T o sh k e n t d a V la t iq t iso d iy o t u n IV e r s it e t I f. Sh. Shamsutdinov, Sh. F. Shamsutdinova chet mamlakatlar


 Fan-texnika  taraqqiyotini rag‘batlantirishga qaratilgan


Download 4.32 Mb.
Pdf ko'rish
bet29/44
Sana02.12.2017
Hajmi4.32 Mb.
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   44

11.7. Fan-texnika  taraqqiyotini rag‘batlantirishga qaratilgan 

imtiyozlar

GFR  sanoat  korxonalari  o ‘zining  asosiy  faoliyatida  ilmiy-tadqiqot  va 

tajriba-konstruktorlik  ishlar  (NIOKR)ni  amalga  oshirishda  ko‘pincha 

foydalanishning  dastlabki  yillarida  belgilangan  me’yorlarga  nisbatan 

oshirilgan  amortizatsiyani  ko‘paytirish  yoMi  bilan  ishlab  chiqarish 

fondlarini  hisobdan  chiqarish  usulini  qoMlaydilar.  Dastlabki  yilda 

koeffltsiet odatda m e’yom ing  1,3% dan oshmaydi.

Qishloq  xo jaligida  ham  mahsulot  tannarxiga  «Jadal  amortizatsiya 

usuli»  qo  llanadi.  Masalan,  asbob-uskunalar  sotib  olingandan  keyin 

birinchi  yili  ular  qiymatining  50%gacha  qismini  hisobdan  chiqarishga 

ruxsat  etiladi.  Foydalanish  normativ  muddati  10  yilgacha  boMgan 

yordamchi  uskunalarga  dastlabki  3  yilda  ular  qiymatining  80%gacha 

qismini  hisobdan chiqarish mumkin.

Qishloqdagi  binolar  va  inshootlaming  me’yoriy  xizmat  ko‘rsatish 

muddati  25  yil,  amortizatsiya  m e’yori  -  yiliga  4%dir.  Bunday  holda 

foydalanishning  dastlabki  3  yilida  ular  qiymatining  30%gacha  qismini 

hisobdan  chiqarish  mumkin.  Shundan  keyingi  yillarda  ishlab  chiqarish 

harajatlarini 

hisobdan 

chiqarish 

uchun 

amortizatsiyani 



hisoblash 

tondlam ing qoldiq qiymatidan amalga oshiriladi.

Yuqorida  bayon  qilingan  masala  yuzasidan  GFR  qonunlarida  ikkita 

tartib  amal  qiladi.  Savdo  huquqi  asosida  korxonalar  o‘z  ixtiyori  bilan 

«Jadallashtirilgan  amortizatsiya  usuli»ni  qoMlash  huquqiga  egadir,  soliq 

huquqiga  muvofiq  esa  fondlarning emirilishini  hisobdan chiqarish ana shu

P aushal  sum m asi  -   (pauchal-nem .  ja m i)  alohida  turlarga  bo'linislmi  amalga  oshim iasdan  hisoblangan  soliqlaming


fondlaming  me’yoriy  xizmat  qilish  muddatidan  kelib  chiqib  amalga 

oshiriladi.  Moliya  idoralari  soliqlarni  belgilashning  to ‘g‘riligini  taftish 

qilishda  odatda  fondlami  hisobdan  chiqarish  jadal  usulini  qoMlaydigan 

sanoatchilaming  sa’y-harakatlariga  rozi 

bo‘ladilar. 

Amortizatsiyani 

hisoblashning  qaror  topgan  tajribasi  mablag‘larni  eng  yangi  texnika  va 

texnologiyani  sotib  olishga yoki  ishlab  chiqishga yo'naltirish uchun tezlik 

bilan jam g‘arish imkonini beradi.

GFRda  mamlakat  eksportini  rivojlantirishga  davlat  ko‘magining 

biron-bir  shakli  rasman  qoMlanilmaydi.  Buning  ustiga  GFR  eksportda 

davlat  tomonidan  dotatsiyalar  berishni  bekor  qilishni  yoqlab  chiqmoqda. 

Mamlakatda  eksportni  rivojlantirishga  ta’sir  qiluvchi  asosiy  omillardan 

biri  har  qanday  tavakkallardan  eksport  bitishuvlarini  sug‘urta  qilishdir. 

G’arbiy  Germaniya  eksportyorining  bankdan  kredit  olishida  eksportni 

sug‘urta  qilish  ayniqsa  katta  ahamiyatga  egadir,  chunki  ko‘p  hollarda 

kredit  beruvchi  banklar  bitishuvni  sug‘urtalash  shaklida  o‘zlari  uchun 

kafolatni  talab  qiladilar.  Har  yili  eksport  bitimlarini  sug‘urta  qilish  uchun 

GFR  hukumati  sug‘urta  limitlari  belgilaydi.  Bu  fondning  hajmi  G ’arbiy 

Germaniya 

iqtisodiyoti 

eksport 


potentsiali 

ehtiyojlariga 

muvofiq 

belgilanadi.

G ’arbiy  Germaniya  firmalarining  chet  elga  tovar  chiqarishda 

qo‘shilgan  qiymat  soligM  (14%)  toMashdan  ozod  qilinishi  GFRda 

eksportning  rivojlanishga  bilvosita  soligM  tovarlaming  ayrim  guruhlari 

bo‘yicha  jiddiy  farq  qiladi.  Masalan,  ko‘pgina  xom-ashyo  tovarlari  va 

chala 

mahsulotlar 



uchun 

(GFRsanoati 

ulami 

import 


qilishdan 

manfaatdordir)  bojxona  bojlari  belgilanmaydi  yoki  ulaming  hajmi 

unchalik katta boMmaydi.

Tayyor  buyumlarga  bojxona  bojlari  yuqoridir.  Biroq  bu  yerda  ham 

muayyan  farqlar  bor.  GFR  firmalari  ham  jahon  bozorida,  ham  ichki 

bozorda kuchli mavqega ega boMgan tovarlarga kam bojlar belgilangan.



Asosiy tayanch iboralari:

-  Germaniyada  federatsiya,  yer  va  obshchinalami  soliq  sohasidagi 

huquqlari

-  Germaniyani moliyaviy boshqaruv tuzilmasi

-  Bitimlarga solinadigan soliqlar

-  Federal va yerlar (oMkalar) byudjetiga tushadigan soliqlar

-  Shaxsiy (sub’ektiv) soliqlar, real (ob’ektiv) soliqlar


-  Umumiy  maqsadga  qaratilgan  soliqlar,  joriy  (bir  marta  toManadigan) 

soliqlar


-  Pivo soligM

О  zining «soliqqa tortiladigan daromadini» hisoblash 

Fan- texnika taraqqiyotini  rag‘batlantirish imtiyozlari

Takrorlash  uchun savollar:

1.  Byudjetda soliqlar ulushini  o‘zgarishi

2.  Soliq  majburiyatini  boshlanishi  va  soliq  toMovchi jismoniy  shaxslarni 

hisobga olish tartibi

3.  Soliq jadvali va soliq darajalari (sinf) nimani anglatadi?

4.  Hunarmandchilik  soligM  real  va  ob’ektiv  soliq  ekanligini  isbotlab 

bering.

5.  Iste’mol soligMga tortiladigan tovarlar guruhini keltiring.



6.  Cherkov soligM  nima?

7.  Qishloq ho'jaligida soliq solish xususiyatlari.



Test savollari:

1.  Germaniyada majburiy yigMmlar:

a) Soliqlar

b) YigMmlar

c) Badallar

d) M axsus chegirmalar

e) a,b,c,d

2. GFR byudjetining daromad qismida qaysi soliq asosiy o ‘rinni egallaydi?

a) Hunarmandchilik soligM.

b) Q o‘shilgan qiymat soligM

c) Korparatsiyadan olinadigan soliq.

d) Daromad soligM.

e) Aktsizlar.

3.  Mulkdan undiriladigan mulkiy soliqlarni  ko‘rsating.

a) Mol-mulk soligM

b) Meros soligM.

c) Yer soligM.

d) a,b,c


e) Hammasi noto‘g ‘ri

4' "

S

^



; ™

. k^


"

8yer  maydonlari  olishga  solinadigan 

S° li4’b ? B

* X


M

lma ; i S S g a '   solinadigan 

s o li, 

sug-urta


г

й

й

л

  -

  "

 №

soliqiardagi u l u s l u ^  

^

  qim ora)na|  d 



tu5hadigan

^ « г е д а а з « я я А

soliq  hunarmandchilik soiig'i, meros solig‘i,m ol  mulk solig  .

5.  J i s l T s —

folin ad ig an   daromadlar  so lig .n i  fuqarolaroi  qaysi



s^frta.tashki'o.laridan  olinadigan

toMdirish mablag'lari, avtomobilni 

"h“ s,ami  (gonorar)

м   „‘llanma  ishda  ishlaydigan  erkin  kasbdag.  shaxslarni  jgp 

7

daromadlari  bank  qo‘yilmalaridan  tushadigan  foizlar,  turar-j  у



"

  L i s h ,  s U i y   faoliyat va boshqa.ardan

c)  Qarzni  undirishdan  olingan  mablag  ,  tadbirKomic 

у

b0' yt ^


- r y”

S

' S



a an  nafaqa,  s.girni  sotishdan  olingan 

tushum va h.k.

e) Hammasi to‘g‘ri. 

„rh inrhi  sinf

6.  Ish  haqiga  solinadigan  soliqda  daromad  darajasi  -  uchmchi

toiovchilarni aniqlang. 

ипЧояп1яг

,0PSh"  Uylangan  (turmushga  chiqqan)  er  ham  xotin  ham  ishlaydi,  lekin 

ularni bittasini  roziligi  bilan  3 darajali 

s i n f g a  

kiradi.

e) Bir 

nechtajoyda ish haqiga  ega ishchilar.

7. 0 ‘lkalar byudjetiga tushadigan soliq va to; lovlar guru  .

n\  Aktsizlar 

xunarmandchihk  solig  l,  yer  soi  g  , 

a y i a n l  

soitg-i,  «dbirkorlik  faoliyati  bilan  shug-ullamshga  solmad.gan

soliq.


япКп  Ц Ми,к'У  S0Hk’  mer0S  Solig‘'’  Уег  maydonlari  olish  uchun  solinadigan

l o t o r e y T o ' W n l ^ f S r  

P ™  solig'i, totalizator va

tkazishdan  olinadigan  soliq,  yongMnga  qarehi  soqchilik 

hg  l, qimorxona tushumlaridan olinadigan yigMmlar.

c) 


It  egalariga  solinadigan  soliq,  ko‘ngil  ochar  muassasalar 

daromachga^solinadigan soliq, ish haqi soligM, hunarmandchilik soligM.

e) Hammasi noto‘g ‘ri.

t l o f c h S a n i q l a " ^ 8”   S° li4da  daromad  dafajaSi  beshinchi  si"f

b o l a s i l M S f b o T d o ^ .   beva  40,ga"   b0' lib'  kamida 

bitta

ishlasa)  A ^ a r T , 



4 i . W

)   i“


'a r  (agar  er-xotmdan  bittasi

V d a 5 a g a ? «  

“ Ыа5а'  Ы“ " Ы  



bila"

so,i" ham  ^

• 

d)  y ylanga"   (turmushga  chiqqan)  ishchilar,  er  ham  xotin  ham 



shlayd,  ulaming bittasi  umumiy rozilikka ko‘ra III darajaga o‘tadi.

®) Bir necha joyda lsh haqiga ega boMgan ishchilar.

° ' l k a , a m i   h a r   i k k i S i 8 a   “

§ а ”   q 0 ‘ s h m a   v a  

o lm a (Я g ^ esoПc^Уhш^annan^;h^jj^aSQ^jg!lad'^ a,1 

ay ,m m a da„

olinadigaii  s ^ l i f ^ t a ™ t l i g M ; 1124^

  $° 'inadiSan  soli4-  btporatsiyadan 

2) hunarmandchilik soligMni taqsimlash.

-

n



n

a

uchun 



hunarmandchilik s o ^ M ,  b ^ io n a  b ^ i,  aktsizlar. UlUShl’ 

аУ'аПта 


S° liq’ 

l^GFRd3" S°li4, to!aliza^

з о Й  ^шГзоНЧ

аУ1аПта818а

OFRda Уег so,1g  ming asosiy stavkalari, % da-

a) 0,5,  0,4 0,36, 0,38

b) 0,6, 0,35, 0,26 0,35, 0,31

c) 0,7 0,45,  0,17, 0,33 0,37

d) a,b,c


e) Hammasi to‘g‘ri

11. Korporatsion soliqning ikkita asosiy stavkalari, % da:

a) 30,40

b) 35,38


c) 36,50

d) 32,45


e) 31,40

12. Mol -mulk soligMning asosiy ob’ektlari:

a) Yer maydoni, uylar, qimmatli qog‘ozlar, asl metallar va hokazo.

b) Pensiyalar, bank aktivlari, jam g'arm a omonatlari.

c) Ijtimoiy sug‘urta hisobidan toMovlar, bandlik fondidan nafaqalar.

d) a,b,c


e) Hammasi noto‘g‘ri.

13. Obshchinalar byudjetiga tushadigan soliqlar guruhi.

a)  Hunarmandchilik  soligM,  yer  soligM,  mahalliy  aktsizlar,  it 

egalariga  solinadigan  soliqlar,  ko'ngilochar  muassasalar  daromadiga 

solinadigan  soliq,  ish  haqi  soligM  va  daromad  soligM  tushumlaridan  ulush 

soliq badallari.

b)  It egalariga  solinadigan  soliq,  molk-  mulk soligM,  ish  haqi  soligM, 

daromad  soligM,  aktsizlar,  transport  vositalari  egalariga  solinadigan  soliq, 

yer soligM.

c)  Qimorxonalardan  tushadigan  kirimdan  olinadigan  soliq,  kapital 

aylanmalaridan  olinadigan  soliq,  veksel  yigMmi,  yongMnga  qarshi 

soqchilikga solinadigan soliq.

d) a,b,c

e) Hammasi to‘g‘ri.

14. Qo‘shilgan qiymat soligMning stavkalari, %da:

a) 20,25


b) 30,28

c)  18,24

d)  10,20

e)  14,7


15.Iste’mol soliqlarining asosiy ob’ektlari.

a) Mashina va uskunalar, imorat va inshootlar.

b) Moylash materiallari, bolalar uchun oziq-ovqatlar

c) Oziq-ovqatning asosiy turlari, madaniy-maishiy xizmatlar.

d) Neft mahsulotlari, shakar,  choy, spirtli ichimliklar, tamaki, pivo. 

s) a,b,c,d



XII BOB. YAPONIYA SOLIQ TIZIMI

12.1. Yaponiyada soliq solish asoslari.

12.2.  Soliq siyosati.

12.3.1.  Soliqlarning asosiy turlari:

12.3.2. Daromad soligM.

12.3.3 .Korporatsiyalar foydasiga solinadigan soliq.

12.3.4 .Mol-mulk soligM.

12.3.5 .Yer qiymatiga solinadigan soliq.

12.3.6 .Ist’emol soligM.

12.3.7. Aktsizlar va  boshqa soliqlar 

12.4. Soliq tizimini boshqarish

12.1.  Yaponiyada soliq solish asoslari

Ikkinchi  jahon  urushidan  keyingi  soliqqa  tortish  tizimini  yaponcha 

modeli  tizimi  kuchli  sotsial  siyosatni  yuqori  iqtisodiy  samaradorlik  bilan 

mukammal  darajada  qo‘shib  olib  borish  bilan  ifodalanadi.  XX  asmi  60 -  

80  yillarga to ‘g‘ri  keladigan  davrda yapon jamiyatining  ijtimoiy  tarkibida 

keskin  o ‘zgarishlar  yuz  berdi.  G ’arbiy  davlatlarda  tabiiy  hisoblangan, 

yollanib  ishlovchilaming  aholi  tarkibidagi  salmogM  oshgani  alohida 

ahamiyatga  ega.  Bu  guruh  aholi  soni  jihatidan  asosiy  o'rinni  egallab, 

boshqa davlatlardagi yo'nalishlardan farq qilib,  Yaponiyada aniq namoyon 

boMdi.  Ushbu  holatlardan  avvalo  yirik  kapitalistik  mulkni  maydalanish 

jarayonini (depersonifikatsiya) alohida ko‘rsatish mumkin. Natijada har xil 

ijtimoiy  guruhlami  daromadining  darajasi  o ‘zaro yaqinlashib bordi.  Ishlab 

chiqarish  vositalariga  boMgan  yirik  mulkdorchilikni  yo‘qotilishi  ayrim 

shaxslar,  guruh egalarini  korporatsiyalar ustidan nazorat qilishdan mahrum 

qildi.

Hozirgi  vaqtda  Yaponiyada  nafaqat  yirik  korxonalami  shaxsiy 



egalarini  (ushbu  tarkib  40-yillami  oxirida,  urushdan  keyin  Amerika 

okkupatsion 

hukumati 

o ‘tkazgan 

islohotlarda 

yirik 


monopolistik 

birlashmalarni  mulki  sotilgandan  keyin),  sezilarli  hajmda  aktsioner 

jam iyatlam i  aktsiyasiga  ega  boMgan  va  kampaniya  ustidan  nazorat 

qiladigan shaxsiy egalarni topish ham qiyinlashib ketdi.



Yaponiyada 

etakchi 


mulk 

egalari 


depersonizatsiya 

qilingan 

kompaniyalar  hisoblanadi.  Ularning  kapitali  asosan  banklami  kreditlari 

hisobiga  tashkil  topadi  va  bu  qarz  mablagMar  asosan  aholining  pul 

jam g‘armalari hisobiga tashkil  qilinadi.

Yaponiyada  mulkdorchilikni  baholashda,  aktsiyani  egalari  oladigan 

dividentlardan  keladigan  daromad  hajmi  hisoblanadi.  Hozirgi  vaqtda  bu 

daromad juda ham kam hajmni tashkil qiladi.  Masalan,  ish haqini to  lashni 

har  yilgi  o‘rtacha  o‘sish  darajasi  aktsiya  egalari  dividentdan  oladigan 

daromadlami o‘sishidan yuqori turadi.

Yaponiyada  90%  aholining  daromadi  asosan  ish  haqidan  tashkil 

topadi.  Oila  byudjetining  tashkil  topishida  mulkdorchilikdan  keladigan 

daromad 

katta  ahamiyatga  ega  emas.  Boy  odamlami  10%  umumiy 

daromadida  bu  manba  13,5%  ni  tashkil  qiladi.  Bu  holat  Yaponiyada 

mehnatsiz  daromadga  yashaydigan  boy  kishilar  umuman  yo  q  degan  gap 

emas.  Odatda,  ulami  mamlakat  aholisini  tarkibidagi  salmog‘i  shunchalik 

kamki, ulami statistikada alohida ijtimoiy guruh deb hisoblanmaydi.

Ish  haqi  sifatida  taqsimlanmaydigan  qo‘shimcha  mahsulot  qiymati, 

amaliyotda to‘liq korparatsiyani  ishlab chiqarish  va moliya faoliyati  uchun

sarflanadi. 

.

Yaponiyada  korxonani  boshqarishda  o ‘ziga  xos  xususiyatlandan  biri 



shundan  iboratki,  o‘quvchi  o ‘quv  yurtini  bitirishi  bilan  ishga  joylashadi. 

Yana  shuni  ham  hisobga  olish  kerakki,  o‘qishni  bitirishidan  bir  yil  oldin 

bitiruvchini  ishga joylash boshlanadi.  Shuning uchun bitiruvchilami asosiy 

qismi  oldindan  qanday  ishda  ishlashini  biladi.  Masalan,  2000  yili  hamma 

o‘qishni  bitirganlar  tarkibida  ish  joyi  aniqlanganlami  salmog  i 

6 5 /о  ni 

tashkil  qildi.  Bu  ko'rsatkich  ikkinchi  jahon  urushidan  keyin  eng  past 

ko‘rsatkichni tashkil etdi. Xizmatchi ma’lum yoshga etgandan keyin, qoida 

bo‘yicha  bu  50  yoshga  teng,  uni  ajralib  chiqqan,  tarmoqlanish  natijasida 

yuzaga kelgan sho‘baga ishga jo ‘natiladi.

Mablag‘ni korxonani xizmatchisiga investitsiya qilib, korxona ishchim 

uzoq  muxlat  ishlatish  natijasida  o‘zining  investitsiyasini  о  sishiga  to  liq 

ishonadi.  Korxona xizmatchini  uzoq  muxlat  ishlatish  natijasida  korporativ 

ichidagi  nou-xau  va  texnologik  yangiliklami  saqlab  qolish  imkoniyatiga 

ega  bo‘ladi.  Uzoq muxlatli  xizmati  uchun qelgusida beriladigan  pensiyaga 

yig'ilayotgan  mablag‘,  xizmatchida  uzoq  muxlat  xizmat  qilish  uchun

qiziqish uyg‘otadi.

Uzoq  muddatli  xizmatini  hisobga  olgan  holda  xizmatchini  oladigan 

pul  ta’minoti  avtomatik  ravishda  oshib  boradi.  Yirik  korxonalarda



xizmatchini  10  yildan  ortiq  halol  xizmati  uchun  yangi  ta’rif  toMovi 

tizimiga o‘tkazish tartibi qoMlanadi.

Yaponiyada  shaxsiy  qaror  qabul  qilish juda  kam  uchraydi.  Asosiy  va 

muhim  qarorlarni  kollektiv,  birgalikda  qabul  qilinadi.  Bu  o‘z  navbatida 

ayrim loyihalami amalga oshirishdagi tavakkalchilikni ancha pasaytiradi.

Yuqorida  ko‘rsatilgan  Yaponiya  itisodiyotini  xususiyatlari  soliqlarni 

yigMshni tashkil qilishda hisobga olinadi.

Yaponiyani  soliq  tizimi  asosan  XIX  asrda  tashkil  topgan.  Yaponiyani 

xozirgi  zamon  soliq  tizimi  1949  moliya yilida  o‘tkazilgan  soliq  islohotida 

yuzaga  kelgan.  Soliq  tizimini  asosan 

moliya  sohasidagi  amerikalik 

mutaxassis  professor  Shalp  taklifi  bilan  tashkil  qilingan.  Bundan  keyin 

soliq  tizimiga  bir  necha  marta  o ‘zgartirishlar  kiritilgan,  toMdirilib, 

takomillashtirilgan.

XX  asming  80-yillari  oxirida  bir  qator  rivojlangan  mamlakatlar  kabi 

Yaponiyada ham soliq islohoti o ‘tkazilgan.

1989  yil  1  yanvardan  buyon  Yaponiyada  hozirgi  zamon  soliq  solish 

tizimi  qo  llanilib,  unda  to‘g‘ri  soliqlarni  roli  nisbatan  pasaytirilib,  egri 

soliqlarni  ahamiyati  ko'tarilgan.  Ushbu  islohot natijasida huquqiy  shaxslar 

toMaydigan  to‘g ‘ri  soliqlarni  salmogM  1990  moliya  yili  yillik  foydani 

58%ini  tashkil  qildi.  Buni  tarkibida 

tenglashtiriladigan  soliqni  qatMy 

belgilangan  hajmi  hisobga  olinmagan.  Natijada  korporatsion  soliqlaming 

hammasini  yig  indisi  AQShdagi  31,6%  va  Buyuk  Britaniyadagi  24,3% 

о  m iga  Yaponiyada  48,9%ni  tashkil  qildi.  Iste’molga  solinadigan  soliq 

daromad  soligM  va  ijtimoiy  sug‘urta  fondiga  ajratma  bilan  bir  qatorda 

mamlakat byudjetini tushumida muhim o'rinni egallaydi.

Soliq  olish  darajasi  bo‘yicha  Yaponiya  ko'pchilik  rivojlangan 

mamlakatlardan  past  keladi  (AQShda  taxminan  ichki  yalpi  mahsulotga 

nisbatan  28%ni tashkil  etadi).

Yaponiya  soliq  tizimining  o ‘ziga  xos  xususiyatlaridan  biri  shundan 

iboratki,  kam  daromadli  shaxslarga  engilroq  va  boy  kishilarga  ogMrroq 

darajada soliq solish tartibi qoMlaniladi.

Boshqa  mamlakatlar  kabi  Yaponiyada  ham  soliqlar  to‘g‘ri  va  egri 

soliqlarga boMinadi.

T o‘g ‘ri  va  egri  soliqlar  o‘rtasidagi  o ‘zaro  nisbiy  taxminan  64:36 

nisbatni  tashkil  qiladi.

T o‘g ‘ri  soliqlarni  asosiy  qismi  (35,0%)  daromad  soligMga  to‘g‘ri 

keladi.  Soliqning  asosiy  ogMrligi  mamlakatda  aholini  asosiy  qismini


tashkil  qiladigan  o‘rtacha  daromadga  ega  boMgan  shaxslar  zimmasiga 

tushadi.


12.2.-jadval

Davlat soliq tushumlari tarkibini xalqaro solishtirish

Moliya

yili


AQSh

Buyuk


britaniya

Germaniya

Frantsiya

Italiya


Yapo niya

to

'g



ri

so

li



q

E

g



ri

so

liq



to

'g

ri



so

liq


E

g

ri



so

liq


to

'g

ri



so

liq


E

g

ri



so

liq


to

'g

ri



so

li

q



E

g

ri



so

liq


to

'g

ri



so

liq


E

g

ri



so

liq


'fe.s- 

3   2


O'

Ьи  ■*—


ОС "о

Ш  °


1934-

1936


47,5

52,5


51,0

49,0


36,6

63,4


25,8

74,2


27,0

73,0


34,8

65,2


1950

80,0


20,0

54,1


45,9

32,6


67,4

34,7


65,3

13,4


86,6

55,0


45,0

1980


90,6

9.4


59,2

40.8


52,2

47,8


40.0

60,0


52,9

47,1


71,1

28.9


1990

91,8


8,2

59,2


40,8

50,1


49,9

40,0


60,0

57,2


42,8

73,7


26,3

1995


91,3

8,7


56,7

43,3


47,9

52,1


39,6

60,4


54,8

45,2


66,1

33,9


1997

-

-



-

-

-



-

-

-



-

-

63,8



36,2

1960  moliya  yili  markaziy  byudjetni jami  daromadi  1961  mlrd.  ienni 

tashkil  qilib,  uning  1618,3  mlrd.  (82,5%)  ieni  soliq  va  gerb  yigMmlari 

hisobiga olingan.

1965 

yilda  davlat  kapital  qo'yilmalarini  moliyalashtirish  manbaini 



ko‘paytirish  maqsadida  hukumat  «qurilish  zayomlari»ni  chiqarishga 

majbur boMdi.  Shunga qaramay,  markaziy  byudjetni  umumiy daromadlari 

tarkibida  soliq  va  gerb  yigMmlari  salmogM  amaliyotda  o‘zgarmay  qoldi, 

ular 75-85% chegarasida qayd etildi.

1973  yili  kuzida  yuzaga  kelgan  birinchi  «neft  zarbasi»  urushdan 

keyingi  davrda  eng  chuqur  darajada  iqtisodiy  pasayishlardan  biri  boMdi. 

1975  moliya  yili  soliq  va  gerb  yigMmlarini  kelib  tushishi,  ayniqsa 

korporatsiya  foydasiga  solinadigan  soliq  sezilarli  tarzda  pasayib  ketdi  va 

markaziy byudjet daromadida 64,0% gacha tushdi.

1976  yildan  boshlab  iqtisodni  rag'batlantirish  va  barqarorlashtirish, 

hamda  aholi  tushumini  yaxshilash  byudjet  harajatini  o'sishiga  olib  keldi. 

Shu  vaqtni  o‘zida  byudjet  daromadini  o‘sishi  juda  sust  holda  edi.  Bu 

sharoitda  hukumat  davlat  zayomlarini  va  shu  jumladan,  maxsus 

zayomlarni  chiqarishga  suyanib  qoldi.  Chiqarilgan  zayomlar  salmog  i 

davlat byudjetini umumiy daromadiga nisbatan 30% dan yuqori darajadaga 

ko'tarildi,  soliq va gerb yigMmlari  salmogM  taxminan  60%ga tushib  qetdi.

■ Esiatma:  1.  AQSH m a’lumotlari kalendar yili asosida berilgan.

2.  Germaniya m a’lumotlari  1990 yilgacha GDRsiz va undan keyingi yillar birlashtirilgan Germ aniya b o 'y ich a berilgan



1980 yildan  boshlab  hukumat zayomlami  chiqarishni  chegaralay  boshladi. 

1982  yili  «nol  shift  (cho‘qqi,  tepa)»  siyosati  qabul  qilindi.  Bunda  vazirlik 

va boshqarmalami  byudjeti oldingi yil  hajmida saqlanib qoldi va markaziy 

byudjet  harajatlarini 

o'sish  chegarasi  o'm atildi.  Natijada  markaziy 

byudjetni  umumiy  daromadida  soliq  va  gerb  yig‘imlarini  salmog1 i  osha 

boshladi.

Yaponiyani  hukumatini  byudjeti  umumiy  schyot  (markaziy  byudjet) 

va  maxsus  schyotlar  byudjetidan  tashkil  topadi.  Umumiy  schyot  jami 

byudjet  hisoblanib  hukumat  faoliyatini  asosiy  yo'nalishlarini  harajatini 

qoplaydi.

Maxsus  schyotlar  byudjeti  hukumat  maxsus  proektlami  amalga 

oshirganda  yoki  maxsus  fondlami 

qoplash  yoki  foydalanish  bilan 

shug‘ullangan  taqdirda  tuziladi.  Shu  bilan  bir  qatorda  hukumat  tarkibiga 

kirmaydigan,  lekin  u  bilan  o‘zaro  aloqada  boMadigan  hukumat 

boshqarmalariga  ham  byudjet  tuziladi.  Markaziy  byudjet  asosan  soliq  va 

gerb  tushumlari  hisobiga  tashkil  topadi.  Lekin  1934  dan  1936  moliya 

yiligacha  2,3  mlrd.  umumiy  schyot  daromadidan  1  mlrd.  ienga  (44,7%) 

yaqin mana shu manbaalardan olingan edi.

Ikkinchi  jahon  urushidan  keyin  moliyaviy  sog‘lomlashtirish  siyosati 

yuritila  boshladi.  Bu  dastur  doirasida  yillik  byudjet  harajatlari  (ijtimoiy 

ishlar  harajatidan  tashqari)  davlat  zayomlari  va  qarzlari  (davlat  zayomlari 

chiqarilgan 

taqdirda 

ham) 


dan 

tashqari 

manbaalar 

hisobiga 

moliyalashtirishi  kerak edi.

Yaponiya  banklariga,  qoida  bo‘yicha,  ulami  joylashtirishga  kafolat 

berish  taqiqlangan  edi.  Buning  natijasida  umumiy  markaziy  byudjet 

daromadida  soliq  va  gerb  yig‘imlarni  tushumlarining  salmog‘i  osha 

boshladi.

Soliq  va  gerb  yig‘imlari  tushumlarining  salmog‘ini  o ‘zgarishini 

quyidagi jadvaldan ko ‘rish mumkin.

2003  yil  byudjetida  soliq  va  gerb  yig‘imlarining  umumiy  hajmini 

umumiy  hisobi  daromadlarini  51,1%  ini  tashkil  qildi.  Umumiy  hisoblar 

byudjetiga  ko'rsatilgan  yili  davlat  zayomi  obligatsiyalarini  sotishdan  36 

trl.  445  mlrd. yena yoki 44,6% va  3  trln.  558,1  mlrd. yena (4,4%) soliqsiz 

tushumlar kelib tushdi.

Ayrim  soliqlarni  roli  va  ahamiyatini  quyidagi  jadvaldan  ko‘rish 

mumkin.


12.3.-jadval

Byudjetni umumiy hisob raqami bo‘yicha daromadlar tarkibi va byudjet

moliya

yili


soliq va 

gerb 


yig'im- 

lari-dan 

daro­

madlar 


(A)

dav-lat


mo-

no-po-


liya-

sidan


daro­

mad­


lar

dav-lat 


kor- 

xona- 


lari- 

dan 


daro­

mad va 


tu- 

shum- 


lar

huku-


mat

aktiv-


larini

sotish­


dan

olingan


daro­

mad


boshka

daro­


mad­

lar


davlat

zaemlari


avval-gi 

moliya 


yili 

qoldi- 


5‘ini olib 

o'tish


ja ’mi (V)

sal-


moq

(A)


(V)

1934


dan

1936


gacha

1,02


0,2

0,05


0,02

0,24,


0,67

0,07


2,27

44,4


1950

456,4


114,5

5,0


17,4

64,4


-

59,2


716,8

63,7


1990

60105,9


11,1

22,4


162,0

2701,1


7312,0

1389


71703,4

83,8


1997

57802,2


16,8

23,3


302,9

2520,1


16707,0

17,9


77390,0

74,7


2003

41786


-

-

-



-

36445,0


-

81789,1


51,1

3-jadvaldan  ko‘rinib  turibdiki,  to‘g‘ri  soliqlar  58,1%  hamda  egri  va 

boshqa  soliqlar  41,9  tashkil  qilgan,  to‘g‘ri  soliqlardan  asosiy  davlat 

soliqlari  daromad  soligM  (daromad  manbaida  va  deklaratsiya  tizimi 

bo‘yicha  olinadigan  soliqlar)  13  trln.  810  mlrd  iendan  yoki  umumiy 

soliqlarni 35,0% dan tashkil topdi.

1997  moliya  yili  markaziy  byudjetga  57802  mlrd.  ien  soliq  va  gerb 

yigMmlarini  kelib  tushushi  moMjallangan.  Shu jumladan  54681  mlrd.  ien 

soliqlar,  1102  mlrd.  ien bojxona boji  va tonnaj  yigMmi hamda 2001,9 mlrd. 

ien gerb yigMmi kelib tushishi hisobga olingan.

12.4.-jadval

Soliq tushumlarini tarkibi

M oliva yili

1990


1995

1997


20<)3

Soliqlarni  nomi

sum m a

%

sum m a



%

Sum m a


%

S um m a


%

Soliq va


y ig'im lam i

ham m asi’

62780

100.0


54963

100,0


59481

100,0


41786

100,0


I. T o 'g 'ri soliqlar

46297


73,7

36352


66,1

37927


63.8

24276


58,1

1

.  Daromad 



solig'i

25996


41,4

19515


35,5

20882


35,1

13810


35,0

*  Yihii oxiriga o ’tkazilgan qoldiqlam i hisobga olgan holda



A) Daromad 

manbaida


18779

29,9


15726

28,6


16852

28,3


B) Soliq 

deklaratsiyasi 

tizimi bo'yicha

7217


11,5

3789


6.9

4030


6.8

2. Korporatsiya 

foydasiga 

solinadigan soliq

18384

29,3


13735

25,0


14432

24,3


9114

21,8


3. Merosga 

solinadigan soliq

1918

3,1


2690

4,9


2461

4,1


4.  Yer qiymatiga 

solinadigan soliq

406

0,7


152

0,3


II.  .Egri va 

boshqa soliqlar

16483

26,3


18611

33,4


21554

36,2


17510

41,9


1.Ist’emol solig'i

4623


7,4

5790


10,5

9813


16,5

9489


22,7

2.Alkogolli 

ichimliklariga 

solinadigan 

aktsiz

1935


3,1

2061


1,7

2063


3,5

1733


4,1

3. Tamaki 

mahsulotlariga 

solinadigan 

aktsiz

996


1,6

1042


1,9

1062


1,8

917


2,2

4,Qimmatbaho 

qog'ozlar 

bo'yicha 

bitimlarga aktsiz

748


1,2

479


0,9

351


0,6

5.Bojxona boji

825

1,3


950

1,7


1093

1,8


808

1,9


6.Gerb yig'imi

1894


3,0

1941


3,5

2019


3,4

1129


2.7

To  g  ri  soliqiardan  asosiy  davlat  soliqlari  daromad  manbaida 

olinadigan  daromad  soligM  (16852  mlrd.  ien  yoki  28,3%  davlat  soliqlari 

tushumlaridan),  korporatsiya  foydasiga  solinadigan  soliq  (9114  mlrd.  ien 

yoki  21,8%).  Egri  soliqlar ist’emol  soligMdan (9489  mlrd.  ien yoki  22,7%) 

va  alkogolli  ichimliklarga  solinadigan  aktsizlardan  (1733  mlrd.  ien  yoki 

4,1% ) iborat.

Hozirgi  zamon  Yaponiya  soliq  tizimi  AQSh  va  G ’arbiy  Yevropa 

davlatlari soliq tizimidan ko‘p jihatlari bilan farq qiladi.

Yaponiya  soliq  tizimi  davlat  soliqlari  va  mahalliy  soliqiardan  tashkil 

topadi.

Davlat  soliqlari  o ‘zining  tarkibiga  quyidagilami  oladi:  jismoniy 



shaxslar  daromadiga  solinadigan  soliq,  ist’emol  soligM,  huquqiy  shaxslar 

darom adiga  solinadigan  soliq,  benzinga  solinadigan  soliq,  spirtli 

ichim liklarga  solinadigan  soliq,  merosga  solinadigan  soliq,  tamaki


mahsulotlariga solinadiga soliq, avtotransport og‘irligiga solinadigan soliq, 

bojxona boji va boshqalar.  Bu soliqlar umumiy schetlar byudjetiga tushadi.

Umumiy soliq tushumlarini 64,0% davlat soliqlari va qolgani mahalliy 

soliqlarga  to‘g ‘ri  keladi.  Bundan  tashqari  Yaponiyani  davlat  byudjetida 

soliq mablag'larini asosiy qismi davlat soliqlarini ajratma asosida qaytadan 

taqsimlash  natijasida  mahalliy  byudjetlarga  o ‘tkazish  asosida  tashkil 

topadi.  Mamlakatda  47  ta  prefektura  bo‘lib,  ular  3045  ta  shahar,  shahar 

tipidagi  qishloq,  tumanlami  birlashtiradi  va  ulaming  har  birida  o‘zining 

mustaqil  byudjeti  mavjud.  Soliqlarni  taqsimlash  muhim  ahamiyatga  ega. 

Moliya  resurslarini  taxminan  64,0%  mahalliy  m ablag'lar sifatida  harajat 

qilinadi,  qolgan  qismi  esa  umumdavlat  funktsiyalarini  bajarish  uchun 

yo‘naltiriladi.

Mamlakat  byudjetini  va  prefektura  byudjetlarini  daromad  qismi  faqat 

soliqqa asoslanib qolmaydi.

Yaponiyada boshqa davlatlarga nisbatan  soliqsiz tushumlami  salmog4i 

ancha baland.

Soliqsiz to‘lovlarga arenda to4lovi, yer uchastkalarini  va boshqa munitsipal 

ko4chmas  mulklami  sotish,  penya, jarima,  obligatsiyalami  sotish,  lotoreya 

va zaemlardan olinadigan daromad va boshqalar kiradi.

Mahalliy  soliqlar  va  yig'imlar  prefektura  aholisidan  olinadigan  soliq, 

tadbirkorlik  faoliyatiga  solinadigan  soliq,  prefektura  ist’emol  solig'i, 

avtotransportlarga  solinadigan  soliq,  benzin  va  boshqa  neft  mahsulotlarini 

etkazib  berish  uchun  soliq,  ko'chmas  mulkni  olish  uchun  solinadigan 

solik,  ovchilikka  solinadigan  soliq,  tamaki  mahsulotlarga  solinadigan 

soliq,  ofis  va  idoralarga  solinadigan  soliq  va  boshqalardan  tashkil  topadi..


2  i

со  о


:г ^

Q)  сл


s   о

л  


* CTQ

й  43  Зи

3-  по

5* 


£Г  с

§=3


р  Я-

<   сэ 

рэ  ^


'i .   & 

о5*  г *


о

5>  з .


|.«в

р



Л

с

3



■П1

S*

его



р

3

ЕГ



а

о

■п



51

Р

з г



со

Р

3



Р

Ои

0Q



Р   ^

сл 


В 

О  сл


—  з*

3   »


Р

В: <м‘

«В  s 


3  3

С

/5 



й>

SL  =г 

р

JD  гг



е

Г

р   —  



гу*  —.

О  -£.


5?

Си 


“1  

&

  - 


3   <  

р

з* (5*



Р   -Г.

Ь   3


00  ~

Р   Р


3   **»

тз  §f


3   2 !

л 1  а 1


5 “ SI

с   w 


“1

Р   ЕГ


55  ^  

о  З


ф

-5^.


_

®  5 1 


а. 

р

_ ,  



W-

13  Р  


3   »

f ?   Р  

7Г  £

3

  S 


3   *<*

сл 


3>  в . 

N  3  


о

С

ТО



е

1

3   в



ОС

"чО


j-J

00

— •  сл  его  гг:  г ?   ? г   о*  И



°  ^   о  ^  ^   л  о  Ч’  »* 

=   Ё  с  

в  ? 

.  т  о.

з 

3". 


з;

№ 

• 



^

00

О



о

о

OS



*

о

П  Г1  И  ы



J - . f   5^  ё1 I

Х>  g   09  з   3

чэ

i .  


И+i

сл  з


2 - 5

W  р  О  -W

г? 

с*  3


о   га'  о

I s  


^OQ

£   3   3  

й

е   о   з  



7   и   о

я с о * £ и Э 5   5,  Я 

с  п  о  з . е   g 

л р


  а 

=  


2 .5   5*  3*  ^   о-  3

л  5  w  N  2. w 

ОЫ.

3  ^   ?  



В. 

s* 3 


.3



P5

с   о  


о   —

-О  с 


3

3  £


с   o^

7T r£

з   ЕГ


Й  с  0-0  £?  >

о   О   57!  О   05  5

з :  з*  oo  д.  з   S-

*Q  с   3 “ 

3

  СЛ  о


з  

3 . » 


i

о^

rfo‘



1  я  1   §•  S.  I   в

I  


I "   i t

С 

Т* 



О

и   W  3   И 

?Г  П   О

О  

р  

63 



о  

И  

Т

5?  3   £ :   Т* 

О



£> 



Т 

з*

*£  СО



В.  о

S  S-


to

I/»


j..

со

си



<

СО

M



ah

all


iy

 

so



liq

la



va 

y

ig



im

la

rid



an

 

tu



sh

u

m



la

haj



mi

_____________________________

_

(2

00



yil


___


_________________

S

oli



turlari


 

_____


M

u

n



its

ip

al 



o

rg

an



la

rn



m

ah

al



li

so



li

q

la



va

 



yi

gM

m



la

ri

ni



ng

 

ta



rkib

i. 


_______

 

(2



00

yil)



____

_______


_______

CO

>



CO

40

CS



CO

со

O'



JC

C/i

О

CO



«  J -  я  .1? Js 

.S’S |   a»-S.si

—  g 


o



v>

C3

DO С  *2 



b   я   .2 

l

^   Op  o .  rt



1   -2  « 

 

«2  м  .£  §  о

н   £   ^   2  м

e  °   c 

С

• i   я   i   e   «

-   й )   с   я  

С  •■з  ~   61)



Download 4.32 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   44




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling