı qatnastın’ tu’rleri qanday? 

3. Konsortsiya degen ne? 

4. Soobshestvolardın’ dinamikasın tu’sindirin’? 



 

 

 



 

 

31 


7-LEKTSIYA   

JER BETINDEGI HA’ZIRGI FAUNA HA’M FLORANIN’ KELIP SHIG’IWI, 

QURIQLIQTIN’ FLORISTIKALIQ BO’LINIWI  

  

Jobası: 



1.Okeanda o’simlik ha’m haywanlardın’ kelip shıg’ıwı. 

2.Qurıqlıqta o’simlik ha’m haywanlardın’ kelip shıg’ıwı. 

3.Organizlerdin’ geografiyalıq tarqalıwın tu’sindiriwshi   teoriyalar. 

4.Jer betinde o’simliklerdin’ tarqalıw patshalıqları. 

5.O’simliklerdin’ tarqalıw oblastları. 

 

Jerdin’ organikalıq du’nyası 1-ret okeanda kelip shıqtı. Qurıqlıqta bolsa belgili bir waqıtqa 



deyin  tirishilik  bolmadı.  Jer  beti  ıssı,  atmosferada  kislorod  bolmay,  onda  azon  ekranı  joq  edi. 

Qurıqlıqta  tirishiliktin’  rawajlanıwı  ushın  jag’daylar  keyinirek  paleozoyda  payda  boldı.  Jerde 

tirishilik 4-3,5 mlrd. jıl burın payda boldı. Olar prokariot organizmler edi. 

Joqarı  proterozoyda  (1250  den  550  mln.  jıl.  burın.g’a  shekem  sozılg’an)  ha’r  qıylı 

vodorosller  ken’  tarqalg’an  ha’m  birinshi  haywanlar-gubkalar,  radiolyariyalar,  buwın  ayaqlılar 

payda  boldı.  Paleozoy  erasının’  birinshi  da’wirinde  (kembriy)  bunnan  430  mln.  jıl  burın 

tamamlang’an)  sporalılar  ha’m  a’yyemgi  faunanın’  faunaları-  arxeotsiatlar,  bezzamkovıe,  iyin 

ayaqlılar ha’m tribolitler jasag’an. Ordovik da’wiri ushın (350 mln.jıl burın tawsılg’an) korallar, 

mshankalar,  tribolitler,  graptolitler,  sporalı  o’simlikler  ha’m  birinshi  jer  u’sti  haywanlarının’ 

payda  bolıwı  xarakterli  bolg’an.  Silur  da’wirinde  ha’r  qıylı  ten’iz  faunası-korallar,  graptolitler 

iyin  ayaqlılar    gu’llep  rawajlanadı,  balıqlar  ha’m  gigant  baqanshaqlı  skarpionlar  payda  boladı. 

Devon  da’wirinde  (350  den  275  mln.  jl  burın)  ko’p  sanlı  jer  u’sti  o’simlikleri  jasag’an, 

nasekomalar ha’m jer-suw haywanları payda bolg’an. Tas ko’mir da’wirinde (225 mln. jıl burın 

tawsılg’an) qurıqlıqta plaun ha’m paporotnik ta’rizliler ha’wij alg’an, ten’izlerde-foraminiferalar 

(fizulinid), iyin ayaqlılar, to’rt nurlı korallar gu’llep rawajlang’an. Paleozoydın’ keyingi da’wiri-

permde  (185  mln.  jıl  burın)  jalan’ash  tuqımlı  o’simlikler  payda  boldı,  jer  suw  haywanları ha’m 

jer-bawırlawshılardın’ ko’p bolıwı, da’wir aqırında ko’pshilik paleozoy gruppalarının’ o’liwi ju’z 

beredi. 


Mezozoy  erasının’  Trias  da’wirinde  (185-150  mln  jıl  burın)  jalan’ash  tuqımlılar  ken’ 

tarqalg’an,  ammonit  ha’m  jer  u’sti  haywanları  da  ken’  tarqalg’an.  Yura  da’wirinde  (110 

mln.jıl.burın  tamamlang’an)  jalan’ash  tuqımlılar  (sagovnikler,  ginkgolılar  h.b)  gu’ller 

rawjalanadı,  sonday-aq  ammonitler,  belemnitler  ha’m  gigant  jer  bawırlawshılar  gu’llep 

rawajlanadı.  Por  da’wirinde  (70  mln.  jıl  burıng’ıg’a  shekem  sozıldı)  jabıq  tuqımlı  o’simlikler 

payda boldı ha’m ken’ tarqaldı, sonday-aq haywanlardan ammonitler, belemnitler ha’m gigant jer 

bawırlawshılar ken’ tarqalg’an. Paleogende (30 mln jıl burın) a’yyemgi su’t emiziwshiler, jabıq 

tuqımlılar  gu’llep  rawajlandı.  Ten’izlerde  iri  foraminiferalar,  nummulitler,  plastinka  sag’aqlılar 

ha’m  qursaq  ayaqlı  mollyuskalar  ken’  tarqalg’an.  Neogende  (1  mln.  jıl  burıng’a  shekem)  su’t 

emiziwshiler quramı ha’zirgi  tuyaqlılar, jırtqıshlar menen toldı. 

O’simlikler  ha’m  omırtqasızlar  ha’zirgige  jaqın  bolg’an.  To’rtlemshi  (antropogen) 

da’wirdin’  o’simlik  ha’m  haywanatlar  du’nyası  ha’zirgige  jaqın  bolg’an,  usı  da’wirde  adam 

payda bolg’an. 

Du’nya ju’zlik okeannın’ a’yyemgi wa’killeri prokariotlar bolıp-birinshi bakteriyalar ha’m 

son’ ko’k-jasıl vodorosller bolg’an. Bakteriyalar geterotroflar bolıp olar organikalıq zatlar menen 

awqatlang’an,son’  avtotrof  organizmler  payda  boldı.  Birinshi  avtotroflar-xemotrof  bakteriyalar 

bolıp,  olar  ximiyalıq  reaktsiya  energiyasının’  okisleniwinen  organikalıq  zat  sintezlegen.  Son’ 

fotosintezlewshi  ko’k-jasıl  vodorosller  payda  bolıp  olar  quyash  energiyasınan  paydalang’an. 

Prokarot organizmlerdin’ jerde jasawı   1.mlrd jılg’a dawam etken. 

Jerde birinshi anaerob organizmler jasap, olar a’ste aqırın atmosferanı ha’m suwdı kislorod 

penen  bayıtıp  barg’an  ha’m  jerde  aerob  organizmlerdin’  tirishiilik  etiwi  ushın  qolaylı  sha’rayat 


 

32 


jaratqan.  Arxeydin’  aqırı  ha’m  proterozoydın’  basında  (2,6-2,2  mlrd.jıl  burın)    atmosferada 

okislewshi  protsess  ju’riwi  mu’mkin  bolg’an  kislorod  mug’darı  bolg’an.  Bul  o’z  gezeginde 

eukariot organizmlerdin’ (a’piwayılar tipi) son’ quramalı organizmlerdin’ payda bolıwına (joqarı 

proterozoyda) alıp keldi. Fotosintezlewshi avtotroflardın’ payda bolıwı menen ekinshi geterotrof 

tu’rler-avtotroflardı jewshi geterotroflar payda boldı. Son’ organizmler qurıqlıqqa  shıg’a basladı. 

Bul  da’wirde  atmosferada  SO

2

  ko’p  boldı.  Bir  avtorlar  organizmlerdin’  qurıqlıqqa  shıg’ıwı 



paleozoy  erasının’  kembriy  da’wirinde  (430-550  mln.jıl  burın)  ju’z  beredi  dese,  basqa  avtorlar, 

proterozoy  erasının’  aqırında  (1  mlrd.  jıl  bur)deydi.  Azon  ekranı  payda  bolg’annan  keyin  jer 

betinde  ko’p  sanlı  eukariotlar  payda  boldı.  Jerde  eski  sporalı  o’simlikler  plaun  ta’rizliler  ha’m 

jalan’ash tuqımlı-bennetitler, sagovnikler payda bolıwı menen atmosferada kislorod ko’beydi. 

Trias ha’m yura da’wirinin’ shegarasında (150 mln.jıl burın) joqarı da’rejeli sporalılardın’ 

ha’m  jalan’ash  tuqımlılardın’  ornın  jabıq  tuqımlılar  iyeleydi.  Na’tiyjede  olardı  shan’landırıwshı 

nasekomalar payda boladı. Por da’wirinde (70 mln jıl burın) paleozoydın’ aqırında payda bolg’an 

gigant  reptiliyalar  o’z  ornın  gomoyotermli  haywanlarg’a  (qus  ha’m  su’t  emiziwshi)  berdi. 

Gubkalar,  buwın  ayaqlılar,  radiolyariyalar  joqarı  proterozoyda,  balıqlar  silurda.,  nasekomalar-

devonda,  jalan’ash  tuqımlılar-permde,  jabıq  tuqımlılar-por  da’wirinde  payda  boldı.  Neogen 

da’wirindegi o’simlikler ha’m omırtqasız haywanlar ha’zirgi organizmlerge ju’da’ jaqın bolg’an. 

Avstraliya ha’m Jan’a Zelandiya a’yyemgi tu’rlerge ju’da’ bay. Tek Avstraliyada bizler eski su’t 

emiziwshilerdin’  wa’killerin-ma’yek  tuwıp  ko’beyiwshiler,  qaltalılar,  quslardan-kilsiz  emudı 

ushıratamız.  Jan’a  Zelandiyada  a’yyemgi  jer  bawırlawshı-gatteriya,  quslardan-kilsiz  kivi  h.b 

jasaydı.  

Avtoxtonlar-jergilikli  tu’rler  bolıp  iri  taksonomiyalıq  gruppag’a  iye  tu’rler.  Migrantlar-

basqa jererden kelgen tu’rler. 

Organizmlerdin’  geografiyalıq  tarqalıwın  tu’sindiriwshi  birinshi  teoriya  «qurıqlıqtın’ 



ko’piri» teoriyası. Bul teoriyada burın ha’r qıylı kontinentler birigip turg’an, sonın’ ushın ha’zirgi 

organizmler  uqsas  bolg’an.  Mısalı,  Đndostan,  Shrilanka,  Madagaskar  ha’m  Afrika  burın  birigip 

Lemuriya  materigin  du’zgen.  Batıs  Afrika  ha’m  Qubla  Amerikanın’  florası  birigip    Qubla 

Atlantida materigin du’zgen. Evropa ha’m Arqa Amerika birigip Arqa Atlantida, Arqa Amerika 

ha’m Shıg’ıs Aziya birigip - Beringiya materigin du’zgen. Biraq ha’zirgi geologiyalıq pozitsiyada 

tek  keyingi  mısal  tastıyıqlang’an.  Bul  teoriya  okean  tu’bi  du’zilisin  tekseriw  tiykarında 

da’lillengen.  Bul  teoriyanın’  ornına  keyin  fiksizm  teoriyası  (kontinentlerdin’  turaqlılıg’ı)  keldi. 

Ha’zirgi  okean  basseynleri  ha’m  materikler  kembriyge  deyin  payda  bolg’an  deydi.  Biraq  bul 

teoriya areallardın’ bo’lekleniwin tu’sindirip bere almaydı. 

Biogeograflardın’  dıqqatın  XIX  a’sir  basında  nemets  alımı  A.Vegener  islep  shıqqan 



«Materiklerdin’  ha’reketi»    teoriyası  awdaradı.  Bul  teoriyada  materik  bo’lekleri  jerdin’    qalın’ 

qatlamında ıg’ıp ju’rip keyin paleozoyda bir qurıqlıq-Pangeyag’a birigedi. Son’ olda bo’leklerge 

bo’linedi, ha’zirgige uqsap (yura da’wirinde). Bul teoriya ko’pshilik biogeografiyalıq faktorlardı 

ha’m o’simlik, haywanlardın’ tarqalıwın jaqsı tu’sindiredi. Biraq hesh qaysı geologiyalıq teoriya 

qabıl  etilmeydi.  Ha’zirgi  waqıtta  biogeograflar  «plitalardın’  tektonikası»  teoriyasında  (taza 

global teoriya) o’z sheshimin taptı.  

Tapsırma ha’m sorawlar. 

1. Jerde tirishilik 1-ret qay jerde ha’m qashan payda boldıW 

2. Qaysı erada o’simlikler qurıqlıqqa shıg’a basladıW 

3.  O’simlik  ha’m  haywanlardın’  kelip  shıg’ıw  ha’m  rawajlanıwın  eralar  ha’m  da’wirler 

boyınsha tu’sindirip berin’. 

 

Qurıqlıqtın’ floristikalıq sistemaları R.Gud ha’m A.L.Taxtadjyan, al faunastikalıq bo’liniwi 



N.A.Bobrinskiy  ha’m  V.G.Geptner  ta’repinen  jaqsı  islengen.  Solardan  biz  flora  ushın 

A.L.Taxtadjyannın’,  al  fauna  ushın  V.G.Geptnerdin’ sistemasın qarap o’temiz. A.L. Taxtadjyan 

qurıqlıqtı  altı  floristikalıq  patshalıqqa:  Golarktikalıq,  Paleotropikalıq,  Neotropikalıq,  Kap, 

Avstraliya ha’m Golantarktikag’a bo’ledi. 



 

33 


1.  Golarktika  patshalıg’ı.  O’z  ishine  Evropa,  Afrikanın’  arqa  bo’limin  (Saxara,  Araviya 

yarım atawın o’zine aladı), onın’ qubla shegarası Đndug’a, Gimalayg’a jetedi. Arqa Amerikada ol 

barlıq tropiksiz bo’limdi iyeleydi, onın’ qubla shegarası Meksika tawlarınan o’tedi. Bul patshalıq 

qurıqlıqtın’  yarımınan  ko’bisin  iyeleydi.  30  endem  semeystvog’a  iye.  Bunda  magnoliyalar, 

lavralılar, lyutikler, barbarisler, bukler, qayın’lar, g’ozalar, gvozdikalar, soralar, grechixa, ivalar, 

atanaq  gu’lliler,  vereskalar,  1-shi  gu’lliler,  malvalılar,  molochaylar,  roza  gu’lliler,  sobıqlılar, 

zontikliler, quramalı gu’lliler, liliyalar, salılar, osokalar, g’a’lleler, qarag’ay, xvoylar jasaydı. 

2.  Paleotropika  patshalıg’ı.  Afrikanı  (arqa  bo’liminen  basqa)  Madagaskar,  Qubla  Aziya, 

Tınısh  okeannın’  atawların  (Zond,  Filippin,  Jan’a  Gvineya,  Gavay  h.b.)  o’z  ishine  aladı.  40 

endem semeystvosı bar. Sonın’ ishinde beligili to’rt tu’ri (nepentesler-nasekoma jewshi nepentes 

tuwısının’  wa’killeri,  bananlar,  pandanolılar  ha’m  flagellyariyalar)  jasaydı,  annonolılar, 

ebenolılar, asqabaqlar. 

3.  Neotropika  patshalıg’ı.  Tropikalıq  qubla  ha’m  Oraylıq  Amerikanı  ha’m  Florida  yarım 

atawının’  qubla  ta’repin  o’z  ishine  aladı.  25  endem  semeystvosı  bar.  Ulıwma  tuwıslar  450  den 

kem  emes.  Passifloralılar,  molochaylar,  fitolakkalılar,  niktaginolalılar,  paslenlılar  mirtolılar 

jasaydı. 



4.  Kap  patshalıg’ı.  En’  kishi  patshalıq.  Afrikanın’  qubla  ayag’ın,  batısta  Port-Elizabet 

do’geregin  o’z  ishine  aladı.  7  endem  semeystvosına  iye  7000  tu’r  tirishilik  etedi.  280  nen  zıyat 

tuwısı  (Sonın’  210  ı  endem)  o’zinen  shıqqan.  Florası  eki  ta’repten  kelip  shıqqan.  Burın 

Gondvand materigi menen tutas bolg’an, proteyalar, restionolılar xarakterli, leukadendron tu’rleri 

(gu’mis ag’ash) bar. Sonday aq kunoniya, metrosideros, tseziya, todeya paporotnigi. Kap florası 

dekorativ  o’simliklerdin’  sonın’  ishinde  pıyazlar,  tu’ynekli  amarillis,  kliviya,  gladiolus  ha’m 

basqalardın’ deregi. 

5.  Avstraliya  patshalıg’ı.  Joqarı  endem  florag’a  iye.  12  endem  semeystvog’a  iye. 

Pittosporalılardın’  epakridolılar,  kunoniyalar,  sobıqlılar,  quramalı  gu’lliler,  orxideya,  liliya, 

molochaylar, osokalar, rut, mirtolar ha’m proteyalılar xarakterli. 570 endem tuwısı bar. akatsiya 

tuwısının’ tu’rleri, evkalipt (mirtolılar) kazuarin, banksiyalar bar.  

Avstraliyanın’  Antarktidadan  bo’liniwi  kesh  por  da’wirinde  baslanadı,  al  eotsende  (45 

mln.jıl  burın)  Antarktida  arqalı  qubla  Amerika  menen  baylanıs  u’ziledi.  Avstraliya  a’ste-aqırın 

Gondvannan arqag’a qaray jıllı klimatqa jılısadı. 

6. Golantarktika patshalıg’ı. Qubla Amerikanı (Otlı jer, Patagoniya, Antarktika atawların, 

Xuan-Fernandes,  Jan’a  Zelandiya,  Kermadek,  Lord  Xau)  o’z  ishine  aladı.  10  u’lken  emes 

monotipli  ya.  oligotipli  semeystvo  ha’m  ko’pshilik  endem  tuwıslarg’a  iye.  Kalujnitsa,  lyutik, 

sitnik, polevitsa, shuchka, ovsyanitsa h.b. 

1.  Golarktika  patshalıg’ı.  to’mendegi  kishi  patshalıqqa:  Boreal  (oblastları: Tsirkumboreal. 

Shıg’ıs  Aziya,  Atlantika-Arqa  Amerika,  Skalisli  tawlar),  A’yemgi  jerortaten’izi  (oblatları: 

Makaroneziya, Jer orta ten’izi, Saxaro-Araviya, Đrano-Turan), Madrean (Madrean yamasa Sonor 

oblastı) g’a bo’linedi. 

2.  Paleotropika  patshalıg’ı  to’mendegi  kishi  patshalıqqa:  Afrika  (oblastları  Gviano-

Kongoleziya,  Sudan-Zambeziya,  Karru-Namiba,  Sharapatlı  Elena  ha’m  Vozneseniya), 

Madagaskar  (oblastı  Madagaskar),  Đndo-Maleziya  (oblastları:  Đndiya,  Đndokitay,  Maleziya, 

Fidjiya)  Polineziya  (oblastları:  Polineziya  ha’m  Gavay)  ha’m  Jan’akaledoniya  (Jan’akaledoniya 

oblastı) 

3. Neotropika patshalıg’ı to’mendegi oblastqa: Karib, Gvian tawlıg’ı, Amozonka, Braziliya 

ha’m Andiya g’a bo’linedi.  

4. Kap patshalıg’ı-Kap oblastına bo’linedi. 

5. Avstraliya patshalıg’ı-Arqa Shıg’ıs avstraliya, yamasa Eremeyya oblastına bo’linedi. 

6.  Golantarktika  patshalıg’ı-Xuan  Fernandes  Chili-Patogon,  Subantarktikalıq  atawlar, 

Jan’azelandiya oblastına bo’linedi.  Demek, L.A.Taxtadjyan altı patshalıqtı 34 oblastqa bo’ledi. 

Endi Golarktika patshalıg’ının’ kishi patshalıg’ı ha’m oblastlarına xarakteristika beremiz. 



 

34 


Boreal kishi patshalıg’ı en’ u’lken territoriyanı iyelep, ol Evraziya ha’m Arqa Amerikanın’ 

arqa  bo’limin  iyeleydi.  Onın’  sostavına  Tsirkumpolyar  oblastı  kirip  onın’  ishine  Evropa,  Arqa 

Anatoliya, Kavkaz, Ural, Sibir, Kamchatka, Arqa Saxalin, Kuril atawları, Aleut atawları, Alyaska 

ha’m Kanadanın’ u’lken bo’limi kiredi. Endemik tuqımlasları joq Endemik tuwısları ju’da’ ko’p 

emes,Bunda  atanaq  gu’llilerden  alliariya,  lunariya,  shiverekiya,  birinshi  gu’llilerden  soldanella, 

zontiklilerden  kupır,  burachniklilerden  medunitsa,  vodokraslardan  telorez;  orxideyalardan 

gimnadeniya ha’m neottiya; g’a’llelerden dyupontsiya h.b. jasaydı. Endem tu’r ha’m tuwıslarg’a 

Pireney,  Kavkaz,  Karpatlar,  Sibir  ha’m  Kanada  tawları  ju’da’  bay  bolıp  keledi.  Đyne 

japıraqlılardan qarag’ay, shırsha, pixta, listvennitsa, al Kanada da tsugalar, psevdotsugalar ha’m 

tuyalar xarakterli.  



Shıg’ıs Aziya oblastı Gimalay tawın, Đndiyanın’ arqa-shıg’ıs shegara rayonların, arqa tawlı, 

Tonkin,  Qıtay,  Primorenin’  belgili  bo’limin,  Amur  da’ryasın,  Qubla-shıg’ıs  Zabaykaleni,  arqa-

shıg’ıs  Mongoliya,  Koreya,  Tayvan,  Saxalinnin’  bir  bo’limin(qubla)  Flora  bay:  14  endem 

tuqımlasqa  ha’m  300  den  zıyat  endem  tuwısqa,  ko’plegen  endem  tu’rge  iye.  Bulardın’  ishinde 

endemik  tu’rlerge  iyne  japıraqlılar  tuqımlasınan-gingko  tuwısı,  tsefalotaksus  tuq.tsefalotaksus 

tuwısı, psevdotaksus tuwısı, ketelariya, psevdolariks, jabıq tuqımlılardan-eriobotriya, ekzoxorda, 

maakiya,  fillodenron,  kalopanaks,  miriopa,  saza  h.b.jasaydı.  Florası  a’yemgi  esaplanadı, 

ko’pshilik  endem  tuwıslar  magnoliyalar,  lyutikler  gamamelidolılar  kishi  klasına  kiredi.  Bul 

oblast  Golarktika  ha’m  Paleotropistin’  joqarı  da’rejeli  o’simliklerinin’  rawajlanıw  oraylarının’ 

en’ tiykarg’ısı esaplanadı. 



Atlantika-Arqa  Amerika  oblastı.  Arqa  Amerikanın’  atlantika  jag’alarınan  Ullı  tegislikke 

deyin ha’m Meksika qoltıg’ı jag’alarınan Kanadanın’ qubla rayonlarına shekem en jayıp atır. Bir 

endem semeystvosı bar, biraq 100 ge jaqın endem tuwıslar bar. Tu’rlik endamizm ju’da’ joqarı. 

Xvoylardan  tisa,  sosna,  taksodium  ha’m  jabıq  tuqımlılardan  magnoliya,  kopıtnya,  kirkazon, 

vorontsa,  akonita,  jivokostlar,  lyutikler,  vasilistnik,  kashtan,  qayın’,  g’oza,  lipa,  smorodina 

h.b.o’sedi. 



Skalistli  tawlar  oblastı  batıs  Kanada  taw  sistemaların  ha’m  AQShtın’  batıs  shtatları, 

Alyaskadan  Nyu  Meksikanı  o’z  ishine  aladı.  Gu’lli  o’simliklerdin’  bir  neshe  onlag’an  endem 

tuwısları  bar.  Đyne  japıraqlı  sonın’  ishinde  qarag’aylar,  teugalar,  tuyalar,  shırshalar  u’stemlik 

etedi. 


A’yemgi  jer  orta  ten’izi  kishi  patshalıg’ı.  Makaroneziyadan  batısta  barlıq  Jer  orta  ten’izi, 

Aldın’g’ı ha’m Orta Aziyadan shıg’ısta Gobi sho’listanına shekem taralg’an. Boryal ha’m tropik 



Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling