O`zbekstan respublikasi xaliq bilimlendiriw ministirligi


Download 2.11 Mb.
Pdf просмотр
bet1/9
Sana26.06.2017
Hajmi2.11 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9

O`ZBEKSTAN RESPUBLIKASI XALIQ BILIMLENDIRIW MINISTIRLIGI 

 

 

 

 

A`jiniyaz atındag`ı No`kis ma`mleketlik pedagogikalıq institutı. 



 

 

 

 

Qaraqalpaq til bilimi kafedrası 

 

 

 

 

«Qaraqalpaq a`debiy tilinin` tariyxı» kursınan  

lektsiya teksti.

  

 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Oqıtıwshı:                          f.i.k. O.Sayımbetov 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

N O` K I S   -   2 0 12 

 

Tema: «Qaraqalpaq a`debiy tili tariyx

ı

» kurs

ı

n

ı

n` predmeti, maqseti ha`m waz

ı

ypalar

ı



derekleri, izertleniwi. 

 

J O B A S I 



 

1. «Qaraqalpaq a`debiy tili tariyx

ı

» kurs


ı

n

ı



n` predmeti, maqseti ha`m waz

ı

ypalar



ı

2.  «Qaraqalpaq  a`debiy  tili  tariyx



ı

»  kurs


ı

n

ı



n`  mekteplerde  ana  tili  ha`m  a`debiyat

ı

 



pa`nlerin oq

ı

t



ı

wdag`


ı

 a`himiyeti. 

3. Qaraqalpaq a`debiy tili tariyx

ı

n



ı

n` tiykarg`

ı

 derekleri. 



4. Qaraqalpaq a`debiy tilinin` ma`deniyat

ı

m



ı

z tariyx


ı

nda tutqan orn

ı



5. Qaraqalpaq a`debiy tili tariyx



ı

n

ı



n` izertleniwi. 

 

A`debiyatlar. 



 

1. Aliev A., Sad

ı

qov Q. Wzbek adabiy tili tarixidan. Tashkent, 1994. 



2. Xamidov X. Qaraqalpaq tili tariyx

ı

n



ı

n` ocherkeleri. No`kis, 1974. 

 

 

Tayan



ı

sh tu`sinikler: 

 

Ul

ı



wma  xal

ı

q  tili:  A`debiy  til  ha`m  xal



ı

qt

ı



n`  janl

ı

  so`ylew  tili,  a`debiy  tildin`  basl



ı

 

belgileri, VII-VIII a`sirlerde jaz



ı

lg`an Orxon-enisey jaz

ı

wlar


ı

 tili, Orta a`sir jazba estelikleri tili, 

XVIII-XIX  a`sirlerdegi  qaraqalpaq  jazba  estelikleri  ha`m  qaraqalpaq  shay

ı

rlar



ı

n

ı



n` 

sh

ı



g`armalaran

ı

n` tili. Onomastika. Ha`zirgi a`debiy til materiallar



ı

. Til-ma`deniyat aynas

ı



 



 

«Qaraqalpaq a`debiy tili tariyx

ı

» predmeti, maqseti, waz



ı

ypalar


ı

 ha`m derekleri. 

Qaraqalpaq  til  respublikam

ı

zd



ı

n`  ma`mleketlik  tili  dep  n

ı

zamlast


ı

r

ı



l

ı

w



ı

  xalq


ı

m

ı



zd

ı

n` 



tariyx

ı

y-ma`deniy  turm



ı

s

ı



nda  u`lken  waq

ı

ya  bold



ı

.  bul  qaraqalpaq  xalq

ı

n

ı



n`  birden-bir  hal 

q

ı



l

ı

n



ı

w

ı



  laz

ı

m  bolg`an  maqalalar



ı

nan  edi.  o`ytkeni  us

ı

  a`wmiyetli  ma`seleni  bir  jaqlama  hal 



q

ı

lmay tur



ı

p, milliy siyasatt

ı

n` tol


ı

g`

ı



 menen a`melge as

ı

w



ı

, milliy tiller haqq

ı

ndag`


ı

 ta`liymatt

ı

n` 


qaraqalpaq tili tariyx

ı

 rawajlan



ı

w

ı



ndag`

ı

 rolin ha`r ta`repleme ilimiy tiykarda tu`sinip bolmayd



ı

N



ı

zamn


ı

n`  18-ba`ntinde:  «Qaraqalpaqstan  respublikas

ı

n

ı



n`  ma`mleketlik  tilinde  ilimdi 

rawajland

ı

r

ı



w  ush

ı

n  barl



ı

q  jag`daylar  du`ziledi,  qaraqalpaq  tilinde,  sonday-aq  rus  ha`m  o`zbek 

tillerinde ilimiy jum

ı

slard



ı

 jaqlawg`a us

ı

n

ı



w ha`m bas

ı

p sh



ı

g`ar


ı

w huq


ı

q

ı



 ta`miyinlenedi. 

Qaraqalpaqstan  respublikas

ı

nda  qaraqalpaq  a`debiy  tilin  rawajland



ı

r

ı



w  ha`m  jetilistiriw 

maqsetinde ilimiy-texnikal

ı

q ha`m ja`miyetlik siyasiy terminologiya du`ziw ha`m rawajland



ı

r

ı



ta`miyinlenedi.  O`tmishtin`  sotsiall

ı

q,  ekonomikal



ı

q,  a`debiy-ko`rkem  ha`m  ilimiy  miyraslar

ı



ken`nen u`gitlew ha`m teren` u`yreniw ush



ı

n qaraqalpaq xalq

ı

n

ı



n` tariyx

ı

y-ma`deniy esteliklerin 



tu`p nusqa tilinde bas

ı

p sh



ı

g`ar


ı

w a`melge as

ı

r

ı



lad

ı

»-dep ko`rsetiledi. 



Bul na`rse ul

ı

wma bilim mektepleri ha`m joqar



ı

 oq


ı

w or


ı

nlar


ı

nda «Eski qaraqalpaq jaz

ı

w

ı



 

ha`m  tili»,  «Qaraqalpaq  a`debiy  tili  tariyx

ı

»,  «Qaraqalpaq  a`debiyat  tariyx



ı

»  bag`darlamalar

ı



ha`zirgi  talap  da`rejesinde  qayta  du`ziwdi,  sog`an  sa`ykes  sabaql



ı

q  ha`m  qollanbalar  islep 

sh

ı

g`



ı

wd

ı



 talap q

ı

lad



ı

Universitettin`  filologiya  ha`m  pedagogikal



ı

q  institutt

ı

n`  qaraqalpaq  tili  ha`m  a`debiyat



ı

 

fakul`tetlerinde  «Ana  tili  ha`m  a`debiyat



ı

»  qa`nigeligi  boy

ı

nsha  filolog,  qaraqalpaq  tili  ha`m 



a`debiyat

ı

nan ta`jiriybeli (bilimli) x



ı

zmetker ha`m oq

ı

t

ı



wsh

ı

lar tayarlawda  «Qaraqalpaq a`debiy 



tili  tariyx

ı

»  kurs



ı

  ilimiy-teoriyal

ı

q,  a`meliy,  oq



ı

w  (bilim)  ha`m  ta`rbiyal

ı

q  a`himiyetke  iye. 



O`tkeni  bul  kurs  studentlerge  ha`zirgi    qaraqalpaq  a`debiy  tilinin`  tiykarg`

ı

  rawajlan



ı



basq

ı

shlar



ı

n, on


ı

n` leksikal

ı

q,  fonetikal



ı

q ha`m  grammatikal

ı

q o`zgesheliklerin teren` ha`m ha`r 



ta`repleme tu`sinip, u`yrenip al

ı

wlar



ı

na ja`rdemin tiygizedi.  

«Qaraqalpaq  a`debiy  tili  tariyx

ı

»  predmeti  studentlerdi  tilimizde  payda  bolatug`



ı

n  ha`r 


q

ı

yl



ı

 o`zgerislerdi an`l

ı

 ra`wishte tu`sinip al



ı

wlar


ı

na ja`rdem berip qalmastan, ha`zirgi qaraqalpaq 

a`debiy tilin u`yreniwde tiykarg`

ı

 qural bolad



ı

Qaraqalpaq  til  biliminin`  aj



ı

ralmas  ha`m  en`  basl

ı

  tarawlar



ı

nan  bolg`an  «Qaraqalpaq  tili 

tariyx

ı

»  kurs



ı

,  «Qaraqalpaq  tilinin`  tariyx

ı

y  grammatikas



ı

»  dpe  atalatug`

ı

n  eki  predmet  ko`p 



j

ı

llardan  berli  universitettin`  filologiya  ha`m  pedagogikal



ı

q  institutt

ı

n`  qaraqalpaq  tili  ha`m 



a`debiyat

ı

 fakul`tetelerinde oq



ı

t

ı



l

ı

p kelmekte. 



Universitetlerdin`  o`zbek  filologiya  fakul`tetelerinde  «O`zbek  tilinin`  tariyx

ı



grammatikas

ı

»  pa`ninin`  orn



ı

na  ha`zir  «Qa`dimgi  tu`rkiy  til»  ha`m  «Eski  uzbek  tili»  kurslar

ı

 

o`tiledi.  Bul  kursta  a`yyemgi  tu`rk  runiykal



ı

q,  uyg`


ı

r  ha`m  arab  a`lipbeleri  tiykar

ı

nda  jaz


ı

wlar 


ha`m us

ı

 jaz



ı

wlarda pay 

da  bolg`an  esteliklerdin`  fonetikal

ı

q,  leksikal



ı

q,  morfologiyal

ı



ha`m sintaksislik x



ı

zmetleri u`yreniledi. 

Universitetlerde  «Qa`dimgi  turkiy  va  eski  wzbek  tillari»  kurs

ı

n



ı

n`  o`tiliwi  maqchsetke 

muwap

ı

q.  Sebebi  bul  ilim  da`rgay



ı

nda  wzbek  tili  ha`m  a`debiyat

ı

  oq


ı

t

ı



wsh

ı

s



ı

  ha`m  filologlar 

tayarlanad

ı

. A.Aliev, Q.Sodiqov, Wzbek adabiy tili tarixidan. Tash., (1994, 4-bet). 



«Qaraqalpaq  a`debiy  tili  tariyx

ı

»  til  tariyx



ı

  kurs


ı

n

ı



n`  sostav  bo`limi  bol

ı

p,  ul



ı

wma  xal


ı

qaraqalpaq a`debiy tilinin` da`wirlerdin` o`tiwi menen qa`liplesiwi ha`m rawajlan



ı

w

ı



 haqq

ı

ndag`



ı

 

pa`n. 



Qaraqalpaq  a`debiy  tili  tariyx

ı

-qaraqalpaq  elat



ı

  ha`m  milliy  a`debiy  tilinin`  tariyx

ı



rawajlan



ı

w

ı



 bol

ı

p, ul



ı

wma xal


ı

q tili bayl

ı

qlar


ı

n

ı



n` qayta isleniwi tiykar

ı

nda payda bolg`an jan`a 



uslublar, so`z ha`m formalar, iboralar tariyx

ı

 bol



ı

p tab


ı

lad


ı

Ma`lim  bolg`an



ı

nday-aq,  ul

ı

wma  xal


ı

q  tilinin`  eki  tarmag`

ı

  bol


ı

p,  biri  a`debiy  til, 

ekinshisi  aymaqlar  aral

ı

q  xal



ı

qt

ı



n`  janl

ı

  so`ylew  tili-dialekt  ha`m  govorlar  (so`ylem).  Bular 



ha`mme waq

ı

t (birdeyine) bir-birin tol



ı

qt

ı



r

ı

p bay



ı

t

ı



p barad

ı



A`debiy tildin` basl

ı

 belgileri: aw



ı

zeki ha`m jazba formalarg`a iye ekenligi, so`z ustalar

ı

 

taman



ı

nan qayta islengenligi, ko`rkemlep sh

ı

rayl


ı

 berilgeni, ko`p funktsionall

ı

g`

ı



, ma`lim n

ı

zam 



qag`

ı

ydag`a,  bir  qa`lipke  tu`sirilgenliginde.  Sonday-aq,  a`debiy  til  ken`  ko`lemde  qollan



ı

l

ı



w

ı

 



menen de s

ı

patlanad



ı

Tu`rkiy,  son



ı

n`  ishinde  qaraqalpaq  tilinin`  aw

ı

zeki  a`debiy  tu`ri  (formas



ı

)  ju`da` 

a`yyemgi ha`m ko`p q

ı

rl



ı

. Maxmud Qashg`ariydin` XI a`cirde xal

ı

q awz


ı

nan jaz


ı

p alg`an baz

ı

 bir 


a`debiy tekstleri (bo`lekleri) mazmun

ı

 boy



ı

nsha to`rt-bes m

ı

n` j


ı

l bur


ı

ng`


ı

 da`wirge tiyisli. Degen 

menen so`z, formas

ı

 ko`z qaras



ı

nan bul tiyisli tekstler (bo`lekler) bunnan bir yar

ı

m m


ı

n` j


ı

l bur


ı

jazba tu`rge (formag`a) kirgen.  



A`debiy til tariyx

ı

-ul



ı

wma xal


ı

q tilinin`, tiykar

ı

nan jazba formas



ı

n

ı



n` tariyx

ı

 bol



ı

p, ol o`z 

tariyx

ı

n  da`wirimizge  shekem  jetip  kelgen  en`  a`yyemgi  jazba  estelikler-ko`rkem,  tariyx



ı

sh



ı

g`armalar tilinen baslayd

ı

. Bizge shekem jetip kelgen en` a`yyemgi jazba estelikler-ko`rkem, 



tariyx

ı

y  sh



ı

g`armalar  tilinen  baslayd

ı

.  Bizge  shekem  jetip  kelgen  ul



ı

wma  xal


ı

q  tili  tiykar

ı

nda 


jaz

ı

lg`an  estelikler  qansha  uzaq  da`wirlerge  tiyisli  bolsa,  a`debiy  tilimiz  tariyx



ı

  da  sonsha  uzaq 

tariyxqa iye bolad

ı



Qaraqalpaq a`debiy tilinin` jazba tu`ri ha`zirgi tu`rkiy tiller ush

ı

n ortaq bolg`an VII-VIII 



a`sirlerde  jaz

ı

lg`an  orxon-enisey  jaz



ı

wlr


ı

  tiline  bar

ı

p  taqalad



ı

.  Jazba  do`retpelerdin` 

(dereklerdin`) sa`nesi ma`lim ha`m formas

ı

 tuwral



ı

 (o`zgermeytug`

ı

n) bolg`an



ı

 ush


ı

n qaraqalpaq 

a`debiy  til  tariyx

ı

n  sabaql



ı

q  s


ı

pat


ı

nda  bayanlawda  a`debiy  tilimizdin`  aw

ı

zeki  do`retpelerinen 



shetlep  o`tiledi.  Us

ı

nday  jag`dayda  ha`m  ha`zirgi  waq



ı

tta  qaraqalpaq  a`debiy  tili  tariyx

ı

n  tol


ı

ju`zege as



ı

r

ı



w ju`da` q

ı

y



ı

n waz


ı

ypa bol


ı

p esaplanad

ı

. O`ytkeni o`tmishte kitaplar



ı

m

ı



z tiykar

ı

nan 



estetikal

ı

q talaplar tiykar



ı

nda qolda ko`p waq

ı

tlard


ı

 sarp q


ı

l

ı



p ko`shirilgenligine qarmastan, ilim, 

pa`n  ha`m  a`debiyatt

ı

n`  tu`rli  tarawlar



ı

na  tiyisli  kitaplar  ju`da`  ko`p.  Degen  menen  olard

ı

n` 


u`lken bo`legi elege shekem u`yrenilmegen, ha`tteki ra`smiylestirilip dizimge de al

ı

ng`an emes. 



Akademik X.Xamidov ta`repinen 1974-j

ı

l



ı

 «Qaraqalpaq tili tariyx

ı

n

ı



n` ocherkleri» degen 

monografiyas

ı

  «Qaraqalpaqstan»  baspas



ı

nan  sh


ı

qt

ı



.  monografiya  qaraqalpaq  tilinin`  tariyx

ı



izertlew ma`selesine arnalg`an bol

ı

p, onda a`yyemgi da`wirlerden XX a`sirge shekemgi bir qatar 



jazba  dereklerdin`  materiallar

ı

  tiykar



ı

nda  qaraqalpaq  tili  tariyx

ı

n

ı



n`  ocherkleri  beriledi.  Jum

ı

sta 



a`yyemgi  orxon-enisey  jaz

ı

w



ı

  estelikleri,  XI  a`sirdegi  al

ı

m  Maxmud  Qashg`ariydin`  «Diywan 



lug`at  a`t-tu`rk»  sh

ı

g`armas



ı

,  XIII-XV  a`sirlerdegi  Q

ı

pshaq-og`uz  tili  estelikleri,  XVIII-XIX 



a`sirlerdegi  qaraqalpaq  jazba  estelikleri  ha`m  XVIII-XIX  a`sirlerdegi  qaraqalpaq  shay

ı

rlar



ı

 

sh



ı

g`armalaran

ı

n`  til  materiallar



ı

  ha`zirgi  qaraqalpaq  tili  menen  sal

ı

st

ı



rmal

ı

  tu`rde  izertleniledi. 



Sonday-aq jum

ı

sta qaraqalpaq tilinin` tariyx



ı

na baylan

ı

sl

ı



 qaraqalpaq xalq

ı

n



ı

n` tariyx

ı

 boy


ı

nsha 


tu`rkiy  tilleri  ha`m  olard

ı

n`  u`yreniliwi,  klassifikatsiyalar



ı

  boy


ı

nsha  da  mag`l

ı

wmatlar  beriledi. 



Jum

ı

s  filolog-tilshilerge  joqar



ı

  oq


ı

w  or


ı

nlar


ı

n

ı



n`    oq

ı

t



ı

wsh


ı

  ha`m  studentlerine,  qaraqalpaq  tili 

menen q

ı

z



ı

g`

ı



wsh

ı

 barl



ı

q oq


ı

wsh


ı

larg`a arnalg`an. son

ı

n` menen birge universitettin` qaraqalpaq 



tili  ha`m  a`debiyat

ı

  qa`nigeligi  ush



ı

n  prof.  D.S.Nas

ı

rov  ha`m  u`lken  oq



ı

t

ı



wsh

ı

  A.Niyazovlar 



ta`repinen  1979-j

ı

l



ı

  «Qaraqalpaq  tilinin`  tariyx

ı

»  kurs


ı

n

ı



n`  programmas

ı

  du`zildi.  Bul  isler 



keleshekte  de  dawam  ettiriliwi,  jazba  estelikler  tol

ı

g`



ı

  menen  u`yreniliwi  ha`m  a`debiy 

tilimizdin` rawajlan

ı

w tariyx



ı

 ha`r ta`repleme izertleniliwi za`ru`r. 

«Qaraqalpaq  tilinin`  tariyx

ı

»  predmetinin`  waz



ı

ypas


ı

  qaraqalpaq  (tu`rkiy)  tilinin` 

a`yyemgi  da`wirlerden  tap  ha`zirgi  ku`nge  shekemgi  bas

ı

p  o`tken  rawajlan



ı

w  jol


ı

n  tariyx

ı



u`yreniwden ibarat. 



Studentlerdi qaraqalpaq xalq

ı

n



ı

n` tariyx

ı

, a`debiyat



ı

 tariyx


ı

, sotsiall

ı

q pikir tariyx



ı

 menen 


baylan

ı

sl



ı

  hal


ı

nda  a`debiy  tilmizdin`  qa`liplesiwi  ha`m  rawajlan

ı

w

ı



  protsessinde  tu`rli  a`debiy 

janrlarda qollang`an ul

ı

wma xal


ı

q tilindegi su`wretlew ta`riplew ha`m da`wirler  aras

ı

nda payda 



bolg`an til uslublar

ı

 menen tan



ı

st

ı



r

ı

wd



ı

n` o`zi predmettin` waz

ı

ypas


ı

n belgilep beredi. 

«Qaraqalpaq tilinin` tariyx

ı

» predmeti studentlerge bag`darlamada talap etilgen belgili til 



faktleri  jo`ninde  bilim  beriwi  menen  birge,  a`meliy  jaqtan  jaz

ı

wsh



ı

  tili  ha`m  uslub

ı

n  tallawg`a 



u`yretiw, o`z betinshe ilimiy jum

ı

s islew jollar



ı

n iyelewine de ja`rdem beriwi tiyis. 

Qaraqalpaq  a`debiy  tilinin`  tariyx

ı

n



ı

n`  tiykarg`

ı

  tekseriw  shen`beri  qaraqalpaq 



a`debiyat

ı

n



ı

n` ha`r q

ı

yl

ı



 da`wirlerde do`retilgen ko`rkem sh

ı

g`armalar ha`m basqa tu`rdegi jazba 



derekler  tili  bol

ı

p  tab



ı

lad


ı

.  bunda  ha`zirgi  da`wir  ko`rkem  sh

ı

g`armalar



ı

  tili  basqa  da`wirdegi 

ko`rkem sh

ı

g`armalar tili menen baylan



ı

sl

ı



 hal

ı

nda sal



ı

st

ı



r

ı

l



ı

p u`yreniledi (tekseriledi). Xal

ı

q tili 


ha`m xal

ı

q aw



ı

z-eki so`ylew tili bolsa, ja`rdemshi (qos

ı

msha) derek bo



ı

p x


ı

zmet atqarad

ı



Ul



ı

wma,  til  tariyx

ı

  kurs


ı

  qaraqalpaq  a`debiyat

ı

  tariyx


ı

,  qaraqalpaq  xal

ı

q  tariyx



ı

,  ha`zirgi 

qaraqalpaq  a`debiy  tili,  qaraqalpaq  dialektologiyas

ı

,  til  bilimine  kirisiw,  stilistika  (uslubiyat), 



so`ylew  ma`deniyat

ı

,  ko`rkem  tekttin`  lingvistikal



ı

q  tallaw

ı

,  qaraqalpaq  etnografiyas



ı

antropologiya,  ana  tilin  oq



ı

t

ı



w  uslub

ı

  s



ı

yaql


ı

  pa`nlerdin`  mag`l

ı

wmatlar


ı

na  su`yengen  halda 

u`yreniledi.  Bulardan,  etnografiya  qaraqalpaq  xalq

ı

n



ı

n`  ur


ı

w-qa`wimler  toparlar

ı

n  u`yrense, 



antropologiya  qaraqalpaqlard

ı

n`  qays



ı

  rasag`a  tiyisliligin,  olard

ı

n`  kelip  sh



ı

g`

ı



w  tariyx

ı



u`yrenedi.  qaraqalpaq  a`debiyat

ı

  tariyx



ı

  byuolsa  da`wirler  aral

ı

q  a`debiy  jo`nelis  ha`m  bul 



jo`nelislerdin` iri wa`killeri, olard

ı

n` jazg`an sh



ı

g`armalar

ı

 menen tan



ı

st

ı



rad

ı



«Qaraqalpaq  tili  tariyx

ı

»  kurs



ı

  qaraqalpaq  dialektologiyas

ı

na  da  su`yenedi,  sebebi 



so`ylem  (govor)  materiallar

ı

  o`zinde  a`yemgi  so`z  ha`m  formalard



ı

  saqlayd

ı

.  A`ne  us



ı

  so`z, 


formalar

ı

 arqal



ı

 olard


ı

n` tariyx

ı

y jol


ı

 an


ı

qlap al


ı

nad


ı

Til tariyx



ı

n u`yreniwde xal

ı

q tariyx


ı

n

ı



n` orn

ı

 u`lken. Xal



ı

q tariyx


ı

nda qanday o`zgerisler 

bolsa,  bul  a`lbette  tilge  azl

ı

-ko`pli  o`z  ta`sirin  tiygizedi.  Bul  ta`sir  en`  da`slep,  tildin`  so`zlik 



ta`repined, son` fonetika ha`m grammatikada payda bolad

ı



Joqar

ı

dag`



ı

lardan t


ı

sqar


ı

 a`debiy tildin` tariyx

ı

-uslubiyat tamanlar



ı

 da u`yreniledi. Bunda 

a`debiy  tildin`  ta`biyat

ı

n  esapqa  alg`an  halda,  tariyx



ı

y-uslubiy  rawajlan

ı

wd

ı



n`  da`wirler  aral

ı



o`zgeshelikleri  tallaw  q

ı

l



ı

nad


ı

:  ko`rkem  uslub,  publitsistikal

ı

q  uslub,  ilimiy  uslub,  is  qag`azlar



ı

 

uslub



ı

 h.t.b. 


Solay  etip,  respublikam

ı

zd



ı

n`  joqar

ı

  oq


ı

w  or


ı

nlar


ı

nda  oq


ı

t

ı



latug`

ı

n  «Qaraqalpaq  a`debiy 



tili tariyx

ı

» predmeti studentdlerge a`debiy til sistemas



ı

ndag`


ı

 o`zgerisler, a`debiy til tipleri ha`m 

formalar

ı

n



ı

n` o`z-ara mu`na`sibetleri tag`

ı

 da a`debiy tildin` sotsiall



ı

q waz


ı

ypas


ı

 tariyx


ı

 haqq


ı

nda 


mag`l

ı

wmat beredi. 



«Qaraqalpaq a`debiy tili tariyx

ı

» kurs



ı

n

ı



n` mekteplerde  

ana tili ha`m a`debiyat

ı

 pa`nlerin oq



ı

t

ı



wdag`

ı

 a`himiyeti. 



 

Qaraqalpaq  a`debiy  tili  o`z  tariyx

ı

  dawam


ı

nda  uzaq  ha`m  quramal

ı

,  q


ı

y

ı



n  (aw

ı

r) 



rawajlan

ı

w  jol



ı

n  bas


ı

p  o`tken  bol

ı

w

ı



na  qaramastan  ,  on

ı

n`  rawajlan



ı

w  jol


ı

  ul


ı

wma  ta`lim 

mektepleri ha`m orta arnawla oq

ı

w or



ı

nlar


ı

nda u`yrenilmeydi. Tildin` o`tmish tariyx

ı

n u`yreniw 



ha`zirgi  tildin`  o`zgeshelik  belgilerin,  on

ı

n`  ob`ektiv  rawajlan



ı

w  n


ı

zamlar


ı

n  teren`  ha`m  ha`r 

ta`repeme tu`sinip al

ı

w ush



ı

n ken` imkaniyat tuwd

ı

rad


ı

. Tildi xal

ı

q do`retedi. Xal



ı

qt

ı



n` ma`deniy 

ha`m ul


ı

wma sotsial tariyx

ı

y rawajlan



ı

w o`z izlerin birinshi gezekte tilde qald

ı

rad


ı

. Bul haqq

ı

nda 


K.D.Ushinskiy  «Til  xal

ı

qt



ı

n`  ruwx


ı

y  ko`p  a`sirlik  o`mirinin`  en`  tol

ı

q  ha`m  en`  haq



ı

yq

ı



j

ı



lnamas

ı

»



1

-degen edi. 

A`debiyat  o`z  o`neri  bolsa,  a`debiyat  tariyx

ı

-a`debiy  tilimizdin`  rawajlan



ı

w  tariyx`

ı



Son



ı

n`  ush


ı

n  a`debiyat  tariyx

ı

  barg`an  say



ı

n  til  tariyx

ı

  menen  t



ı

g`

ı



z  baylan

ı

sta  bol



ı

w

ı



  kerek, 

ximiyas


ı

z fiziologiya pa`n bola almag`anl

ı

g`

ı



 s

ı

yaql



ı

, a`debiyat tariyx

ı

 da til tariyx



ı

s

ı



z pa`n bola 

almayd


ı

 dep jazg`an edi A.A.Potebnya

2



Haq



ı

yqattanda a`debiyat til menen t

ı

g`

ı



z baylan

ı

sl



ı

. A`debiyat til arqal

ı

 do`reydi ha`m til 



menen baylan

ı

sl



ı

 halda rawajlanad

ı

 (o`mir su`redi).  



A`debiy  sh

ı

g`armalard



ı

  u`yreniw,  en`  da`slep  on

ı

n`  tilin  u`yreniw,  dep  baslanad



ı

A`debiyat  sabaqlar



ı

nda  til  sh

ı

g`arman


ı

n`  ideyal

ı

q  mazmun



ı

n  ash


ı

p  bar


ı

wsh


ı

  bir  qural

ı

  s


ı

pat


ı

nda 


u`yreniledi.  Us

ı

nday  ta`rizde  u`yreniw  a`debiy  sh



ı

g`arman


ı

  teren`irek  tu`sinip  al

ı

w  imkaniyat



ı

beredi. 



Ul

ı

wma  bilim  mekteplerinin`  oq



ı

w  bag`darlamas

ı

nda  qaraqalpaq  a`debiyat



ı

n

ı



n`  tariyx

ı



da`wiri-en` a`yyemgi jazba esteliklerden XX a`sirdin` baslar

ı

na shekemgm bolg`an da`wirdi o`z 



ishine  alad

ı

.  Bul  da`wir  qaraqalpaq  tili  rawajlan



ı

w

ı



nda  biraz  aw

ı

r  (q



ı

y

ı



n)  quramal

ı

  o`tmishin, 



tu`rli tiller menen mu`na`sibetin o`zinde qa`liplestirgen (sin`dirgen) edi. A`ne us

ı

 o`zgeshelikler 



qaraqalpaq tilnde, on

ı

n` ha`r q



ı

yl

ı



 da`wirlerde do`retilgen esteliklerinde ju`zege sh

ı

qqan. 



Qaraqalpaq  klassika  a`debiyat

ı

  sh



ı

g`armalar

ı

n

ı



n`  tili  a`debiyat  sabag`

ı

  dawam



ı

nda 


sabaqtan  t

ı

sqar



ı

  konsul`tatsiya  ha`m  gu`rrin`  (sa`wbet)  pay

ı

tlar


ı

nda,  do`gerek  sh

ı

n

ı



g`

ı

wlar



ı

nda  


u`yretiliwi  maqsetke  muwap

ı

q  dep  kelingen.sh



ı

g`arman


ı

n`  til  ha`m  ko`rkemlik  o`zgeshelikleri 

haqq

ı

nda  ul



ı

wma  bir  q

ı

yl

ı



  qa`liptegi  ga`pler  bolsa  da  sh

ı

g`armalar  tili  ush



ı

n  arnawl

ı

  saat 


aj

ı

rat



ı

lmag`an. 

Bun

ı

n` ush



ı

n mektep oq

ı

wsh


ı

lar


ı

 teman


ı

 o`tiw bar

ı

s

ı



nda tu`siniw q

ı

y



ı

n bolg`an so`z ha`m 

formalard

ı

  tu`sindirip  bar



ı

w

ı



  laz

ı

m.  Ma`selen:  XI  a`sir  estelikleri  Yu`sip  Xas  Hajibtin` 



«Kutadg`u  bilig»,  Maxmud  Qashg`ariydin`  «Devonu  lug`at-a`t  tu`rk»  sh

ı

g`armalar



ı

  o`tilgende 

qamug`-ha`mme,  okush-ko`p;  ajun-du`n`ya;  ash

ı

ch-qazan;  edgu`-ezgu`;  yaxsh



ı

-jaqs


ı

-jaqs


ı

l

ı



q; 

ko`rk-xusn  (jamal),  sh

ı

ray  (ko`rki);  checha`k-sheshek,  gu`l;  hut-baxt,  saodat;  bilig-bilim;  as



ı

g`-


payda; na`n`-na`rse; yalavach-elshi; bor-ishimlik (may, araq) h.t.b. 

XIII-XV a`sirlerdegi Q

ı

pshaq-og`uz tili esteliklerin o`tkende, ha`zirgi ku`nde oq



ı

wsh


ı

lar 


ush

ı

n  tu`siniw  q



ı

y

ı



n  bolg`an  ba`chin-maym

ı

l;  qablan-jolbar



ı

s;  bilig-bilim;  u`ndi-oyd

ı

,  u`n`gidi; 



ga`wir-ka`pir; o`dinch-qar

ı

z; o`tu`k-o`tken waq



ı

ya, da`stan (Jamal a`d-din a`t-Tu`rkiydin` «Kitab 

bulgat  a`l-mushtaq  fi  lug`at  a`t-tu`rk  wa`l  q

ı

fjaq»  (Tu`rkiy  ha`m  q



ı

pshaq  tillerin  u`yreniwge 

mu`ta`j adamlar ush

ı

n qollanba kitap)kitab



ı

nan) h.t.b. 

«Qaraqalpaq  a`debiy  til  tariyx

ı

»  kurs



ı

  mekteplerde  ana  tili  sabag`

ı

n  o`tkende  de  o`z 



paydas

ı

n  tiygizedi.  Ma`selen,  so`z  jasal



ı

w  temas


ı

n  o`tkende  ay

ı

r

ı



m  so`zlerdi  tu`bir  ha`m 

qos


ı

mtalarg`a aj

ı

ratqanda, til tariyx



ı

 faktlerine su`yeniwge tuwra keledi: jas

ı

l


ı

l; jasa

q

ı

z



ı

l


ı

z

ı



+l//q

ı

z+



ı

l; q


ı

z+

ı



+q (

ı

q); q



ı

z+

ı



+g`

ı

sh (q



ı

zg`


ı

sh); u`yren

ı

yaql


ı

Joqar



ı

dag`


ı

 m

ı



sallarda jas

ı

l so`zinin` tariyx



ı

y tu`biri jas. Q

ı

z

ı



l, q

ı

z



ı

q so`zlerinin` tariyx

ı



tu`biri q



ı

z//q


ı

z

ı



; so`zi. Ha`zirgi qaraqalpaq tilinde bul so`zler jas

ı

l, q



ı

z

ı



l, q

ı

z



ı

q tu`rinde bir tu`bir 

hal

ı

na kelip qalg`an. U`yren hasl



ı

 tu`biri u`g (ug`)-aq

ı

l, oy,-re-feyil jasawsh



ı

 affiks (tu`y+re),-n- 

feyildin`  o`zlik  da`rejesinjasawsh

ı

  qos



ı

mta  sal


ı

st

ı



r

ı

n`:  u`git-na`siyat.  Qaraqalpaq  tilinde  g//y 



                                                           

1

    Óøèíñêèé Ê.Ä. Òàúëèì âà òàðáèÿ ìàñàëàëàðè. Òàøêåíò, 

 Òàúëèì âà òàðáèÿ ìàñàëàëàðè. Òàøêåíò, 

 Òàúëèì âà òàðáèÿ ìàñàëàëàðè. Òàøêåíò, 

 Òàúëèì âà òàðáèÿ ìàñàëàëàðè. Òàøêåíò, qoto

qoto


qoto

qoto, 


, eoo



eoo

eoo


eoo----áåò

áåò


áåò

áåò    


2

 Ì

 Ì



 Ì

 Ì

ı

ñëü è ÿç

ñëü è ÿç


ñëü è ÿç

ñëü è ÿç


ı

ê. Îäåññà, 

ê. Îäåññà, 

ê. Îäåññà, 

ê. Îäåññà, qoww

qoww


qoww

qoww, ñ. 

, ñ. 

, ñ. 


, ñ. qie

qie


qie

qie    


fonemalar

ı

n



ı

n`  or


ı

n  almas


ı

w  qub


ı

l

ı



s

ı

  ko`plep  ush



ı

rasad


ı

.  So`zdin`  da`slepki  ma`nisi  «na`siyatqa 

qulaq sal, ha`zirgi ma`nisi «bilip al», «ug`

ı

p al». 



 


Каталог: lektions -> qqkaf
lektions -> Ajiniez nomidagi nukus davlat pedagogik instituti tarix fakul
lektions -> O`zbekiston respublikasi xalq ta’limi vazirligi ajiniyoz nomidagi nukus davlat pedagogika instituti
lektions -> O`zbekiston respublikasi xalq ta’limi vazirligi ajiniyoz nomidagi nukus davlat pedagogika instituti
lektions -> O`zbekistan Respublikasi Xalk Bilimlendiriu minstrligi Ajiniyaz atindag`i Nokis mamletlik pedagogikalik institut
qqkaf -> Qaraqalpaq til ha`m a`debiyati fakul`teti Qaraqalpaq til bilimi kafedrasi
qqkaf -> Pedagogikaliq instituti qaraqalpaq til bilimi kafedrasi leksikografiy
qqkaf -> Ozbekstan Respublikasi Xaliq bilimlendiriw ministrligi
qqkaf -> O`zbekstan respublđkasi xaliq bđLĐmlendđRĐw mđNĐstrlđGĐ
qqkaf -> O`zbekstan respublđkasi xaliq bđLĐmlendđRĐw mđNĐstrlđGĐ
qqkaf -> Pedagogikaliq instituti qaraqalpaq til bilimi kafedrasi til bilimi tiykarlari paninen


Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling