Odam fiziologiyasi


Download 5.32 Mb.
Pdf просмотр
bet68/70
Sana28.11.2017
Hajmi5.32 Mb.
1   ...   62   63   64   65   66   67   68   69   70

adaptatsiyasi 

deb  ataladi.

Juda  Ь дт  yorug‘  uydan  yoki  quyoshli  kunda  k o ‘chadan  qorong‘i  uyga 

kirilsa,  kishi  avvaliga  hech  narsa  k o ‘rmasligini  hamma  yaxshi  biladi. 

S o ‘ngra  k o ‘z  sekin-asta  qorong‘iga  o ‘rgana  boshlaydi,  natijada  odam 

narsalaming  konturlarini,  bir  necha  vaqtdan  keyin  csa  hatto  detallarini  farq 

qila  oladi.  Bularning  hammasi  k o‘z  sezuvchanligining  o ‘zgaruvchanligi 

tufayli  b o ‘ladi.  Qorong‘i  binoda  to ‘r  parda  sezuvchanligi  oshadi  va  odam 

sekin-asta  k o ‘ra  boshlaydi.  K o‘zning  qorong‘i  binoda  k o ‘rishga  moslashuvi 

qorongMga  taalluqli 

adaptatsiya 

deb 

ataladi. 

Q orong‘iga 

taalluqli 

adaptatsiyada  k o ‘zning  sezuvchanligi  taxminan  200000  marta  oshadi.

Q orong‘i  binodan  yorug‘  k o ‘chaga  chiqilganda  bir  muncha  boshqa 

hodisa  k o ‘riladL  Q orong‘idan  yorug‘ga  chiqqan  kishi  avvaliga  hech  narsa 

ko‘rmay  k o ‘zi  qamashadi.  K o‘zi  o g ‘rib  yoshlanadi,  natijada  u  k o‘zini 

yumishga  majbur  b o ‘ladi.  S o ‘.ngra  k o ‘z  sekin-asta  o ‘rgana  boshlaydi  va  tez 

orada  yana  normal  k o ‘radigan  b o ‘lib  qoladi.  K o‘zning  narsalami  ravshan 

yoruglikda  k o ‘rishga  moslashuvi 

yorug‘likka  taalluqli 

adaptatsiya  deb 

ataladi.  Bu  adaptatsiya  davomida  k o‘zning  sezuvchanligi  juda  ham  pasayib 

ketadi.  Y orug‘likka  adaptatsiya  qorong‘i  adaptatsiyadan  farq  qilib,  bir-ikki 

daqiqa  ichida  ro‘y  beradi.

K o‘rish 

o ‘tkirligi 

tufayli 

odam 

narsalaming 

shaklini, 

ranggini, 

kattaligini,  masofani  ajrata  oladi.  K o‘zdan  kechirilayotgan  narsaning  mayda 

detallarini  ajratish  qobiliyati 

ko‘zning  o‘tkirligi  (ko‘z  quvvati) 

deb  ataladi. 

K o‘zning 

tkirligi 

k o ‘z 

bilan 

ayrim-ayrim 

k o ‘riladigan 

ikki 

nuqta 

o ‘rtasidagi  eng  kichik  masofa  bilan  belgilanadi.  Ikki  nuqtani  k o ‘rishda  bu 

masofa  qancha  kichik  b o ‘lsa,  k o ‘z  shuncha  o ‘tkir  b o ‘ladi.

K o‘z  biron  nuqtaga  tikilsa,  shu  nuqtaning  tasviri  sariq  d o g ‘ga  tushadi, 

bu  holda  bir  nuqtani 

markaziy  ko‘ruv 

bilan  k o ‘ramiz.  T o ‘r  pardaning 

qolgan  joylariga  tasviri  tushadigan  nuqtalami 

periferik  ko‘ruv 

bilan 

k o‘ramiz.

Shunday  qilib,  k o ‘zni  bir  nuqtaga  tikkan  vaqtda  k o ‘rinadigan  nuqtalar 

y ig ‘indisi 

ko‘ruv maydoni 

deb  ataladi.

Periferik  k o ‘ruv  maydonining  chegaralari 

perimetr 

degan  asbob  bilan 

olchanadi.  Rangsiz  narsalami  k o ‘rish  maydonining  chegaralari  60°  -   90° 

gacha  b o ‘ladi.  K o‘k  va  sariq  ranglami  k o ‘rish  maydoni  kichikroq,  qizil 

rangni  k o ‘rish  maydoni  yanada  kichik,  yashil  rangni  k o ‘rish  maydoni  esa 

faqat  20-40°  atrofida.

Chuqurlikni  idrok  etish,  binobarin,  masofani  bilish  bir  k o ‘z  bilan 

k o‘rish 

(monokular  ko‘rish) 

da  ham,  ikki  k o‘z  bilan  k o ‘rish  (binokular

www.ziyouz.com kutubxonasi



ko*rish)  da  ham  mumkin.  Binokulyar  k o ‘rishda  masofa  aniqroq  bilinadi. 

Monokular  k o‘rishda  masofani  baholash  uchun  akkomodalsiya  hodisasining 

bir  qadar  ahamiyati  bor.  Yaqindagi  narsalarga  qaraganda  kipriksimon 

mushaklarga 

zo*r 

keladi; 

bu 

mushak 

tarangligining 

sezilishi 

(proprioretsepsiya)  narsaning  qancha  masofada  turganligini  bilishga  yordam 

beradi.  Narsa  qancha  yaqinroq  b o ‘lsa,  tasviri  to ‘r  pardaga  o ‘shancha 

kattaroq  tushadi.  Masofani  bilish  uchun  buning  ham  ahamiyati  bor. 

Masofani  va  relyefni  bilishda  ikki  k o ‘z  (binokular)  bilan  k o ‘rishning 

ahamiyati  juda  katta.

Evolutsiya  davomida  k o‘ruv  analizatori  juda  ham  murakkablashgan 

b o‘lib,  odam  optik  yllarida  k o‘ruv  p o ‘stlog‘ining  yangi  neyronlar  tizimi 

paydo 

b o ‘ladi. 

Ularning 

ichida 

retuno-talamokortikal 

tizimi 

yaxshi 

rivojlanib,  keyingi  miya  tuzilmalarida  k o ‘ruv  analizatorining  ixtisoslashgan 

maydonlari  paydo  b o ‘lgan  (187-rasm).

187-rasm.  К о ‘ги\>  analizatorining  markazlari.  1-to'r parda;  2-ko‘ruv  asabi;

3-bosh  miya  yarim  sharlar p o ‘stlog'ining  ko'ruv  mintaqasi;  4-to'r pardada 

obyektlaming  teskari  tasviri.

K o‘ruv  analizatorining  asablari  bir-birini  kesib 

xiazma 

hosil  qiladi, 

ya’ni  chap  k o ‘zning  to ‘r  pardasidan  axborot  bosh  miya  yarim  sharlar 

p o‘stlog‘ining  o ‘ng  tomoniga  va  aksincha,  o ‘ng  k o ‘z  to ‘m ing  chap 

tomoniga  yetkazilib  beriladi.

K o‘pchilik  asab  tolalari  oraliq  miyaga  -   tashqi  tizzasimon  tana  orqali 

p o‘stlog‘ning 

17-chi  maydoniga  boradi.  T o ‘r  pardaning  ba’zi  tolalari 

axborotni  o ‘rta  miya  tomi  (tektum)  va  to ‘rt  tepalikning  oldingi  tepalariga 

hamda  pretektal  va  talamusning  proyeksion  yadrolariga  o ‘tkazadi.  Pulvinar 

yadrolaridan  axborot  talamus  orqali  bosh  miya  p o ‘stlog‘ining  18-chi  va  19- 

chi  maydonlariga  yetib  boradi  (188-rasm).

Ko‘ruv analizatorining markazlari

www.ziyouz.com kutubxonasi



1  •

-  t  •


u

2



1  4

/  6


188-rasm.  Ko*ruv  analizatorining  o'tkazuvchi  yo*llari.

U -o‘ng  ko'z;  1-to‘r parda;  2  ko*ruv  asabi;  3-xiazma;  4 -o ‘ng  k o ‘ruv  y o ‘li;  5- 

lateral  (tashqi)  tizzasimon  tana;  6-ko‘ruv  asabining  miya  p o ‘stlo g ‘ida 

tarqalishi;  7-pretektal  mintaqasi;  8-yuqori  dumboqchasi;  9-qadoq  tana;  Ch- 

chap  k o ‘z.;  10-lateraI  (tashqi)  tizzasimon  tana.  17,  18,  19-ko‘ruv 

analizatoming  p o ‘stloqdagi  maydonlari.

K o‘z  qorachig‘i  faoliyatini  prctektal  mintaqa,  to‘rt  tepalikning  oldingi 

guruh  yadrolari  esa  k o ‘z  soqqasini  harakatlantiruvchi  oliy  k o ‘ruv  markazlari 

bilan  b og‘langan.  Shu  bilan  bir  qatorda  sut  emizuvchilar  o ‘rta  miyasidagi 

qadimiy  retino-tektal  y o ‘li  haligacha  o ‘z  funksiyasini  y o ‘qotgan  emas, 

yorug‘lik,  qorong‘i  va  obyektlarning  harakatini  aniqlash  uchun  muhim  rol 

o ‘ynaydi.

Tashqi 

tizzasimon 

tanadan 

afferent 

tolalai* 

p o ‘stloqdagi 

k o ‘ruv 

mintaqasining  17-chi  maydon  (III,IV  qavatlari)  lariga  boradi  va  shu  sababli

17-chi  maydon  ko‘ruv  po‘stlog‘ining  markaziy  maydoni  hisoblanadi,  18- 

chi 

va 

19-chi 

maydonlar 

periferik  maydonlar  hisoblanadi. 

17-chi 

maydondan  assotsiativ  asab  tolalari  18-chi  va  19-chi  maydonlarga  boradi. 

T o ‘r  parda  va  p o ‘stloqning  17-chi  maydoni  orasida  topografik  hamjihatlik 

borligi  tufayli  to ‘r  pardaning  soyasi 

(proyeksiyasi) 

k o‘ruv  p o ‘stlog‘i 

ncyronlarida  o ‘z  aksini  topadi.

Shunday  qilib,  faqat  yagona  retinotopografik  xarita  17-chi  maydonda 

mavjud,  notopografik  assotsiativ  funksiyalar  esa  p o ‘stloqning  18-chi  va  19- 

chi  maydonlarida  joylashgan.

www.ziyouz.com kutubxonasi



•   «  Tjf

1.  Analizator 

nima? 

Sezgi 

a’zolar  yoki 

sensor  tizimlar 

haqida 

ma’lumot  bering.

2.  Analizator  qaysi  boMimlardan  iborat?

3.  Retseptor  nima?

4.  Retseptorlarning  qaysi  turlarini  bilasiz?

5.  Ixtisoslashgan  retseptor  deb  nimani  bilasiz?

6.  Interoretseptorlar  yoki  visseroretseptorlar  nima?

7.  Eksteroretseptorlar  nima?

8.  Proprioretseptorlar  nima?

9.  Distant  (masofadagi)  retseptorlarga  qaysi  retseptorlar  kiradi?

10.  Kontakt  (teguvchi)  retseptorlarga  qaysi  retseptorlar  kiradi?

11.  Retseptorlaming  adekvat  ta’sirlovchilari  deb  nimani  tushunasiz?

12.  Retseptor  potensiali  nima?

13.  Analizatorlarning  umumiy  tuzilishini  belgilab  bering.

14.  Retseptorlar  adaptatsiyasi  haqida  nimani  bilasiz?

15.  Analizatorlar  signallarni  qanday  qayta  ishlaydi?

16.  Analizatorlaming  afferent  va  efferent  y o ‘llari  degan  so ‘zni  qanday 

tushunasiz?

17.  Somatik  sensor  tizimi  haqida  ma’lumot  bering?

18.  Sensor  retsepsiya  nima?  Qaysi  retseptorlar  somatosensor  tizimga 

kiradi?

19.  Terining  tuzilishi  va  funksiyalari  haqida  ma’lumot  bering.

20.  Odamning  sezgi  a’zolariga  nimalar  kiradi?

21.  Mexanoretseptorlarning  funksiyalari  nimalardan  iborat?

22.  Spinotalamik  y o i   nima?

23.  Harakat  resepsiyasiga  nimalar  kiradi?

24.  Termoretseptorlar  qaysi  xossalarga  ega?

25.  Taktil  va  bosim  retsepsiyasini  aytib  bering.

26.  Hid  bilish  analizatori  haqida  m a’lumot  bering.

27.  Ta’m  bilish  analizatori  haqida  ma’lumot  bering.

28.  Eshituv  va  muvozanat  analizatori  haqida  ma’lumot  bering.

29.  Tovush  signallaming  fizik  tavsifi.

30.  Eshituv  sezgilam ing  paydo  b o ‘lishi  qanday  amalga  oshiriladi?

31.  Vestibular  apparat  nima?  Tana  vaziyati  va  harakatlari  qanday 

seziladi?

32.  K o‘ruv  analizatorining  ahamiyati.

33.  K o‘zning  tuzilishi  haqida  nima  bilasiz?

34.  K o‘zning  optik  tizimi  haqida  m aiu m ot  bering.

35.  K o‘z  akkomodasiyasi  nima?

www.ziyouz.com kutubxonasi



36.  Qorachiq  va  uning  refleksi  haqida  nimalami  bilasiz?

37.  Т о ‘г  pardaning  tuzilishi  va  funksiyalari  haqida  maMumot  bering.

38.  K o‘z  pigmenti-rodopsinning  hosil  b o ‘lish  sxemasini  aytib  bering.

39.  Ranglami  sezish  qanday  o ‘tadi?

40.  Uch  komponentli  nazariyani  aytib  bcring.

41.  Daltonizm  nima?

42.  K o‘z  qanday  adaptatsiya  b o ‘ladi?

43.  K o‘ruv  analizatorining  markaziy  y o lla r in i  belgilab  bering.

www.ziyouz.com kutubxonasi



KIRISH....................................................................................................................... 4

I.  FIZIOLOGIYA  TARIXINING  QISQACHA  TA'RIFI....................... .......8

Organizm  funksiyalarining boshqarilishi  va ularning xususiyatlari

haqida tushuncha.  Organizm  va muhit........................................................... .....19

Fiziologik  funksiyalar........................................................................................ ..... 20

G om eostaz............................................................................................................. .....20

Assimilatsiya va dissim ilatsiya....................................................................... ...... 21

Qo^zg^aluvchanlik............................................................................................... .....21

Q o‘zg ‘alish............................................................................................................. ... 22

Reflektor reaksiyalar........................................................................................ ....... 23

Funksiyalami  boshqarilish  mexanizmlari........................................................... 24

II.  QON  FIZIOLOGIYASI............................................................................... ..... 25

Organizmning  ichki  muhiti............................................................................... ..... 25

Qonning vazifalari............................................................................................. .......26

Qonning miqdori  va tarkibi............................................................................... .....27

Qonning solishtirma ogMrligi.................................................................................29

Qonning yopishqoqligi....................................................................................... .... 29

Qonning osm otik bosim i.........................................................................................29

Fiziologik eritmalar.............................................................................................. ... 30

G em oliz  hodisasi................................................................................................... ... 31

Qonning  faol  reaksiyasi...................................................................................... .... 32

Mushak  faoliyatining qon  tarkibiga ta’siri.................................................... .... 32

Qonning bufer tizimi............................................................................................ ... 34

Qon plazmasi,  uning tarkibi  va xususiyatlari.....................................................36

Qonning ivishi....................................................................................................... ... 39

Qonni  ivituvchi  omillar...................................................................................... .....40

Qonning ivishi jarayonida ishtirok etuvchi  oqsillar.................................... .....41

Qonning shakili  elementlari............................................................................... ....43

Gem oglobin............................................................................................................ ... 44

Gem oglobinning spektral tahlili........................................................................ ... 45

Eritrotsitlaming chkish  tezligi  (EChT)............................................................ 46

Leykotsitlar............................................................................................................ .... 46

Qon  ishlanishi  va qon tizimining boshqarilishi............................................ .... 50

Limfa........................................................................................................................ ....51

Qon guruhlari.............................................................................................................53

Immunitet....................................................................................................................55

III.  QON  AYLAN ISH   FIZIOLOGIYASI.......................................................... 61

Qon aylanishning fiziologik ahamiyati......................................................... ...... 61

Yurak  fiziologiyasi............................................................................................. ......62

Yurakning sistolik  va daqiqalik  hajmi........................................................... ..... 63

www.ziyouz.com kutubxonasi



Yurakda qo*zg*alishning kelib  chiqishi.............................................................. 64

Y urak avtomatiyasi.................................................................................................. 66

Elektrokardiografiya-yurakda q o4zg*alish jarayonini  tekshirish  usuli... 

69

Y urak ton lari  (tovushlari)................................................................................. ..... 71

Yurakning urish tezligi....................................................................................... .... 72

Yurak  ishining boshqarilishi..................................................................................72

Intrakardial  hujayralar  ichki  boshqaruv  mexanizmlari.............................. ..... 72

Hujayralararo boshqarish  mexanizmlari............................................................. 73

Ekstrakardial  asab  boshqarish  mexanizm i.................................................... ..... 74

Adashgan  asablaming yurakka ta’siri............................................................ .....75

Simpatik asablaming yurakka ta’siri............................................................. ..... 76

Yurak  faoliyatining gumoral  (qon  orqali)  boshqarilishi............................ ..... 76

Yurak  faoliyatining reflektor boshqarilishi................................................... .....78

Yurak  faoliyatini  boshqarishda gipotalmusning ishtiroki...............................81

Yurak  faoliyatini  boshqarishda bosh  miya yarim  sharlar po^stlogining

ishtifoki...... 

.......................................................................................................... 82

Когопаг qon aylanishining o*ziga xos xususiyatlari.................................. ......8 2

Ekstrakardial  (yurakdan tashqaridagi) omillar............................................. .... 83

Qon  tomirlar  fizologiyasi.  Gemodinamika................................................... ..... 84

Qon tomirlarining tasnifi.........................................................................................85

Qon  tomirlar tizimining turli  b o‘limlarida bosimning o*zgarishi................. 85

Tomir urishi (puls)............................................................................................. ...... 87

Arteriyalarda qon harakati............................................................................... .......89

Kapillarlarda qon  harakati................................................................................ ......90

Venalarda qon  harakati...................................................................................... ..... 92

Qonning aylanib chiqish  vaqti......................................................................... ..... 92

KaUa va kichik qon  aylanish  doiralari........................................................... ..... 93

Tomirlarda qon  harakatining boshqarilishi................................................... ..... 94

Parasimpatik  tabiatli  tomir kengaytiruvchi  (vazodilatator) asab tolalari.  94

Simpatik tabiatli  tomir kengaytiruvchi  (vazodilatator) asab tolalari.... 

95

Orqa miyaning tomir kengaytiruvchi  tolalari............................................ ........ 95

Tomirlar tonusining gumoral  boshqarilishi................................................... .....95

Tomirlami  harakatlantiruvchi  markazlar............................................................ 96

O brta miya va gipotalam us................................................................................ .....96

Tomirlar tonusining refleks yoMi  bilan  boshqarilishi.......................................97

Tomirlar tonusining kortikal  boshqarilishi.................................................... .....98

Qon  depolari.......................................................................................................... .....99

Organizmda umumiy  qonning taqsimlanishi..................................................... 100

Mahalliy  qon  aylanishning o kziga xos  funksional  xususiyatlari................... 100

Ishchi  giperemiya........................................................................... .................... ...... 102

Jismoniy  mehnatning qon  aylanishiga ta’siri.............................................. ...... 103

Tashqi  muhit omillarining qon aynalishiga ta’siri............................................ 104

www.ziyouz.com kutubxonasi


1   ...   62   63   64   65   66   67   68   69   70


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling