I. uluslararasi


) Haleb vilayetinde Nefs-i Karye-i Harim ve tevabiinin hasıl ve ber vech-i maktu  ve rüsum-u Örfiyesi: 17.992 akça.   2)


Download 3.66 Mb.
Pdf ko'rish
bet15/46
Sana01.12.2017
Hajmi3.66 Mb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   46

1) Haleb vilayetinde Nefs-i Karye-i Harim ve tevabiinin hasıl ve ber vech-i maktu 

ve rüsum-u Örfiyesi: 17.992 akça.  



2) Niğde livasında Nefs-i Ürgüp’ün Zeamet gelirleri: 24.000 akça.  

3) Niğde livasında Ürgüp kazasına tabii Eneği (Kaymaklı) Zeamet ve Divani ge-

lirleri: 27.000/25.000 akça.  



4) Niğde livasında Uçhisar nahiyesine tabi Göre karyesinin mirliva hassı olan ge-

lirler: 7.000 akça.  



5) Niğde livasında Melegübi karyesinin Mirimiran-ı Karaman hassı olan gelirler: 

22.548 akça.  



6)  Aksaray  livasında  Tuz  karyesi  ve  memlehasının  mirliva  hassı  olan  gelirler: 

33.500 akça.  



7) Gümüşhane Mukataası’ndan 2500 guruş.  

8)  Mora  Muhasıllığı’ndan  2500  guruş  gelir  temlik  ve  vakfedilmişti  (Aktepe, 

1963:22-26; Toroğlu, 2011: 33). 

İbrahim Paşa, Nevşehir’in ticaret için bir cazibe merkezi olmasını istiyordu. Bu 

nedenle dışarıdan gelip Kayseri’ye yerleşmek isteyen zenginler Nevşehir’e yönlendirildi. 

Ayrıca Şubat 1728’de Nevşehir kadısına gönderdiği bir hükümle de Nevşehir’de İstanbul 

hanları gibi 20-30 odalı bir han yapılmasını istedi. Nevşehir’e gelen tüccarlar, kıymetli 

eşyalarını bu handa muhafaza edecekti. Beylik Hanı denilen ve 15 kadar odası bulunan 

hanın inşası 1730’da tamamlandı. Han içindeki dükkânlarda kuyumcu eşrafı oturacaktı. 

Payas’tan  gelen  bezirgânlar  doğrudan  bu  hana  inecekler,  başka  yere  gitmeyeceklerdi. 

Handa oturan tüccar arasında zuhur eden davalara han zabiti karışacak, mütesellim ya da 

yeniçeri serdarı, sipahi ve silahtar kethüdaları karışmayacaktı (Refik, 1340: 181; Toroğlu, 

2011: 32). 



 

169 


 

2.5. İdarî Atamalar 

Damat İbrahim Paşa’nın Nevşehir’in ihyası için kullandığı en önemli devlet gücü 

yaptığı idarî atamalardır. Yapılan bu atamalarla Muşkara’nın Nevşehir olma macerası çok 

daha kısa bir sürede tamamlanmıştır. 

Muşkara’nın şehirleşme sürecinde yapılan ilk önemli atama Ürgüp’te ikamet eden 

kadı’nın Pazartesi günleri Muşkara’ya gelerek davalara haftada bir gün burada bakması-

nın sağlanmasıdır (Gökhan-Şendil, 2015: 136). 1720 yılında ise İbrahim Paşa, bölge hal-

kının da talebi doğrultusunda Ürgüp’teki kadı’nın Muşkara’da oturmasına, sadece haftada 

bir gün pazar kurulduğu gün olan Cuma günleri Ürgüp’e gitmesi için emirname gönder-

miştir  (Refik,  1340:  161-162;  Toroğlu,  2011:  28).  Paşa  Mart  1727  tarihli  bir  hatt-ı 

hümâyûnla  kadı’nın  artık  tamamen  Nevşehir’de  kalmasını,  Ürgüp’e  gitmemesini,  Ür-

güp’te Cuma günleri kurulan pazarın artık kurulmamasını emretmiştir. Yine aynı hatt-ı 

hümâyûnla Nevşehir’de bir mahkeme binası yapılacak ve haftanın Pazartesi ve Perşembe 

günleri  pazar kurulacaktı. Ayrıca kaza  yöneticilerini hepsi  (nakîbü’l-eşrâf, kaymakam, 

kethüda, yeniçeri serdarı vb.) Nevşehir’de ikamet edecek, Nevşehir’e gelip yerleşenlere 

dışarıdan hiçbir şekilde müdahalede bulunulmayacaktı (Refik, 178-179; Toroğlu, 2011: 

30-31). 

Damat İbrahim Paşa, Anadolu’nun ortasında kendi kişisel çabalarıyla yeşermeye 

başlayan Nevşehir’in sadece güzel binalardan ibaret bir şehir olmamasını, gerek ekono-

mik gerekse sosyal anlamda da mamur bir şehir olmasını istiyordu. Bu amaçla inşaatı 

tamamlanan medreseye en önemli bilim adamlarından Konevî Çelebi’yi müderris tayin 

etti (Refik, 1340:178).  



 

SONUÇ 

Lale Devri’nin muktedir sadrazamı Muşkaralı Damat İbrahim Paşa’nın izlediği 

siyasetle Osmanlı Devleti’ne kazandırdığı pek çok şey vardır. Döneminde, izlediği poli-

tikalar yüzünden pek çok eleştiriye uğramış, hatta bu yüzden feci şekilde öldürülmüş ol-

masına rağmen İbrahim Paşa’nın Türk devlet geleneğindeki yeri yadsınamaz. Damat İb-

rahim Paşa’nın gerek döneminde gerekse günümüzde eleştirldiği pek çok konu aslında 

eleştirilme kabiliyetine sahip değildir. Çünkü Damat İbrahim Paşa’nın uygulamaya koy-


 

170 


 

duğu pek çok husus, Patrona Halil isyanı dolayısıyla daha sonuç vermeden yarıda kalmış-

tır. Diğer taraftan, Damat İbrahim Paşa’nın, Osmanlı bürokrasisindeki yeri de doğru tespit 

edilmelidir. O, hiç kimsenin telaffuz dahi edemeyeceği pek çok sorunun üzerine kararlı-

lıkla  gitmesini  bilmiştir.  Sadece  matbaayı  Osmanlı’ya  getirmiş  olması  bile  tek  başına 

onun bütün yanlışlarını bertaraf edebilecek bir atılımdır. 

Muşkara’nın Nevşehir olması ve Anadolu’nun ortasında bir cazibe merkezi haline 

gelmesi eşyanın kendi tabiatına uygun olarak gerçekleşmemiştir. Muşkara’nın Nevşehir’e 

evrilmesi Damat İbrahim Paşa’nın kendi kişisel çabaları sonucu oluşmuştur. İbrahim Paşa 

için belki de bir tutku diyebileceğimiz bir duygusal atmosferde yeşeren Nevşehir onun 

geride bıraktığı en önemli eserlerden birisi, hatta yeganesidir. Damat İbrahim Paşa’nın 

Türk kültürüne, sanatına, politikasına, idaresine kattığı pek çok şey vardır. Ancak onun 

bu millete armağan ettiği iki büyük abide “Şair Nedim ve Nevşehir” onun adının kıyamete 

kadar bir hoş sada olarak bâkî kalmasını sağlayacaktır. 



 

 

 

 

171 


 

KAYNAKLAR 

Ahmet Refik (1340). “Anadolu Şehirleri: Damat İbrahim Paşa Zamanında Ürgüp ve Nev-

şehir”. Türk Tarih Encümeni Mecmuası. III/80. 

Ahmet Refik (1989). Anadolu’da Türk Aşiretleri (966-1200). İstanbul: Enderun Kitabevi. 

Aksoyak, İsmail Hakkı (2015). “Damad İbrahim Paşa”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü: 

http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&de-

tay=7562 

Aktepe, Münir (1960). “Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’ya Aid İki Vakfiye”. Tarih Der-

gisi. S. 15. 

Gökhan, İlyas-Şendil, Fatih (2015). “Muşkara’dan Nevşehir’e”. Nevşehir’in Tarihi Yol-

culuğu. Nevşehir. 

Gül, Mustafa Fırat (2013). “Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın İskân Faaliyetleri: Lâle 

Devri’nin Şanslı Şehri Nevşehir”. Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Der-

gisi. S. 10. 

Gündüz, Ahmet (2011). “Kırşehir-Aksaray Arasında Bir Bekdik Köyü (Tarihi, Gelenek, 

Görenek, Örf ve Adetleri)”. History Studies. Volume 3/2. 

Halaçoğlu, Yusuf (1997) XVIII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskan Siyaseti ve 

Aşiretlerin Yerleştirilmesi. 3. Baskı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. 

Karadeniz, Hasan Basri (2008). “Sultaniye (Karapınar)’nin Kuruluşu, İlk sakinleri ve Va-

kıfları (1560-1585)”. Akademik Bakış. S. 14. 

Müderrisoğlu, Fatih (1994). “Bir Osmanlı-Türk Şehri Olarak Belen”. Vakıflar Dergisi. S. 

24. 


Orhonlu, Cengiz (1984). Osmanlı İmparatorluğunda Şehircilik ve Ulaşım Üzerine Araş-

tırmalar. İzmir: Ege Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Yayınları. 

Orhonlu, Cengiz (1987). Osmanlı İmparatorluğunda Aşiretlerin İskanı. İstanbul: Eren Ya-

yıncılık. 

Sakin, Orhan (2010). 16. Yy. Osmanlı Arşiv Kayıtlarına Göre Anadolu’da Türkmenler 

Ve Yörükler (Boylar, Kabileler, Cemaatler). İstanbul. 



 

172 


 

Toroğlu, Emin (2011). “Bir Osmanlı Şehir Tesisi: Nevşehir”. 1. Uluslararası Nevşehir 

Tarih ve Kültür Sempozyumu. Nevşehir. 


 

173 


 

TAŞKENT MEDRESELERİ MANEVİYATIN BAKİ OCAKLARI 

 

Doç. Dr. Gülnoza JORAYEVA 

Nizami Adlı Taşkent Devlet Üniversitesi 

Özbek Dili ve Edebiyatı Fakültesi 

uzbektili@mail.ru 

 

ÖZET 

 

Toshkent - Markaziy Osiyoning eng yirik qadimiy shahar-

laridan biridir. Mustaqillik yillarida Toshkentdagi islom madani-

yati obidalarining aksariyati, jumladan, Koʻkaldosh, Abulqosim, 

ayniqsa, Hazrati Imom mavzeida joylashgan Moʻyi Muborak, Ba-

roqxon madrasalari qayta taʼmirlanib, ilgarigiday mahobatli man-

zara kashf etdi. XIX asrda Toshkentda taʼlim-tarbiya sohasi Tosh-

kent-Buxoro, Toshkent-Qoʻqon madaniy-maʼnaviy aloqalar tizi-

mida  rivojlanib  borgan.  Bu  jarayonda  Toshkent  madrasalari  va 

mudarrislarining oʻrni katta boʻlgani tabiiy. Ma'ruzada Toshkent-

nin muhtasham tarihiy obidalari haqida so'z yuritiladi. Toshkent-

dagi madrasalar tarixi va bugungi ahvoli haqida ma'lomıt beriladi. 



Anahtar  Kelimeler:  Taşkent,  medeniyet,  maneviyat, 

medrese, abide. 

 

Toshkent madrasalari – ma’naviyat o’choqlari 

 

Toshkent nafaqat Markaziy Osiyoning , balki butun dunyo ilm-fanining ravnaqiga 



munosib xissa qo’sha olgan madaniy markazlardan biridir. Toshkentning boy tarixiy mer-

osi va turfa xil an’analari tarkibida uning qadimiy madrasalarining ham alohida o’rni va 

ahamiyati  bor.  “Madrasa”  so’zi  arabchadan  tarjima  qilinganda,  “dars  o’qitadigan  joy”, 

ma’ruza tinglaydigan joy ma’nolarini anglatadi. Madrasalarda 15-29, 30-40, 100-150 ta-

gacha talabalar bilim olishlari mumkin bo’lgan.  XIX  asrda Toshkentda jami 21 ta mad-

rasa mavjud bo’lgani va ularda 600 ga yaqin tolibi ilm tahsil olgani manbaalarda qayd 

etilgan. Xoja Ahror, Ko’kaldosh, Baroqxon, Mo’yi Muborak singari madrasalar shular 

jumlasidandir. Ularning aksariyati bugungi kunda faoliyat yuritmasa-da, qimmatli tarixiy 

obidalar sifatida ehtirom bilan qad ko’tarib turibdi. Birgina Xoja Ahror jome’ masjidining 

shimolida qad rostlagan Xoja Ahror madrasasi 20 ta hujra, 1 ta darsxonadan iborat bo’lib, 



 

174 


 

Toshkent madrasalari ichida eng qadimiylaridan biri hisoblanadi. Mazkur madrasada 80 

nafar talaba o’qigani tarixdan ma’lum.  

 

Shayxontohur dahasidagi Ko’kaldosh madrasasi ham qadimiyligi va hajmi jihati-



dan Xoja Ahror madrasasiga o’xshash. Ko’kaldosh madrasida Toshkent va unga yaqin 

bir  necha  hududlardan  kelgan  100  ga  yaqin  talabalar  ta’lim  olishgan.  Hujralar  doimiy 

ta’mirlanib turilgan, talabalarga puxta bilim berilganligi bois uzoq hududlardan ham bi-

lim olish istagida ko’plab toliblar mazkur madrasaga tashrif buyurishgan. Muarrixlarning 

qayd  etishlaricha,  bir  madrasada  tahsil  olgan  talaba  bilimini  yanada  mustahkamlash 

uchun  boshqa  madrasalarda  tahsilini  davom  ettirgan.  Ko’kaldosh  madrasasida  asosan, 

ana shunday mukammal bilim olish ishtiyoqidagi talabalar bilim olishgan. Ko’kaldosh 

madrasasi dastlab uch qavatli, ulkan binodan iborat bo’lgan. Keyinchalik madrasining bir 

qavatigina turli tabiiy va ijtimoiy ofatlar tufayli saqlanib qolingan, XIX asrda esa madrasa 

binosidan karvonsaroy sifatida foydalanilgan.  Ko’kaldosh madrasasi bugungi kunda ham 

faoliyat yuritayotgan Toshkentdagi tarixiy maskandir. U yerda talabalarga o’rta islomiy 

ta’lim berib kelinmoqda.  



 

175 


 

 

 Muhammad Solihxo’janing “Tarixi jadidiya Toshkand” asarida bot-bot tilga olin-



gan  madrasalardan  biri  Eshonquli  dodxoh  madrasasidir.  Mazkur  madrasa  XIX  asrda 

qurilgan.  Dastlab  ushbu  madrasa  ham  Toshkent  va  uning  atrofidagi  hududlarda  ancha 

mashhur  bo’lgan.  XIX  asr  boshlarida  madrasada  diniy  bilimlardan  tashqari  dunyoviy 

bilimlar  beriladigan  maxsus  darslar  ham  tashkil  etilgani  tarixiy  manbalarda  yozilgan. 

Biroq  Toshkentda    XIX  asrda  ikki  bor  ro’y  bergan  zilzila  va  turli  ijtimoiy  ta’sirlar 

oqibatida  madrasa  binosi  butkul  xarobaga  aylanadi.  1964-yilda  esa  madrasaning 

qoldiqlari yo’q qilinib, u joylashgan hudud tekislab yuboriladi.  

 

Bugungi kunda ham Toshkentda Ko’kaldosh va Hadichai Kubro madrasalari o’rta 



diniy  bilim  beruvchi  maskanlar  hisoblansa,  Toshkent  Islom  universiteti  oliy  ta’lim 

muassasasidir.  Hadichai  Kubro  madrasasi  ayol-qizlar  uchun  mo’ljallangan  islom  bilim 

yurti bo’lib, 1993-yil Eshon Boboxon nomi bilan tashkil etilgan. Bugungi kunda mazkur 


 

176 


 

bilim yurtida diniy bilimlar bilan birga dunyoviy fanlar ham o’qitilmoqda. Talaba qizlar 

soni 80 ga  yaqin  bo’lib, ularga 19 nafar mudarrisa saboq berishadi.  Mazkur dargohda 

o’qish muddati 4 yilni tashkil qiladi. Ta’lim muassasasi zamonaviy jihozlangan, dars xon-

alaridan tashqari tikuvchilik, to’quvchilik xonalari, yotoqxona kabi qo’shimcha xonalar 

ham mavjud. Endilikda bu ilm dargohi Hadichai Kubro o’rta islom bilim yurti deb nom-

lanadi. 

 

Toshkentning  yana  bir  qadimiy  va  ayni  chog’da  zamonaviy  islom  bilim 



yurtlaridan biri Ko’kaldosh islom o’rta bilim yurtidir. Mazkur dargoh Ko’kaldosh mad-

rasasi negizida tashkil etilgan.  



 

177 


 

 

Bugungi kunda ushbu ta’lim dargohida shariat, fiqh, arab tili ilmlaridan tashqari 



ona  tili  va  adabiyoti,  informatika,  ingliz,  rus  tillari,  matematika,  kimyo  singari 

umumta’lim fanlaridan ham talabalarga puxta ta’lim berilmoqda.  

 


 

178 


 

 

Toshkent tarixiylik va zamonaviylik uyg’unlashgan ko’hna Sharqning gavharidir. 



Nafaqat Markaziy Osiyoda, balki butun islom dunyosida O’zbekistonning poytaxti Tosh-

kent  katta  obro’-e’tiborga  egadir.  Bugungi  kunda  Toshkent  islom  universiteti  nomini 

jahonning nufuzli oliygohlaridan biri sifatida e’tirof etishadi. Bu ilmiy muassasada yetuk 

islomshunos  olimlar,  huquqshunoslar,  axborot  texnologiyalari  mutaxassislari  tarbi-

yanlanmoqdalar. 

Tarixan boy madaniy merosga ega bo’lgan Toshkent madrasalari uzoq yillar silsi-

lasida  oxori  to’kilmagan  ilmiy  merosni  o’zida  saqlab  kelayotgan  buyuk  maskanlardir. 

Ularning  aksariyati  bugungi  kunda  mintaqada  turizmning  rivoj  topishida  muhim  omil 

bo’lib  xizmat  qilmoqda.  bir  so’z  bilan  aytganda,  Toshkent  madrasalari  –  ma’naviyat 

o’chog’i. 



 

179 


 

TİMURLULAR DEVRİNDE SEMERKANT ŞEHRİNDE TİCARİ 

FAALİYETLERE GENEL BİR BAKIŞ 

 

Prof. Dr. İlyas GÖKHAN 

Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi 

igokhan@nevsehir.edu.tr 

 

ÖZET 

Bu bildiride Ortaçağ Tarihinin ana kaynaklarından fayda-

lanılarak Timurlular zamanında Semerkant şehrinin ticari bir üs 

olması  üzerinde  durulacaktır.  Maveraünnehir  bölgesinin  en 

önemli şehirlerinden biri olan Semerkant Karahanlı, Harizmşah 

ve  Timurlular  Devletlerine  başkentlik  yapmıştır.  Daha  önceleri 

Samanoğullarının elinde olan bu şehir XI. Yüzyılda Karahanlıla-

rın eline geçtiği gibi batı kısmının başkenti olmuştur. Karahanlılar 

zamanında Ribat adı verilen ticari faaliyetlerin yapıldığı binalar 

inşa edilmiştir. Kervansarayların ilk şekli olan bu yapılar bölge-

nin önemli yapılarından biridir. Karahanlıların yıkılmasıyla Ha-

rizmşahların  eline  geçen  Semerkant  başkent  yapılmıştır.  XIV. 

Yüzyılda Timurluların eline geçen kent en önemli gelişmesini bu 

devirde yaşamıştır. İpek yolunun Türkistan’daki en önemli mer-

kezlerinden biri olan Semerkant’a Çin, İran, Hindistan ve Rusya 

bozkırlarından tüccarlar gelip gitmekteydi. Ortaçağ Arap kaynak-

larında şehirin ticari faaliyetleri hakkında bilgi verilmektedir. 

Anahtar kelimeler: Semerkant, Timurlular, İpek Yolu, Ticaret, 

Ribat  


 

ABSTRACT 

In this announcement, the becoming of the City of Samar-

kand a trade base at the time of Timurids is going to be elaborated 

by using the main sources of medieval history. Samarkand, where 

is  one of the most important  cities of Transoxiana, has  become 

the  capitals  of  Kara-Khanid,  Khwarazmian  and  Timurid  States. 

This city that was previously in the hands of Samanids, captured 

by Kara-Khanids  at  the  11

th

 century as  it became the capital  of 



western part. The buildings namely Ribat, where the mercantile 

activities  were  done,  were  built  at  the  time  of  Kara-Khanids. 

These structures are the first form of Caravansaraies and are the 

important  structures  of  the  region.  Samarkand  was  captured  by 

Khwarazmians and made capital with the collapse of Kara-Kha-

nids. The city that was captured by Timurids at the 14

th

 century, 



lived its most significant development at this era. Merchants were 

 

180 


 

traveling from the steppes of China, Iran, India and Russia to Sa-

markand  where  was  one  of  the  most  important  trade  centers  of 

Turkistan on the Silk Road. The information about the mercantile 

activities of the city is given in the medieval Arab sources. 

Key Words: Samarkand, Timurids, Silk Road, Trade, Ribat. 

 

Grek tarihlerinde Maracanda, Çin vakayinamelerinde K'ang ve Hsi-wan-chin ad-



larıyla geçer. Semerkant adı, şehrin nispet edildiği şahsın ismi Semer ile Soğutçada "şe-

hir" veya "yerleşim birimi" anlamındaki kent kelimesinden meydana gelir. Şehir, ilk ola-

rak Zerefşan (Soğd) nehrinin güney kıyısında vadiye hâkim yüksek bir mevkide kurulmuş 

olup günümüze ulaşan harabelerine Efrasiyab adı verilmektedir.  Burası Seyyahların gü-

zelliği nedeniyle cennete benzettikleri bir mevkide bulunmaktadır. Şehir Pers şahı Kyros 

tarafından MÖ 535 yılında kurulmuştur ve ilk dönemlerde bütün Maveraünnehir'in, ar-

dından Soğd (Sogdiana) bölgesinin yönetim merkezi olmuştur.  Önceleri İranlılar ile İs-

kitlerin Kahramanı olan Alper Tungan’ın savaşlarına sahne olan şehir,  daha sonra İsken-

der İmparatorluğunun eline geçmiş, ardından Yüeciler ve Kanglı Türkleri, Hunlar, Ku-

şanlar,  Akhunların ve Göktürklerin idaresine girmiştir. İslam egemenliğine Emeviler za-

manında giren Semerkant, Abbasiler zamanında samanilerin elinde bulundu. 999’da ise 

Karahanlıların eline geçti ve Batı Karahanlıların merkezi oldu. 1089’da Melikşah tarafın-

dan alınsa da daha sonra Karahanlılara terk edildi. 1211’de Harizmşahların idaresine girdi 

ve başkentleri oldu. 1220’de Cengiz Hanın eline geçerek tahrip edildi.1369-1370’de Mo-

ğollardan Timur’un eline geçerek başkent yapıldı.

1

 



 

Timur’un Türkistan’da Ortaya Çıkışı Ve Bölgenin Siyasi Durumu 

Çağatay hanlığı topraklarında ortaya çıkan Timur han, bu devletin hâkimiyetine 

son verdikten sonra devletini kurmuştur. Son Çağatay hanlarından Tuğluk Timur’a tabi 

olan Timur 1360-61 yıllarında Maveraünnehir seferinde Şehr-i Sebz ve Karşı şehirlerini 

ele geçirerek tarih sahnesine çıkmıştır. Ardından Çağatray Hanlarından Kazagan’ın to-

runu Hüseyin ile ittifak yapmıştır. Ancak daha sonra Hüseyin Hanla arası açılmış ve onu 

öldürmüştür.

 2

 Böylece o tahta giden yolu kendisine açmış ve 1370’de Semerkant’ı alarak 



                                                 

1

 Osman Aydınlı, “Semerkant”, DİA, C. 36, İstanbul 2009, 481-484

2

 İsmail Aka, Timur ve Devleti, TTK Yay, Ankara 1991, s.5-7 

 

181 


 

başkent yapmıştır. Timur’un başkenti olan Semerkant onun zamanında çok önemli geliş-

melere  sahne  olmuştur.

3

  Geniş  bir  imparatorluk  kurmayı  hedefleyen  Timur



4

  amacına 

ulaşmak için etrafındaki coğrafyanın dört bir yanına seferler düzenliyor

5

  her seferi dö-



nüşünde bu şehre geliyor ve burada zamanını geçiriyordu

6

. Bu seferler neticesinde güzel-



leştirmeyi hedeflediği Semerkant'a aydınlar ustalar ve sanatkârları beraberinde getirerek 

ülkesinde  istihdam  ediyordu.  Timur’un  maksadı  Semerkant'ı  ülkesine  sadece  başkent 

yapmak değil aynı zamanda tüm Asya’nın merkezi haline getirmekti.

7

 Bu amaçla Timur, 



kısa süre içinde doğuda  Çin’den batıda Adalar denizine kuzeyde Sibirya’dan güneyde 

Hindistan’a kadar uzanan geniş bir coğrafyayı imparatorluğuna dâhil etmiştir ve nihayet 

Semerkant'ı büyük imparatorluğunun merkezi yapabilmiştir. Ayrıca bu şehir, imparator-

luğun siyasi bakımdan merkezi olduğu gibi hem kültürel açıdan devletin önemli bir kültür 

başkenti haline getirilmiş hem de ticari hayatın canlı bir şekilde yaşandığı ve önemli ticari 

yolların kesiştiği bir merkez haline getirmiştir. Doğudan gelen ipek yolu bu şehirden ge-

çip Rusya ve Anadolu içlerinden Avrupa’ya geçmekteydi. Semerkant’ta dünyanın her ta-

rafından gelen tacirler bulunmaktaydı. Cengiz Han zamanında olduğu gibi Timur ülke-

sinde ticarete büyük önem verilmiştir. 

Timur'u bir 'dünya-sahibi' olarak düşünürken, Timur'un fetihlerinin amacının yal-

nızca ganimet elde etmek değil, fakat büyük uluslararası ticaret yollarının denetimini ka-

zanmak olduğunu anımsamak  gereksinimi duymalıyız. Bu konu, Avrupa-Asya-Avrupa 

ticaretinde etkin olan Yahudi tüccarları göz önüne aldığımızda, çok önem taşır.

8

 



 

Semerkant Şehri 

1370’de Belh’te Çağatay emirlerinde Emir Hüseyin’i yenerek öldüren Timur Se-

merkant şehrine gelerek burada tahta oturdu. Şehirde hisarlar, saraylar ve köşkler yaptırdı. 

                                                 

3

 Michael Shterenshis, Timur ve Yahudiler, (Çev. Özer Bostanoğlu), İleri Yay, İstanbul 2013, s.68. 



4

 Halis Bıyıktay, Timurlular Zamanında Hindistan Türk İmparatorluğu, TTK, Ankara 1991, s.1. 

5

 Rene Grousset,Bozkır İmparatorluğu Atilla-Cengiz Han- Timur, (Çev. M. Reşat Uzmen), Ötüken Neş-



riyat, İstanbul 1999, s. 405-406 

6

 Michael Shterenshis, Timur ve Yahudiler, (Çev. Özer Bostanoğlu), İleri Yay, İstanbul 2013, s.68. 



7

 Rene Grousset, s. 405-406 

8

 Michael Shterenshis, Timur ve Yahudiler, (Çev. Özer Bostanoğlu), İleri Yay, İstanbul 2013, s.68. 



 

182 


 

Yanında bulunan her beyi şehrin bir semtine göndererek onarmalarını ve asayişi sağla-

malarını emretti. Şehir daha önce savaşlarla çok sıkıntı çekmiş ve harabeye dönmüştü. 

Timur bu şehirde yaptığı imar faaliyetleriyle şehri bütün dünyaya tanıttı. Semerkant’ın 

şöhreti her yere yayıldı.

9

 Her sefer dönüşünde Semerkant güzelleştirilip geliştirildi. Timur 



1377’de Emir Musa kızı ile evlendiğinde şehir bir tarafına 12 bağ kurdurdu. Bu bağların 

içine burçlar yaptırdı.

10

 

Timur ülkesinde ticarete büyük önem verirdi. Ülkesi içinde kervanlara saldıranları 



şiddetli şekilde cezalandırırdı. 1387’de Doğu Anadolu seferi sırasında Türkmenlerin Hi-

caz kervanını vurduğu haberini alınca derhal oraya kuvvet gönderip, onları cezalandırıp 

kervanın  önünü  açmıştır.

11

  Timur’un  Semerkant’ı  şenlendirme  faaliyetleri  içinde  istila 



ettiği bölgelerdeki nitelikli halkı şehre iskân etme politikası da vardır. Bu örneklerden biri 

de Harzem’dir. Bu amaçla 1388’de Harzem’i istila edildikten sonra şehir halkı buradan 

sürülmüş ve Semerkant’a yerleştirilmiştir. Böylece şehir daha da kalabalıklaştırılmıştır.

12

 



Öyle ki, Timur zamanında Semerkant şehrinin nüfusu başka yerlerden göçürülenlerle bir-

likte 100 bin kişiye ulaşmıştı.

13

 

Bozok, Kayseri ve Nevşehir taraflarında yaşayan Kara Tatarlardan 30 bin kişilik 



grubun bir kısmı Timur tarafından Siriderya’nın öbür taraflarındaki Isık Göl ve Kaşgar 

bölgelerine, diğer bir kısmı da Semerkant tarafına yerleştirilmişlerdi.  Yine Azerbaycan 

Doğu Anadolu (Seyhun), Arap Irak’ından da aşiretlerin beylerinin her birinin oğul veya 

kardeşleri Semerkant’a göçürülmüşlerdi.

14

 

Timur Semerkant’a büyük önem vermiş ve buranın her açıdan gelişmesini arzula-



mıştır. Daha önce şehre yönelik bahsi geçen sosyal kültürel ve siyasi faaliyetlerin yanında 

Timur şehrin zirai açıdan da gelişmesini istemiş ve burada birçok bağ kurmuştu. Kendisi 

                                                 

9

 Şerefüddün Ali Yezdî,  Emir Timur (Zafername), (çev. A. Batur ), Selenge Yay., İstanbul 2013, s.99. 



10

 Yezdî, s.122. 

11

 Yezdî, s.158. 



12

 Yezdî, s.168. 

13

 Aka, s.124. 



14

 Aka, s.124-125; Hayrunnisa  Alan, Timurlular, Ötüken Yay., İstanbul 2007 s.298. 



 

183 


 

olmadığı zaman fakir fukara bu bağlarda yer içerdi. Bağlarda her çeşit meyve yetiştiri-

lirdi. Ayrıca Timur Semerkant’ın etrafını da genişleterek kasabalar kurmuş ve bu kasaba-

lara Kahire, Dımaşk, Bağdat, Sultaniye ve Şiraz gibi isimler vermişti.

15

  

Timur’un  hayalindeki  büyük  imparatorluğun  kurulmasından  sonra  kısmen  ülke 



içinde huzur ve sükûnun sağlanmış ardından imar, kültür, zirai ve ticari faaliyetlere önem 

verilmiştir.

16

 İktisadi hayatta zirai faaliyetlerin önemli bir yekûn tuttuğu Semerkant’ta ta-



rım yoğun bir şekilde yapılıyor ve tarlalarda ekseriyetle erkekler çalışıyordu. Pirinç az 

bulunduğu için her zaman tüketilmiyor günlük sebze ihtiyacı soğan, sarımsak ve şalgam-

dan  gideriliyordu  hayvansal  gıdalar  ise  küçükbaş  hayvanlardan  ve  tavuktan  sağlanı-

yordu.


17

 

Timur Semerkant şehri yakınlarındaki Ceyhun ırmağının üzerinden geçmek için 



bazı  kurallar  koymuştur.  İspanyol  elçi  Clavijo’nun  belirttiğine  göre  Timur  bu  ırmağın 

üzerinden geçerken bir köprü inşa ettirmekte daha sonra köprü geri yıkılmaktaydı. Halk 

ve tüccarlar ırmak üzerinden kayıklarla geçmekteydiler. Irmak kenarında devamlı bekle-

yen kayıklar vardı. Semerkant’tan güneye gitmek için bir izin belgesi almak gerekirdi. 

Belgede izin sahibinin nereden gelip nereye gideceği ve ismi yazılıydı. Semerkant’a ge-

lenler için bir izin belgesine gerek yoktu. Irmak kenarında devamlı muhafızlar vardı.

18

 

Timur ulaşımın gelişmesi maksadıyla şehirlerarasındaki yolların tamir edilmesini 



sağlamış, ırmaklar üzerine köprüler inşa ettirmiş ve eskilerini ise tamir ettirmiştir. Ayrıca 

klasik dönemde ticaretin önemli can damarlarından olan hanları da şehirlere inşa ettirmiş-

tir. Timur’un oğlu Şahruh zamanında ülke daha da zenginleşmiştir. Şahruh’un Herat’tan 

ayrılıp batıya doğru ilerleyişini ve Karakoyunlu İskender b. Karayusuf’un üzerine yürü-

yüşünü anlatan el- Makrizî 5 Ekim 1435 tarihinde düştüğü notlarda onun Kazvin, Sulta-

niye ve Tebriz gibi İran şehirlerinde boş kalan arazilerin işlenmesi için buralarda çalışan 

insanlardan beş yıl boyunca vergi alınmamasını emretmiştir. Büyük servet edinen ahali-

den bazıları Mısır’dan dahi arazi satın almışlardır. Şahruh bunun sebebini sorduğunda “ 

                                                 

15

 Yezdî ,s.478. 



16

 Aka, s.123-124. 

17

 Jürgen Paul"Su Gökyüzünden Düşmeyince", Semerkant 1400-1500: Timur’un Vaha Kenti: Bir İm-



Download 3.66 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   46




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling