Axborot kommunikatsiya texnologiyalari izohli lug‘ati


Download 9.86 Mb.

bet4/103
Sana09.02.2017
Hajmi9.86 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   103

 

ASN.1 

qisq.: Abstract Syntax Notation One 

ASN.1  tili,  1  rusum  uchun  mavhum  sintaksis 

qoidasi. 

OSI 


da 

ishlatiladigan 

mavhum 

sintaksisga  asoslangan  tuzilmalarni  tavsiflash 



tili. 

 

asosiy 

funksional 

profil 

(kasbiy 

yo‘nalish) 

ingl.: basic functional profile 

rus.: базовый функциональный профиль 

Bir  necha  o‘zaro  bog‘liq  pog‘onalarni  o‘z 

ichiga olgan va o‘zaro ta’sir sohasining faqat bir 

qism 


pog‘onalari 

bayonnomalari 

bilan 

belgilanadigan  funksional  kasbiy  yo‘nalish. 



Asosiy  funksional  kasbiy  yo‘nalish  uning 

asosida yaratiladigan to‘la yoki chala funksional 

kasbiy  yo‘nalishga  poydevor  bo‘ladi,  shu 

sababli mustaqil ahamiyatga ega emas. 



 

asosiy ma’lumotlar massivi 

ingl.: basic data array 

rus.: базовый массив данных 

Mashina 


o‘qiy 

oladigan 

tashuvchilardagi 

axborot.  U  ma’lumotlar  bankining  asosi  bo‘lib 

ma’lumotlarni 

ta’riflashning 

yagona 

tili 


talablariga muvofiq tashkil etiladi. 

 

asosiy raqamli kanal 

ingl.: primary digital channel 

rus.: канал основной цифровой 

64 


kbit/sek 

tezlikda 

signallar 

uzatishga 

mo‘ljallangan namunaviy raqamli kanal. 

 

asosiy xotira qurilmasi 

ingl.: main storage device 

rus.: основное запоминающее устройство 

qarang: tezkor xotira qurilmasi 

 

asosyo‘l-yo‘lli kanal 

ingl.: baseband channel 

rus.: основополосный канал 

Signal  modulyatsiya  qilinmasdan  uzatiladigan 

jismoniy  kanal.  Eng  sodda  vositalar:  o‘rama 

juftlik  yoki  yassi  ekranlanmagan  kabel  asosida 

yaratiladi.  Ko‘rilayotgan  kanalning  nomi  yo‘l-

yo‘l asosli signal, ya’ni modulyatsiyasiz, asosiy 

yo‘l-yo‘lda  (kenglikda)  uzatilayotgan  signal 

nomidan kelib chiqqan. 



 

asosyo‘l-yo‘lli signal 

ingl.: baseband signal 

rus.: основополосный сигнал 

Dastlabki 

shaklda, 

modulyatsiya 

bilan 

o‘zgartirilmay, uzatilayotgan signal. 



 

ASP 

qisq.: 

1.  Active  Server  Pages  –  ASP  texnologiyasi, 

faol server sahifalari. 

Microsoft  korporatsiyasi  tomonidan  ishlab 

chiqilgan texnologiya. Mazmuni dinamik tarzda 

shakllantiriladigan  Web-bog‘lamalarni  yaratish 

uchun mo‘ljallangan. 

2.  Application Service  Provider –  Qo‘llanmalar 

ijarasi bo‘yicha xizmatni ko‘rsatuvchi. 

 

ASP sahifasi 

ingl.: ASP page 

rus.: страница ASP 

Dinamik  o‘zaro  faol  veb  qo‘llanmalarini 

yaratish  uchun  server  tomonidagi  ssenariylar 

texnologiyasi.  ASP  fayli  ssenariylarga  ega  va 

ASP  bilan  uyg‘un  veb-serveri  tomonidan 

bajariluvchi  hujjatdir.  Ssenariylarni  bajarishdan 

keyin  veb-serveri  natijada  hosil  bo‘lgan 

sahifalar va fayllarni veb-brauzeriga jo‘natadi. 



 

ASPI 

qisq.: Advanced SCSI Programming Interface 

SCSI  uchun  dasturlashning  takomillashtirilgan 

interfeysi. 

 

ASR 

qisq.: Automatic Speech Recognition 

Nutqni avtomatik tarzda tanish. 



 

Assembler tili 

ingl.: Assembly language 

rus.: язык Ассемблера 

Tushunchalari kompyuter me’moriy tuzilmasini 

aks  ettiradigan  quyi  pog‘ona  dasturlash  tili. 

Assembler  tili  tarkibiga  jumlalar,  buyruqlar  va 

ma’lumotlar  formatlari  kiradi,  ular  muayyan 

kompyuter  imkoniyatlariga  bir  qiymatli  tarzda 

mos  keladilar.  Boshqacha  qilib  aytganda,  har 

bir  operatorga  kompyuterning  biror  buyrug‘i 

mos  keladi.  Assembler  tilidan  mashina  tiliga 

o‘girishni  avtomatlashtirish  uchun  yaratilgan 

dasturlar 

assemblerlar 

deb 

ataladi. 



Assembler tili 

 


 

22 


Assemblerning 

kirishiga 

Assembler 

tilida 


yozilgan  dastlabki  dastur  kiritiladi.  Assembler 

chiqishida, mashina buyruqlaridan tarkib topgan 

dastur  beriladi.  Disassembler deganda,  mashina 

kodidan  Assembler  tilida  yozilgan  dasturga 

o‘zgaruvchi dastur nazarda tutiladi. 

 

AST 

qisq.: Atlantic Standard Time 

Standart  Atlantika  vaqti.  AQSHning  Atlantika 

qirg‘oqlaridagi vaqt kamari. 

 

AT 

qisq.: 

1. 


Advanced 

Technology 

– 

Yetakchi 



texnologiya. 

2. 


ATtentions 

command 


AT-buyruq. 

Modemni boshqarish buyrug‘i. 

 

AT&T korporatsiyasi 

ingl.: AT&T corporation 

rus.: корпорация AT&T 

Axborot  tarmoqlarini  ishlab  chiquvchi,  ishlab 

chiqaruvchi  va  ularni  ishlatuvchi  kompaniya. 

«Amerika 

telefon 

va 


telegrafi» 

AT&T 


kompaniyasi  AQSHda  1885  yilda  yaratilgan, 

birinchi  telefon  apparatidan  tortib  zamonaviy 

aqliy  tarmoqqacha  bo‘lgan  yo‘lni  bosib  o‘tgan 

va 


eng 

katta 


telekommunikatsiya 

korporatsiyasiga  aylangan.  AT&T  300ga  yaqin 

mamlakatni  qamrovchi  va  90  milliondan  ortiq 

abonentga  ega  bo‘lgan  global  aqliy  tarmoq 

egasi va operatoridir. 

 

AT/MIDI 

Avvalo  klaviaturalar  (PS/2  gacha),  hozirgi 

paytda  esa  asosan  musiqa  klaviaturalari  va 

sintezatorlari ulanadigan portlar. 



 

ATA 

qisq.: 

Advanced 

Technology 

Attachment, 

AT 

Attachment 

ATA  interfeysi.  Shaxsiy  kompyuterlarda  diskli 

to‘plovchiga ulanish va undan erkin foydalanish 

uchun 


ishlatiladigan 

interfeyslar 

va 

bayonnomalar yig‘masi. 



 

ATM 

qisq.: Asynchronous Transfer Mode 

ATM bayonnomasi, uzatishning asinxron rejimi. 

Yuqori 

tezlikda 



ma’lumotlarni 

uzatuvchi 

tarmoqlarni qurish texnologiyasi, ITU standarti. 

Ma’lumotlar  qaydlangan  uzunlikdagi  (53  bayt) 

paketlarga  («uyalarga»)  o‘zgartiriladi,  bu  esa 

ularni  yuqori  tezlik  bilan  uzib-ulash  imkonini 

beradi. 

 

ATM  asosiy  funksional  profili  (kasbiy 

yo‘nalish) 

ingl.: ATM basic functional profile 

rus.: базовый функциональный профиль ATM 

Asinxron  usulda  uzatishning  asosiy  funksional 

kasbiy yo‘nalish. 

 

ATM Forum konsorsiumi 

ingl.: ATM Forum consortium 

rus.: консорциум ATM Forum 

Uzatishning 

asinxron 

usulini 


ishlatadigan 

tarmoqlar  uchun  xalqaro  standartlar  ishlab 

chiqish  bilan  shug‘ullanadigan  tashkilot.  ATM 

Forum 


konsorsiumi 

1991 


yilda 

katta 


korporatsiyalar guruhi tomonidan tuzilgan. 

 

ATM uzib-ulagichi 

ingl.: ATM switch 

rus.: коммутатор ATM 

Uzatishning  asinxron  usuli  standartlariga  mos 

ravishda,  ma’lumotlar  bloklarini  tezkor  qayta 

uzatishni  ta’minlaydigan  uzib-ulagich.  ATM 

uzib-ulagichi  ma’lumotlarni  ming  Mbit/s  li 

tezlikkacha  uzatadigan  kanallar  bilan  ishlaydi. 

Bu  mahalliy  tarmoqlar,  asosiy  kompyuterlar  va 

yuqori  tezlikdagi  ishchi  stansiyalarni  bir–biri 

bilan 

aloqasini  ta’minlaydi. 



ATM 

uzib-


ulagichlarining  o‘tkazish  qobiliyati  o‘nlab 

Gbit/s.ga yetishi mumkin. Bunga erishish uchun 

qayta  uzatish  faqat  apparat  vositalar  bilan 

amalga  oshiriladi.  Uzib-ulagichlar  «qaynoq 

almashtirish» 

imkoniyatlariga 

ega, 

ya’ni, 


undagi  modullarni  uzib-ulagichni  tarmoqdan 

o‘chirmay almashtirish mumkin. 



 

atribut 

ingl.: attribute 

rus.: атрибут 

Xususiyat,  sifat  yoki  miqdor  belgisi.  U 

makondagi  obyektni  ta’riflovchi  (biroq  uning 

qayerda 


joylashganligini 

ko‘rsatish 

bilan 

bog‘liq  bo‘lmagan)  va  uning  noyob  soni  ya’ni 



aniqlovchisi bilan bog‘liqlikda tasavvur qilinadi. 

Atribut 


ko‘rsatkichlari 

majmuasi 

odatda 

ma’lumotlar  bazalarini  relyatsion  boshqarish 



tizimi  vositalari  yordamida  jadvallar  shaklida 

taqdim  etiladi.  Kengroq  ma’noda  atribut 

deganda  obyektning  xohlagan,  makondagi  yoki 

makonda  bo‘lmagan  xususiyati  tushuniladi; 

AST 

 


 

23 


bunday holda makondagi atributlar va makonda 

bo‘lmagan  atributlar  ajratiladi.  Makondagi 

obyektlarga  atribut  berish  yoki  obyektlarni 

atribut  bilan  bog‘lash  jarayoni  atributlash 

deyiladi. 

 

attestatsiya 

ingl.: attestation 

rus.: аттестация 

Ma’lum  talablarga  muvofiqlikni  baholash. 

Obyektlar,  xonalar,  texnik  vositalar,  dasturlar, 

algoritmlar tegishli xavfsizlik darajalariga ko‘ra 

muhofaza  nuqtai  nazaridan  axborot  muhofazasi 

talablariga 

muvofiqligi 

bo‘yicha 

shahodatlashdan o‘tishi lozim. 

 

ATX 

qisq.: AT extension 

AT 


formatini 

kengaytirmasi, 

shaxsiy 

kompyuterni bir necha yil oldin ishlab chiqilgan 

tanasining  tuzilishini  va  mos  ravishda  tegishli 

ona 


plataning 

form-omili. 

Pentium 

II 


protsessorlarining 

paydo 


bo‘lishi 

bilan 


ommaviy  sifatda  foydalana  boshlandi,  chunki, 

bu  protsessorga  ona  platalar  faqat  ATX 

formatida (juda katta istisno bilan) chiqariladi. 

 

audiovizual asar 

ingl.: audiovisual product 

rus.: аудиовизуальное произведение 

O‘zaro  bog‘liq  kadrlarning  (tovush  jo‘rligida 

yoki  tovush  jo‘rligisiz)  belgilangan  tartibidan 

iborat 


bo‘lgan, 

tegishli 

texnik 

vositalar 



yordamida  ko‘rish  yoki  eshitish  (tovush 

jo‘rligida  bo‘sa)  orqali  qabul  qilish  uchun 

mo‘ljallangan  asar.  Audiovizual  asar  ichiga, 

ularning  dastlabki  yoki  keyingi  saqlanishidan 

qat’iy 

nazar, 


kinematografik 

asarlar 


va 

kinematografiya 

vositalari 

orqali 


taqdim 

etiladigan  barcha  asarlar  (tele-  va  videofilmlar, 

diafilmlar va slaydfilmlar va shular kabi) kiradi. 

 

audit jurnali 

ingl.: audit journal 

rus.: журнал аудита 

Kompyuter 

muhofazasida 

muhofazani 



tekshirish  paytida  ishlatish  imkonini  yaratishni 

ko‘zlab yig‘ilgan ma’lumotlar  



 

auditoriya 

ingl.: audience 

rus.: аудитория 

Tashrifchilarning  umumiy  ta’rifi.  Ular  uchun 

muayyan sayt, portal, majmua yoki Internetning 

boshqa 


resursi 

mo‘ljallangan. 

Resursni 

namoyish  etish  uslubi  auditoriya  xususiyatiga 

bog‘liq,  auditoriya  hajmi  esa  Internet  loyihasi 

muvaffaqiyatining muhim o‘lchovidir. 



 

autentifikatsiya 

ingl.: authentication 

rus.: аутентификация 

1.  Obyektning  e’lon  qilingan  bir  xilligini 

tekshirish jarayoni. 

2. 


Subyekt 

taqdim 


etgan 

aynanlovchi 

(identifikator)  unga  tegishliligini  tekshirish; 

haqiqiyligini tekshirish. 

3. 

Foydalanuvchining 



tizimdan 

erkin 


foydalanish  uchun  kiritgan  qayd  etilgan 

axborotining to‘g‘riligini tekshirish tartibi. 

Autentifikatsiya  resurslardan  erkin  foydalanish 

huquqlari 

va 

tizimda 


amallarni  bajarish 

huquqlarini 

majburan 

cheklash 

uchun 

qo‘llaniladi. 



 

AUX 

qisq.: AUXilliary 

Ko‘makchi. 



 

AVI 

qisq.: Audio-Video Interleaving 

Audio  va  videoni  galma  gal  ulash  uchun  AVI 

formati.  Microsoft  tomonidan  ishlab  chiqilgan 

videotasvirni 

va 

u  bilan 



sinxronlashgan 

tovushni  saqlash  uchun  mo‘ljallangan  fayl 

formati 

 

AVR 

qisq.: Automatic Voice Recognition 

Nutqni avtomatik tarzda tanish. 



 

avto terish 

ingl.: call-back 

rus.: автодозвон 

Kerakli  raqam,  agarda  u  “band”  bo‘lsa  yoki 

javob  bermasa  avtomatik  ravishda  terish 

imkonini beruvchi  funksiya.  Telefon  qisqa  vaqt 

ichida  avtomatik  ravishda  abonent  raqamini 

qayta teradi. 



 

avtojavobberuvchi 

ingl.: telephone answering device 

rus.: автоответчик 

Telefon  yoki  modemning  abonentlar  uchun 

nutqiy  axborotni  aks  ettirish  va  abonentlar 

avtojavobberuvchi 

 


 

24 


xabarlarini  disk,  kasseta  yoki  flash  xotiraga 

yozish imkonini beruvchi funksiyasi. 



 

avtomatik  telefon  stansiyasining  xizmat 

zonasi 

ingl.: activity zone of automated telephone station 

rus.:  зона  действия  автоматической  телефонной 

станции 

Mazkur  telefon  stansiyasi  yoki  sub  stansiyasi 

joylashgan 

hudud. 


Bu 

hududda 


telefon 

stansiyasi 

yoki 

substansiyasiga 



ulangan 

magistral, 

tarqatuvchi 

tarmoqning 

kabel 

(havodagi)  liniyalari 



hamda  radio 

erkin 


foydalanish  vositalari  mavjud.  Shu  uskunalar 

bilan zonani telefonlashtirish mumkin bo‘ladi. 



 

avtomatik tizim 

ingl.: automated system 

rus.: автоматическая система 

Inson  ishtirokisiz  mustaqil  faoliyat  qiluvchi 

dasturiy va apparatli vositalar tizimi. 

 

avtomatik shifrni buzib ochish 

ingl.: automated deciphering 

rus.: автоматическое дешифрование 

qarang: 

avtomatlashtirilgan 

shifrni 

buzib 


ochish 

 

avtomatlashtirilgan 

axborot 

texnologiyasi 

ingl.: automatized information technology 

rus.: 

автоматизированная 

информационная 

технология 

Ma’lumotlarni  uzatish,  to‘plash,  saqlash  va 

qayta  ishlash  uchun  hisoblash  texnikasi  va 

aloqa 


tizimlari 

usullari 

va 

vositalari 



qo‘llaniladigan axborot texnologiyasi. 

 

avtomatlashtirilgan  axborot  tizimlari  va 

ularning 

texnologiyalarini 

ta’minlash 

vositalari 

ingl.: 

automated 

information 

systems 

and 

technologies support tools 

rus.:  средства  обеспечения  автоматизированных 

информационных систем и их технологий 

Axborot  tizimlarini  loyihalash  va  ulardan 

foydalanishni 

ta’minlash 

uchun 

foydalaniladigan  yoki  yaratiladigan  dasturiy, 



texnikaviy, 

lingvistik, 

huquqiy, 

tashkiliy 

vositalar (kompyuter uchun dasturlar; hisoblash 

texnikasi 

va 

aloqa 


vositalari; 

lug‘atlar, 

tezauruslar  va  tasniflagichlar;  ko‘rsatmalar  va 

uslubiyatlar; 

qoidalar, 

nizomlar, 

lavozim 

ko‘rsatmalari;  chizmalar  va  ularning  tasniflari, 

boshqa foydalanish va kuzatish hujjatlari). 

 

avtomatlashtirilgan 

boshqaruv 

tizimi 

(ABT) 

ingl.: automatized management system 

rus.:  автоматизированная  система  управления 

(АСУ) 

Matematik 

uslublar, 

texnik 


vositalar 

(kompyuterlar,  aloqa  vositalari,  ma’lumotlarni 

chiqarish  qurilmalari  va  h.k.)  va  tashkiliy 

majmualar  to‘plami.  U  belgilab  olingan 

maqsadga 

muvofiq 


murakkab 

obyekt 


(jarayon)ni boshqarishni ta’minlaydi. ABT asos 

va  funksional  qismlarga  bo‘linadi.  Asosga 

axboriy,  texnikaviy  va  matematik  ta’minotlar 

kiradi.  Funksional  qismga  aniq  boshqaruv 

vazifalarini  (loyihalashtirish,  moliyaviy-hisobot 

faoliyati  va  h.k.)  avtomatlashtiruvchi  o‘zaro 

bog‘liq  dasturlar  to‘plami  kiradi.  Ikki  turdagi 

ABT  mavjud.  Bular,  obyektlar  miqyosida 

avtomatlashtirilgan 

tizimlar 

(texnologik 

jarayonlar  uchun-TJABT,  korxona  uchun  - 

KABT,  soha  uchun  -S  ABT)  va  funksional 

avtomatlashtirilgan 

tizimlardir. 

Funksional 

ABTga  loyihalashtirish,  hisob-kitob,  moddiy-

texnika 


va 

boshqa 


ta’minotlar 

uchun 


mo‘ljallangan ABT misol bo‘la oladi. 

 

avtomatlashtirilgan ish joyi (AIJ) 

ingl.: automatized work place 

rus.: автоматизированное рабочее место (АРМ) 

1.  Texnik  va  dasturiy  vositalarning  shaxsiy 

majmuasi.  U  mutaxassis  kasbiy  mehnatini 

avtomatlashtirishga  qaratilgan  va  unga  kerakli 

hujjat va ma’lumotlarni tayyorlash, tahrir qilish, 

izlash  va  (ekran  yoki  qog‘ozga)  chiqarishni 

ta’minlaydi. AIJ shaxsiy kompyuterdagi alohida 

avtomatlashtirilgan  tizim  shaklida  amalga 

oshirilgan 

yoki 


avtomatlashtirilgan 

tizim 


atamasi bo‘lishi mumkin. 

2.  Foydalanuvchining  muloqat  (interaktiv) 

holatida ishlashi  uchun  mos  mahalliy  hisoblash 

tarmog‘i bog‘lamasi. 



 

avtomatlashtirilgan tizim 

ingl.: automatized system 

rus.: автоматизированная система 

Inson  faoliyati  jarayonini  avtomatlashtirishga 

qaratilgan dasturiy  va  apparatli  vositalar  tizimi. 

Avtomatik 

tizimdan 

farqli 


o‘laroq. 

Avtomatlashtirilgan  tizim  har  doim  inson 

avtomatik telefon stan... 


 

25 


ishtirokida  faoliyat  ko‘rsatadi  va  inson  uning 

asosiy bo‘g‘inidir. 



 

avtomatlashtirilgan 

tizim 

matematik 

ta’minoti 

ingl.: mathematical support of automated system 

rus.: 

математическое 

обеспечение 

автоматизированной системы 

Tizimni  boshqarish  va  uning  yordamida 

hisoblash  texnikasida  axborotga  ishlov  berish 

vazifalarini  bajarish  uchun  zarur  bo‘lgan  jami 

algoritmlar va dasturlar. 

 

avtomatlashtirilgan 

tizim 

resursining 

xavfsizligi 

ingl.: security of automated system’s resources 

rus.:  безопасность  ресурса  автоматизированной 

системы 

Maxfiylik,  butunlik  va  kirishimlilik  kabi  uch 

tavsifni  ta’minlashdan  iborat.  Tizim  tarkibiy 

qismining  maxfiyligi  shundaki,  unga  faqat 

tegishli  vakolatlarga  ega  bo‘lgan  subyektlar 

(foydalanuvchilar,  dasturlar,  jarayonlar)  kira 

oladi. 

Tarkibiy  qismning  butunligi  uni,  faqat  tegishli 



huquqqa  ega  bo‘lgan  subyekt  tomonidan  uni 

o‘zgartirish 

mumkinligi 

nazarda 


tutiladi. 

Kirishimlilik,  tegishli  vakolatlarga  ega  bo‘lgan 

subyekt  har  qachon  alohida  muammolarsiz 

tizimning  zarur  bo‘lgan  tarkibiy  qismidan 

(resursidan)  erkin  foydalanishi  mumkinligini 

bildiradi. 



 

avtomatlashtirilgan  tizimda  axborotga 

ishlov berish 

ingl.: information processing in automated system 

rus.: обработка информации в АС 

Avtomatlashtirilgan 

tizim 

vositalaridan 



foydalanib  axborot  ustida  bajariladigan  amallar 

(yig‘ish,  jamg‘arish,  saqlash, 

o‘zgartirish, 

in’ikos  etish,  chiqarish  va  shu  kabilar) 

majmuasi. 

 

avtomatlashtirilgan tizimning nimtizimi 

ingl.: subsystem of automated system 

rus.: подсистема автоматизированной системы 

Avtomatlashtirilgan  tizimning  aniq  maqsad  va 

vazifalarga  javob  beruvchi  funksional  yoki 

tuzilish xususiyati bo‘yicha ajratilgan qismi. 




Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   103


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling