Iqtisodiyot nazariyasi


Download 141.94 Kb.

bet2/24
Sana12.02.2017
Hajmi141.94 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24
MO

Mamlakatiirnz 
Prozidenti 
1. A. Karimov 
ta'kidlaganlaridek: 
"M u lk c h ilik   m asalasini  hal  qilish  bozorni  vujudga  keltirishga 
qaratilgan  butun  tadbirlar  tizim in in g  tauial  toshi  bo'lib  xizmat 
q ila d i" 1
O'zbekiston 
Respublikasida 
iqtisodiyotning 
samarali 
rivojlanishiga  va  xalq  farovonligining  o'sishiga  imkoniyat  yaratuvchi 
har 
qanday 
shakldagi 
m ulkchilik 
bo'lishiga 
ruxsat 
beriladi. 
M ulkchilikning  hainma  shakllari  daxlsiz  bo'lishini  va  ularning 
rivojlanishi  uchun  teng  sharoit  yaratilishini  qonun  kafolatlagan. 
Respublikada  m ulkiy  xuguq  tan  olmadi  va  qonun  bilan  muhofaza 
qilinadi
M ulkdor  o'z  mol —m ulkiga  nisbatan  qonunga  zid  bo'lmagan  har 
qanday  xatti - harakatlarni  qilishga  haqlidir.  U  m ulkdan  qonun  bilan 
ta'qiqlanmagan  har  qanday  xo'jalik  yoki  boshqa  faoliyatni  amalga 
oshirishdan  foydalana  oladi.  M ulkdor  O'zbekiston  Respublikasi 
qonun  hujjatlarida  ko'zda  tutilgan  sharllar  va  rloire  chegarasida 
o'ziga  tegishli  m ulkiy  huquqni  amalga  oshirish  paytida  tuqarolarning 
mehnatidan  foydalanish  to'g'risida  ular  bilan  shartnoma  tuzislii 
m um kin
2.  M u lk  obyektlari  va  subyektlari
M ulkchilik  munosabali  o'zining  obyekti  va  subyektiga  ega.
M ulkchilik  obyekti —bu  m ulkka  aylangan  barcha  boylik  turlari. 
Unga  yer,  suv,  konlar,  o'simlik  va  hayvonot  dunyosi,  mashinalar, 
mashina — uskunalar,  imoratlai  va  inshootlar,  moddiy  va  madaniy 
buyumlar,  pullar,  qimmatli  qog'ozlar,  mahsulotlar,  xizmatiar,  tarixiy 
yodgorliklar,  iliniy — texnikaviy  g  oyalar,  tovar  belgilari,  tovarlarninq 
o'zi,  insonning  unum li  va  ijodiy  mehnat  qilish  qobiliyati  kiradi.  Мала 
shu  moddiy  va  nomoddiy  ne'matlarni  o'zlashtirish  yuz.asidan  mulkiy 
aloqa  shakllanadi  Ne'matlar  m ulkka  aylangandagina  o'zlashtiriladi.
M ulkchilik  subyekti — mulk  obyektini o'zlashtirishda qatnashuv — 
chilar.  mulkiy  munosabatlarning  ishtirokchilari.  Bular  jumlasiga 
davlat,  respublika  fuqarolari,  jamoalar,  ularning  uyushmalari,  jamoat 
va  diniy  tashkilotlar,  luqarolai mug  oilaviy  va  boshqa  birlashmalari, 
xalqaro  lashkilotlai,  boshqa  xonjiy  yuridik  shaxslai  va  tuqarolai 
kiradi.  Turli  yuridik  shaxslai  va  luqarolar  bit ta  m ulkning  subyektlari 
bo'lishi  mumkin.  Aytilgan  subyektlarga  qarab  o'zlashtirish  individual 
oilaviy,  ijtimoiy — sinfiy,  hududiv  va  um um m illiy  tus  oladi.  Ijtimoiy 
tabaqalashgan  jamiyatda  o'zlashtirish  uning  darajasi  va  usuliga  qarab 
har  xil  bo'ladi.
:  K n r im o v   I  A .  O ' / b ' A i . - ’lM ji  I . jlis o c iiy   ' b l o b o l l . u m   *  iiu c ii.« r ln s b tir is J i  y o T u K i  — T   :  " O ’z b e k i s l o n " ,
1405,  !? - hr!

O'zlashtiriladigan  m ulk  ikki  xil  bo'ladi:
1)  ishlab  chiqarish  resurslari,  ya'ni  vositalarni  o'zlashtirish;
2)  ishlab  chiqarish  nafijalarini  o'zlashtirish.
Ishlab  chiqarish  resurslarini  o'zlashtirishda  moddiy  va  mehnat 
resurlari  ishlab  chiqarish  sohibining  m ulkiqa  aylangandan  so'ng 
o'zlashtiradi.  Ishlab  chiqarishdagi  o'zlashtirish  birlamchi.  Bu  yerda 
ishlab  chiqarishning  har  ikkala  omili  (moddiy  va  inson  omillari) 
birikadi,  mahsulot  va  xizmatlar  yaiatiladi.  M ana  shu  omillarning 
o'zlashtirilishiga 
qarab, 
mehnat 
natijalariga 
nisbatan 
mulk 
shakllanadi.
Ishlab  chiqarish  m tijalarim  o'zlashtirish  yaratilgan  mahsulot, 
xizmatlarni,  ularni  sotishdan  kelgan  darom adm   kishining  m ulkiga 
aylanishini  bildiradi.  Resurslar  kishining  m ulki  bo'lsa,  natija  ham 
um ki  bo'ladi.  Lekin  bu  holda  egalik  qilish,  foydalanish  va  tasarruf 
etish  yaxlit  holda va  bir subyekt  ixtiyorida  bo'lgandagina yuz beradi.
M ulkchilik — bu  mas'uliyat  bilan  m anfaatning  o'zaro  bog'liqligi 
hisoblanadi. 
M ulkdorm ng 
lnanfaati 
ostida, 
avvalambor, 
uning 
iqtisodiy 
manfaati  yotadi.  M ulkdorning  iqtisodiy  manfaati — lining 
boylik  egasi  sifatida  hayotiy  ehtiyoji  bo'lib,  xatti — harakat,  fe'l — 
atvorni,  iqtisodiy  faoliyat  sababini  yuzaga  chiqaradi.  M ulkdorning 
manfaati  nafaqat  tirikchihk  ehtiyojini,  balki  m ulkning  miqyosi  va 
xarakteriga  qarab,  tirikchihk  zarurati  chf garasidari  chiqib,  boylik 
orttirish,  ijtimoiy  hayotda  martabali  mavqega  ega  bo'hsh,  obro 
orttirishni  ham  o ’z  ichiga  oladi.
Jamiyatda  kishilarning  m ulkiy  maqomiga  qarab  manfaat  to'rtfa 
guruhga  bo'linadi:
1.  Individual  manfaat,  mulk  egasining  shaxsan  o'ziga  tekkan 
daromadda  ifodalanadi.
2.  Korporaliv — guruhiy  manfaat,  inulk  egasi  bo'lgan  jamoaning 
hamjihat  bilan 
o'zlashtiradigan 
daiom adi  orqali 
yuzaga 
chiqadi.
3.  Umumdavlaf 
manfaati. 
Bum  davlat  budjeti  daromadlari 
ifodalaydi
4.  M illiy   m anfaat  M illiy   manfaat  - jarniyatdagi  m illiy  b o y lik n in g  
ko'pay isluni  lu k lin b , 
individual, 
q m u lm  
ы   u nium davlaf 
m anlaatlarinim j  birligidan  iborat
M ana  shu  to'rtfa  manfaatlar  zam inida  xususiy,  jamoa,  davlat  va 
milliy  mulk  yotadi.
M ulknin g  tavsifiga  va  miqyosiga  qarab  amalga  oshiriladi.  Lining 
quyidagi  usullari  mavjud
1.  O 'z  m ulkini  kapital 
(sarmova)  sifatida  ishlatib 
o'zqalar 
molmntini  q o ’Uab,  t.-dbiikorlik  qilish  orqali  luyda  oli.sh.
2.  O '/  m ulkini  ijaiayri  berib,  ijara  haqi  olish.
1?

3.  O 'z  m ulkiga  tayangan  holda  mehnati  bilan  daromad  topisli, 
o'z  mehnatiga  asoslangan  xo'jalik  yurilish  yo'li  bilan  pul 
topisll.
I  Pul  shaklidagi  o'/,  m ulkini  gar/.ga  foiz hisobida  berish.
Vollanib  ishlasb  orqali  o'z  m ulki  bo'lgan  ish  kuchidan 
daromad  toplsh,  ya'ni  ish  haqi  olish.  Demak,  mulk  egasiga 
nat,  foyda  keltiradi.
Aytilgan  usullarning  rnavjudligi  m ulk  faqat  bir  usul  bilan 
amalga  oshadi  degan  gap  emas.  Bu  usullar  birgalikda  qo'llanishi 
m umkin.
M ulkdorlik  pofensiali,  ya'ni  tavakkalchilik 
taqlidida  va  real, 
ya'ni  amalda  tasarruf  etish,  m ulkni  o'z  bilganicha  ishlatish  shaklida
bo'ladi.
M ulk  real  bo'lishi  uchun  m ulkdor  uni  o ‘z  manfaati  yo'lida  lshlata 
olishi,  undan  naf  ko'rishi  kerak.  M u lk n i  ishga  solish  undan  naf kutish 
bilan  bog'liq.  U ninq  m uqobil  yo'llari  ham  bo'ladi.  M ulkn i  saqlab 
qolish  va  ko'paytirish  uchun  pulga  yer,  uy,  qiinm atbaho  buyumlar, 
antikvar  narsalar,  aksiya,  obligatsiya  sotib  olish  m um kin.  Bu  muqobil 
usullardan  qaysi  birini  tanlash  keladigan  nafga  bog'liq.  Aqar yer  yoki 
uyni  ijaraga  berishdan  tushadigan  daromad 
aksiya  keltiradigan 
daromaddan  ko'p  bo'lsa,  m ulkdor  shubhasiz  birinchi  yo'lni  tanlaydi. 
Mulk  kal'a  bo'lsa,  uning  egasi  birdaniga  bir  nechta  alternativ 
yo'llarni  tanlashi  m um kin,  chunki  bir  soliada  yutqizsa,  boshqasida 
yulib  chiqadi.
Kishilarning  har  bir  qadam i  ularning  m ulkchilik  munosabatidan 
kelib  chiqadi.  Ishchi  o'z  kuchining  egasi  bo'lganidan  yollanib 
ishlaydi,  natijada  u  mehnati  uchun  ish  haqi  oladi.  Pul  egasming 
aksiya,  obligatsiya,  yer —suv,  zavod — fabrika  sotib  olishdan  maqsadi 
o'z  m ulkidan  kelgan  daromadni  o'zlashtirish  huguqiga  ega  bo'lishdir. 
Kishilar  o'z  m ulkiga  tayanib  xatarli  ishni  boshlaydilar,  tavakkaliga  yo 
ostidan,  yo  ustidan 
degan  qabilida  harakat  qiladilar.  M ulkning 
mavdujligi  iqtisodiyotdagi  xatti — harakatni  oldindan  belgilab  qo'yadi.
Jamiyat  boyligini 
saqlash  va  ko'paytirish  uchun  ko'pchilikni 
m ulk 
sohibiga 
aylantirish 
zarur. 
Bu 
mulkiy 
munosabatlarni 
demokicitiva  -lashtirib,  xalqni  milliy  boyiikning  haqiqiv  eqasiqa 
avlantiradi.  M ulkka  ega  bo'lislining  uch  asosiy  yo'li  bor:
1.  M ulkn i  ishlab  topish,  bunda  lopilgan  daromad  hisobidan 
aksiyalar sotib  olinadi,  yoki  pul  boshqa  yo'l  bilan  m ulk 
obyektiga  aylanadi.
2.  Davlat  m ulkini  xususiylashtirib,  o'z  m ulkiga  aylantirish.  Bu 
usul  hozirgi  davrda  keng  targalgan;
’ 
M ' - ' I O : ,   U L l j o l j   111  111 lv Ivr J 
I.) О   1 1 S1 1

4.  M ulkdorlarning  ko'payishi  m ulk  shakllarini  koltiiib  chiqarisln 
m um kin.
3.  M u lk n in g   turlari  va  x o'jalik  yuritish  shakllari
Bozor  iqtisodiyoti  m ulkchilik  shakllarining  xilrna —xil  bo'lishim  
talab  qiladi,  turli  m ulk  bo'lgan  tovarning  egalari  bozor  munosabatiga 
kirishadi.  Tovar  muayyan  m ulk  obyekti  bo'lgandagina  oldi —soldi 
qilinadi.  M ulkch ilik  bozor  m unosabatining  birlamchi  asosi,  lekin 
uning 
o'zi 
bozorsiz 
yuzaga 
chiqmaydi. 
O 'zbekistonda 
bozor 
iqtisodiyotiga  o'tish  sharoitlarida  m ulkchilik  shakllari  ko'payib, 
fuqarolar  mulki,  jamoa  m ulki  va  davlat  m ulki  uning  asosiy 
ko'rinishlariga  aylanadi.  M azkur  m ulk  shakllari,  o'z  navbatida,  bir 
necha  m ulk  turlariga bo'linadi
M ulkiy   munosabatlar  turli  shakl  va  turdagi  m ulkni  o'z  ichiga 
oladi.
M u lk  
shakllari —bu 
o'zlashtirishning 
tavsili, 
ya'ni 
uning 
ko'rinishi,  qiyofasi,  majmuidir.  O 'z  mehnati  evaziga  o'zlashtirish, 
o'zgalar  yaratgan  boylikni  o'zlashtirish,  yakka  tartibda,  jamoa  bo'lib. 
slierikchilik  asosida  o'zlashtirish  borki,  ular  m ulkchilikning  har  xil 
shakllarini 
bildiradi. 
O'zbekiston 
Respublikasida 
quyidagi 
shabllardagi  m ulk  mavjud.
•  fuqarolarning  shaxsiy va  xususiy  mulki;
•  kollektiv  (shirkat)  m ulki,  shu  jum ladan,  oilaviy,  mahalla, 
kooperativ  mulk,  ijaraga  olingan  korxona  mulki,  aksiyadorlar 
jamiyati,  davlat  korxonasi  jainoasining,  jamoat  tashkilotlari  va 
diniy 
tashkilotlar 
konsernlarning 
mulki, 
turli 
xo'jalik 
birlashmalari  va  uyushmalari  mulki,  yuridik  shaxs  hisoblangan 
boshqa jamoalar  mulki;
•  Respublika,  Qoraqalpog'iston  Respublikasi,  m a'm uriy — hududiv 
tuzilmalardan  (kommunal)  iborat  davlat  mulki;
•  aralash  mulk;
•  qo'shm a  korxonalar,  chet  el  fuqarolari,  tashkilotlar  va  davlat, 
sh u n in g d e k ,  chet 
el  yuridik  shaxslari  m u lk i  shaklida  yuzaga 
chiqadi.
Xususiy  m ulk — ayrim  kishilarga  tegishli  va  daromad  topishga 
qaratilgan  mulk.  Uning  ikki  ko'rinishi  mavjud:  1)  individual — xususiy 
mulk;  2)  korporativ-  guruhiy  m ulk.  Individual  m ulk  bor  joyda 
boylikni 
o'zlashtirish 
alohidalashgan 
holda, 
ayrim 
m u lk d o r 
tomonidan  amalga  oshiriladi.  Korxonani  ijaraga  berish  yoki  aksioner 
jam iyatiga  aylaiitirish  tanho  m ulkdo r  ixtiyorida  bo'ladi.  Kooperativ  - 
xususiy  m u lk   deg an d a   m a 'lu m   bir  guruh  to m o n idan 
boy likni
14

sherikchilik  asosida 
individual  tarzda  o'zlashtirish  tushuniladi. 
M ulkning  bunday  shakli  hissadorlikka  tayanadi.  Guruh  a'zosi 
umumiy  ishqa  o'z  hissasini  pay  fulush)  sifatida  xususiy  m ulkini 
qo'shadi va  shu  uhishining  m iqdonga  yarasha  daromad  oladi.
Xususiy  mulkdan  tashqari  shaxsiy  mulk  ham  borki,  u  ham 
individual  o'zlashtirishni  bildiradi. 
Ammo  u  xususiy  mulkdan 
farqliroq,  ya’ni  daromad  topishga  xizmat  qiJmaydi,  balki  shaxsiy 
ehtiyojni  qondirishqa  qaratiladi  Asosan  iste'mol  buyumlari,  ya'ni 
oziq —ovqat,  kiyim — kechak,  turar—joy,  transport  vositalari  shaxsiy 
mulk  obyekti  bo'lib  xizmat  qiladi.  Ular  pul  topishga  emas,  shaxsiy 
hayot  kechirishqu  qaratiladi.  Bu  m ulkning  o'sish  manbai  iste'molga 
ajratilqan  daromad  hisoblanadi.  Shaxsiy  m ulkning  ko'pligi  jamiyat 
boyligini  bildiradi.  Xususiy  va  shaxsiy  m ulk  birgalikda  fuqarolar 
mulki  deb  yurililadi.  Ular  o'rtasidagi  chegara  nisbiydir.  Muayyan 
boylik  shaxsiy  m ulkdan  xususiy  m ulkka  aylanishi  mumkin  Masalan, 
muayyan  bir  kishining  topgan  puli  iste'mol  tovarlari  va  xizmatlarni 
xarid  etib,  iste'mol  qilishga  ishialilsa,  u  shaxsiy  mulkka  aylanadi. 
Agar  uni  aksiyaqa  aylanlirib,  daromad  topilsa,  xususiy  m ulk  bo'ladi.
Jamoa  mill ki — boylikning  muayyan 
maqsad  yo'lida  ayrim 
jamoalarqa  birlashgan  kishilar  tomonidan  birgalikda  o'zlashtirilishidir 
Bu  mulk  sharoitida  o'zlashtirish  jainoadan  tashqarida  bo'la  olmaydi 
( '
 'zlashtirish  sharti 
jamoaga  kirishdir.  Jamo 
mulki  mehnasiz 
o'zlashtirishni  inkor  etadi  va  korpoiativ-  \ususiv  mulkdan  larqli 
ravishda  nafaqat  mulkka,  balki  mehnatga  ham  hissa  qo'sluslmi  talab 
qiladi.  Shundagina  o'zlashtirish  yuz  beradi,  islilab  chiqarish  resurslari 
birgalikda  ishlatiladi,  ammo  olingan  natijaning  bir  qismi  yakka
I a rt.ibda  о ‘zlash tirilad i.
Jamoa  mulki  mayda  mulk  eqalarininq  ko'ngilli  tarzda  va  o'z 
manfaati  yo'lida  turli  jamoalarga  birlashuvi  orqali  yuzaga  keladi, 
uning  obyekti  moddiy  boyliklar,  subyekti  esa  jamoa  a'zolaridir. 
Jamoa  m ulkining  ko'payishi  ikki  yo'l  bilan  boradi:  1)  jamoaga 
yangidan  kirgan  kishilar  bergan,  ular  hissasining  umumiy  m ulkka 
kelib  qo'shilishi;  2)  jamoa  olgan  daromadning  bn  qismininy 
moddiylashib,  m ulk  obyektiqa  qo'shilishi.
Ixoopeialiv 
mulk 
jamoa 
m ulkining 
asosiy 
tun, 
har 
xil 
koopeialivlarga  birlashqan  kislularniiig  umumiy  mulki,  mulkdagi 
hissadorlikka  asoslangan  bo'lib,  guruhiy  mazmunga  ega.
Ijaraga  olingan  korxona  |amoasi  mulki  -davlat  mulkini  korxona 
jamoasi  tomonidan  ijaraga  olib  ishlatishdir.
Korxona  jaruoasining  mulki —ishchi  va  xizmashilar  jamoasi 
davlatdan 
yoki 
xususiv 
mulk 
sohibid.m 
sotib 
olqan 
va 
!im u
1 1
!i\lash! 
i j
 
il),  biigalik'.la  ■y.lushl
1 1 1
ladiqan  mulk.  Bu  уек.1а  mulk

ikkiqa  ajralmaydi,  hamma  mol —m ulk  va  pul  mablag'lari  korxona 
jamoasi  ixtiyorida  turadi.
Korxona  va  tashkilotlar  uyushmasi  (assotsiatsiyasi)  m ulki — 
ma'lum  maqsad  yo'lida  uyuslima  tashkil  etganlarning  um um iy  m ulki 
O 'z  faoliyalini  uyg'unlashtirish, 
savdo —sotig,  ishlab  chiqarish, 
boshqarishni  tashkil  etish  uchun  har  xil  yoki  bir  xil  m ulkka  oid 
korxonalar  va  tashkilotlar  ajratgan  m oddiy  va  pul  mablag'i  hisobidan 
tashkil  topqan,  lekin 
ishtirokchilar 
m ulkidan  alohidalashgan 
umumiy  mulk  paydo 
bo'ladi.  Uni  xar  bir  ishtirokchi  emas,  balki 
uyushma  tasarruf  eta  oladi.  Bu  m ulk  um um iy  magsad  yo'lidagina 
ishlatiladi.
Ijtimoiy 
tashkilotlar 
m ulki —ijtim oiy 
tashkilotlar 
partiyalar, 
kasaba  tashkilotlari,  xalq  harakatlari,  turli  fondlar va boshqalarqa  a'
7 . 0  
bo'lgan  va  o'z  ulushini  qo'shgan  kishilarning  um um iy  mulkidir.  U 
badal  puli,  ajratmalar,  xo'jalik  faoliyatidan  tushgan  daromadlar 
liisobidan  paydo  bo'ladi,  tashkilotlar  nizomida  ko rsatilgan  laoliyatni 
amalga  oshirishga xizmat  qiladi.
Diniy  tashkilotlar  m ulki — dindorlar  tashabbusi  bilan  vujudga 
kelgan  tashkilotiarning  mol —m ulki.  Bu  m ulk  ham  birgalikda  tasarruf 
etiladi  va  u  o'tmishdan  meros  qolgan  diniy  bino — inshootlar  bilan 
cheklanmay, 
dindorlardan 
tushgan 
mablag'lar, 
korxona 
va 
tashkilotlanr-ig  xayriya  yordami,  diniy  inarosimlardan  tushgan 
daromad  hisobidan  shakllanadi.
O'zbekiston  Respublikasi  qonunida  yuqorida  ko'rib  o'tilqan 
jamoa  m ulki  turiaridan  tashqari  oila  muiki  va  mahalla  mulki  qonun 
bilan  qayd  etilgan.  Oilaviy  korxona  va  xo  jaliklar  borki,  u  yerdagi 
mol —m ulk  daromad  topishni  ko'zlaydi,  birgalikda  o'zlashtiriladi.  Bir 
necha  qondosh  oilalar  uyushmasi  jamoa  bo'lib,  uning  doirasida 
mulkiy  aloqa  paydo  bo'ladi.  O ila  m ulki  obyekti  oilaga  qarashli  mol — 
mulk  bo'lib,  u  mehnat  vositalari  bilan  birga  iste'mol  buyumlaridan 
ham  iborat.  O ila  m ulki  zam inida  mikroiqtisodiyotning  bir  turi —oila 
xo'jaligi  amal  qiladi.
M ahalla  m ulki —m ahalla  alilidan  iborat  jamoa  doirasida  unga 
qarashli 
boyiikning  ham jihatlik  bilan  o'zlashtirilishidir  M ahalla 
ixtiyoridagi  bino  -inshootlar  (kulubxona,  idora  binosi),  m arosinilaiga 
xizmat  q iluv ch i  asbob -  a iq om lai 
mahalla  m ulkining  obu-kli  b o b u , 
uning  subyekti  jam i  m ahalla  ahli  hisoblanadi.  M ahalla  ahlining  pul 
mablag'lari, 
davlat 
(mahalliy  hokimiyat) 
bergan 
mablag'lar, 
m ahallada  joylashgan  korxona  va  tashkilotiarning  xayriya  ajratmaiari 
hisobiga  mahalla  mulki  shakllanadi  va  o'sib  boradi.
Davlat  m u lk i—boyiikning  o'z  vazifasini  ado  etishi  uchun  davlat 
to m o n id a n   o'zlashtirilishidir.  Bu  m ulk  davlat  paydo  bo'lishi  bilan 
v u ju d g a   keladi,  am m o  u n in g   m aqsadi 
va  miqyosi  o'zgarib  turadi  U
16

xususiy  va  jamoa  m ulkidan  o'sib  chiqadi,  ya'ni  ularga  tegishli 
moddiy  va  nia'naviy  ne'matlar  davlat  tasarrufiga  o'tadi.  Davlat 
m ulkining  paydo  bo'lishi  va  rivojalnishi  guyidagilar  hisobidau 
bo'ladi:  1)  m ulkning  milliylashtirilishi;  2)  davlat  mablag'i  hisobidan 
korxonalar  qurilishi;  3)  jam iyatda yaratilgan,  ammo  boshqa  mulklarga 
taalluqli  daromadlarning  bir  qismidan  soliq  undirisb 
orqali  davlat 
budjetiga  olinishi.
Turli  mamlakatlarda  davlat  m ulki  obyekti  bir —biridan  farq 
qiladi.  K o'pchilik  mamlakatlarda  yer  xususiy  m ulk  obyektiga  kiradi, 
O'zbekistondagi 
m ulk 
to'g'risidagi 
qonunga 
ko'ra 
yer, 
suv, 
qazilmalar,  o'simlik  va  hayvonot  dunyosi  davlat  mulki  deb  e'lon 
qilingan.
Davlat  m ulki  faqat  unga  qarashli  korxonalar  mol —mulki  bilan 
cheklanmaydi,  unga  davlat  tashkilotlari  mahkamalaridagi  mol —mulk, 
davlat  budjetining  pul  mablag'lari,  davlatga  qarashli  aksiyalar  ham 
kiradi.  Shuningdek,  davlatninq  xorijda  ham  mulki  bo'ladi.
Turli  shakldagi  mulklar  bir —biridan  tamomila  ajralib  qolmaydi, 
ularning  o'zaro  aloqasi  faqat  bozor  orqali  bo'lmay,  ular  kirishib  ham 
ketadi,  natijada  aralash  m ulk  paydo  bo ladi.  Aralash  m ulk  muayyan 
bir  obyektning  turli  mulkdorlar  ishtirokida  o'zlashtirilishini  bildiradi. 
U  hozirgi  orhiq  turdagi  aralash  aksioner  kompaniyalarida  aniq  ifoda 
etiladi.  Bu  yerda  xususiy  mulk,  jam oa  ;nulki  va  hatto  xorijiy  mulk 
hissadorlik  asosida  birlashadi.  M ulk  obyekti  birlashgan  bolda 
ishlatilib,  o'z  egalariga  daromad  keltiradi.
M ulkiy 
munosabatlarda 
davlat 
tasarrufidan 
chiqarish 
va 
xususiylashtirish  muhim  o'rin  tutadi.
Davlat 
tasarrufidan 
chiqarish —davlat 
korxonalarini 
va 
tashkilotlarini  jamoa,  ijara  korxonafariga  aksionerlik  jamiyatlarga, 
mas'uliyati 
cheklangan 
jamiyatlarga, 
davlatga 
garashli 
m ulk 
bo'lmaydigan  boshqa  korxonalar va  tashkilotlarga  aylantirishdir.
X ususiylashtirish —fugarolarning 
va 
davlatga 
taalluqli 
bo'lm aqan  yuridik  shaxslarning  davlat  m ulki  obyektlarmi  yoki  davlat 
aksiyonerlik jamiyatlarining  aksiyalarini  davlafdan  sotib  olishdir.
Davlat  tasarrufidan  chiqarish  va  xususiylashtirishning  uchta 
asosiy  yo nalishlari:
t.  Davlat  korxonalarini  m ehnat ja m o a la n g a   bepul  topshirish.
2 .
  Davlat  korxonalarini  mehnat jamoalariga  sotish  yoki  ijaraga 
berish,  keyinchalik  butunlay sotib  olish.
3.  Davlat  m ulkini barcha jamiyat  a'zolariga  teng  bo'lib  berish.
Davlat  m ulkini  topshirishning  amalga  oshirish  m um kin  bo'lgan
shakllari:
1. 
Korxonalarda  m ustaqil  aksionerlik  jam iv atlan n i  va  boshaa 
xo'jalik. jam oalarini  tashkil  etish.

2.  Davlat  m ulkini  auksion  (kimoshdi  savdo)  yuridik  shaxslarga 
yoki jismoniy shaxslarga  sotish.
3.  Yuridik  shaxslar  tom onidan  ijaraga  olingan  korxonalarni 
butunlay sotib  olish.
4.  Davlat  korxonalarini  m ehnat jamoalari  tom onidan  sotib  olish.
5.  Foyda  keltirmayrotgan  korxonalarni  mehnat  jamoalariga 
bepul berish  (istisno  tarigasida)
Davlat  tasarrufidan  chigarish  va  xususiylashtirish  obyektiarini 
sotish  tartibi,  narxi,  bitim larni  rasmiylashtirish  tartibi,  mablag i 
1991—yil  19 —noyabrda  gabul  gilingan  O'zbekiston  Respublikasining 
davlat 
tasarrufidan 
chigarish 
va 
xususiylashtirish 
to'g'risidagi 
gonunda batafsil  m a'lum ot  berilgan.
M u lk n i  davlat  tasarrufidan  chigarish  jarayoni  ko'p  ukladli 
igtisodiyotni  barpo  etishdan  iborat  strategik  vazifaga  bo'ysundirildi 
Bunda  ustuvorlik  xususiy mulkka,  kichik  va  o'rta  biznesga berildi.
O'zbekiston  respublikasida  kichik  va  o'rta  biznesni  davlat  yo'li 
bilan  go'llab —guw atlash  uchun  tadbirkorlikni  rivojlantirish  fondi, 
kichik  va  o'rta  biznesni  rivojlantirishga  ko'maljlashish  fondi  tuzildi. 
1995— 1998  yillarda  kichik  va  o'rta  korxonalar  soni  2  baravar 
ko'paydi.
Bozor  igtisodiyotiga  o tis h   davrida  xususiylashtirishni  gisga  vagi 
davrida  o'tkazish  katr.i  ahamiyatga  egadir.  C h unk i  igtisodiyotni  bozo/ 
m unosabatlariga  o'tkazish  m am lakat  igtisodining  rivojlanishiga  va 
aholi  turmush  darjasini  yaxshilashga,  farovonligini 
oshirishga  olib 
keladi
A SO SIY  TAYAN CH  TUSHUNCHALAJR
M u lk c h ilik   m u n o sa b a tla ri-   jam iyatdagi  boyliklarni  o'zlashtirish 
xususidagi 
igtisodiy 
munosabatlardir. 
M ulkch ilik 
o'zlashtirish 
borasidagi  munosabatlar  bo'lar  ekan,  u  egalik  gilish,  foydalanish  va 
tasarruf  etishning yaxlitligini  tagozo  etadi.


Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling