O'zbekiston respublikasi oliy va 0 ‘rta maxsus ta’lim vazirligi


Download 5.06 Mb.

bet13/57
Sana11.02.2017
Hajmi5.06 Mb.
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   57

qaytifc 

ketajaklarini,  holbuki  turkiylar  So'g'dni  arablar ketganidaa  so'ng budad



123

egallab  olajaklari  xususida  soxta  xabar  yetkazadi.  Bu  xabar  ittifoqchilar 

ichida  boMinishga  sabab  boMadi.  Tunda  sarosimaga  tushgan  Tarxun 

Qutayba  lageriga  so v g ‘a-sa!omlar  bilan  2  mln.  dirham  yuborib,  evaziga 

sulh  shartnomasi  matnini  oladi.

Arablar  ittifoqchilami  zaiflashtirib,  ketma-ket  ular  ycrlarini  egallay 

boshlaydilar.  708-709 yillar mobaynida Qulayba  Buxoro  va uning atrofiga 

bir  necha  bor  hujum  qilib,  Buxorxudod  Tug'shod  qo‘shinlarini  tor-mor 

etadi  va  unga  amir  etib  o 'z   yaqinlaridan  birini  tayinlaydi.  Amir 

Buxorxudod  ustidan  nazorat  qilib  turish,  Buxoroda  qoldirilgan  harbiy 

qismga  askarboshilik  qilish,  aholidan  soliq  undirishi  va  uni  o ‘z  vaqtida 

xalifalikka yetkazib  berish  vazifasini  ado etar edi.

Xorazmda  boshlangan  ichki  ziddiyatlar  Qutayba  fikrini  o'zgartirdi. 

Xorazmda 

xalq  g ‘alayoni 

boshlangan 

boMib, 

unga  Xorazmshoh 

Chag'onning  ukasi  Xurzod  boshchilik  qilar  edi.  Qutayba  Xurzpd 

boshchiligidagi  qo‘z g ‘olonchilarni  tor-mor  keltiradi.  710-712  yillarda 

Xorazmshoh  Qutayba  bilan  tinchlik  sulhini  tuzib,  unga  10000  qoramol 

miqdorida  boj  toMaydi.  Xorazm  shu  bilan  o ‘z.  mustaqilligini  yo‘qotib 

arablar  hokimiyatini  tan  oladi.  Qutayba  esa  o ‘z  qo‘shini  hamda 

Xorazmshoh  va  Buxorxudod  qo'shinlari  bilan  birgalikda  Samarqandga 

yoM  oladi.

Shu  paytda  norozilik  va  qo‘zg ‘olon  natijasida  shahar  podshosi 

Tarxun  taxtdan  ag‘darilgan  edi.  Sug‘d  podshosi  va  Samarqand  afshini 

sifatida  Tarxunning  ukasi  G‘urak  (710-737)  taxtga  o'tiradi.  Tarxun  esa 

hibsda o‘zini-o;zi  halok etadi.

G‘urak  Qutaybaga qarshi  chiqadi.  Kattaqo‘rg‘on yaqinidagi  Arbinjon 

mavzesida  shiddatli  jang  boMib  oMadi.  Ammo  G‘urakning  kuchlari  ozlik 

qilib  Samarqandga  chekinishga  majbur  boMadi.  Arablar  tomonidan 

Xorazm  va  Buxoro  hokimlari  qo'shinining  qatnashuvi,  sug‘diylarning 

yakkalanib  qolishlari  va  atrofdan  yordam  ololmasliklariga  sabab  boMadi. 

Undan  tashqari  Samarqand  zodagonlari  ichida  birlik  ham  yo‘qoladi. 

Tarxunning oMimidan so ‘ng uning tarafdorlari  ko‘proq arablarga yon  bosa 

boshlashadi.  Panjikent  hokimi  Devashtich  shu  guruhga  rahbarlik  qila 

boshlaydi.  Qutayba  esa  “Tarxun  oMimi  uchun  qasd  olaman”  deb  eMon 

qiladi.

Qamalda qolgan  G'urak  Shosh  podshosi,  Turkiy  hoqon  va  Farg'ona 

ixshidiga  murojaat  qilib  ulardan  yordam  so*raydi.  Turkiylar  qo‘shini  bu 

paytda  Sug‘d  chegarasi  yaqinida  boMib  Farg‘ona  va  Shosh  qo‘shinlari 

bilan  birgalikda  itti foqchilar  lashkarini  vujudga  keltiradi.  Ittifoqchilar 

qo‘shinining  tepasiga  lashkarboshi  etib  Turkiy  hoqonning  kichik  o'gMi

124


Inal hoqon tayinianadi. Qutayba darhol o ‘z ukasi boshchiligida saraiangan 

qo'shin  tuzib,  ittifoqchilar  yo‘liga  tuseoq  qo‘yadi.  Arabiar  ittifoqchiiami 

tor-mor etib, ulaming mol-mulklarini talaydilar.

Qutayba  shundan  so'ng  Samarqandga  hujumni  kuchaytiradi.  Sfoabar 

ra’danroz  (tosh  otg'ich)Jaidan  o'qqa  tutiladi.  Bu  janglarda  aymqea 

buxoroliklar,  xorazmiiklar  katta jonbozlik  ko‘rsata  boshiaydiiar.  Bir e$r 

davomida  shahar  mudofaachilari  Samarqandni  qahramonona  raudo&a 

qildilar.  Arabiar  oxir  oqibatda  shahar  devorlarini  buzib  shahristoRga 

bostirib  kirdiiar.  Samarqand  arablarga taslim  bo'ldi.  G'urak va Qutayba 

o'rtasida sulh tuzildi.

Qutayba jo ‘nab ketishi  oldidan shaharda o 'z  ukasi 

АМшпаЬнадя 

ft® 


Muslim  boshliq  yaxshi  saralangan  qo'shinni  qoldirib  ketadi.  Lekin 

matonatii  Sug'd  aholisining  qarshiiigi  bu  bilan  tuganaaydl 



M- 

Yaqubiyning yoashicha, 712-yiI kuzida Samarqandda arab noi&ga qarshi 

qo'zg'olon  ko'tariiadi.  Ularga  turklar  yordam  beradi.  Faqa^gjBa.713yil 

bahorida  Qutaybaning  yetib  kelishi  bilan  shahardagi  qo'zg'olon 

bostiriladi.

Mug'  tog'idan  topilgan  hujjatga  ko 'ra  Qutayba  o'zimng  keying 

yurishlarida  Shosh,  Faig'ona  va  Turkiy  hoqonlik  qo'shtnlaridan  iboral 

yana  bir  haibiy  ittifcqning  qarshiligiga  duch  keladi  Sug'd,  OkmSs,, 

Farg'ona ittifoqiga Panjikcnt hokimi  Devashtich ham qo'shjladi U Chech 

va  boshqa  yedarga  o‘z  eichisi  Fatufamni  yuboradi.  Fatu&u®  ватага 

Choch  hukmdori  Moxedu  tudun  (Bahodir  tudun)ga  topsfajradi.  Qolgan 

ikki  maktubni  Faig'ona  eichisi  orqali  turkiylar  hokimi 



va 

F a v o s a  

ixshidiga berib yubotgan.

Qutayba bu 

o'tkalami 

tezda o'ziga bo'ysundirish h an tad g a tush»£. 

Tabariyning ma’lumotiariga ko'ra, Qutayba 713-yil  Buxoro, Kssh, Nasaf 

va  Xorazm  aholisidan  20000  askar  to'plab  berishni 

talab 

qildi.  O 'z 



qo'shini  bilan  um  qo'shib,  qo'shinni  2  ga  bo'lib  ajratadi.  Ke&,  Nasa£ 

Xorazmdan  kelgan qo'shin Choch  viloyatiga,  o'zi  esa 

asosiy 

kuch bthm 



Ustrishona orqali  Farg'ona  vodiysiga yo'l  oladi.  Birinchi  qo'shra  Chodj 

qo'shinini  tor-mor  etib,  Choch  viioyatini  egallaydi.  Qutayba  esa 

Ustrishonda hal qiluvchi jang olib borib Xo'jand va 

Kosoma 


zabt etadi.

714-yil  Qutayba  Turkiy  hoqonlikdan  harbiy  yordam  kdish  уоМйн 

to'sish maqsadida Choch vohasiga qayta bostirib kiradi. Q'sha yili 

овощ  

yo'ldagi  Isfijob  (Sayram)ni  ishg'ol  etadi  715-yil  boshida  esa  Faig'o«a 

podshosi  qochib  ketishga  majbur  bo'ladi.  Qutayba  o'sha  yffi 

Qashqargacha  bo'lgan  yerlami  istilo  etadi.  Hamma 



vtoj/itlap

 

arablardan bo'lgan 



amiriami noib etib tayinlaydL O 'sba yffi a n b  жаШан

125


Volid  vafot  etadi.  Xalifalik  taxtiga  Sulaymon  ibn  Abdulmalik  o ‘tiradi. 

Qutayba  Sulaymonga  nisbatan  g ’animlik  munosabatida  bo'lib,  uni 

qo‘Damas  edi.  Qutayba  uni  taxtga  chiqishidan  norozi  boMib  isyon 

ko‘taradi.  Natijada  bu  isyon  muvaffaqiyatsiz  tugab  Qutaybaning  o'zi 

Farg‘onada o'ldiriladi  (715-y).

S h u n d a y  



qilib,  10-yil  davomida  olib  borilgan  doimiy  kurashlar 

natijasida  Movarounnahr  xalifalik  ixtiyoriga  kirsa-da.  ammo  uning 

mag1™!-  aholisi  o'zini  butkul  tobe  etilgan  deb  hisoblamaydi.  Shuning 

uchun  ham  Qutayba  har yili  qishlash  uchun  Marvga j o ‘nab ketar, bahorda 

esa  yangi  kuchlar  bilan  Movarounnahrga  hujum  qilar  edi.  Shuning  uchun 

ham  arablar Movarounnahrni  egallashda muvaffaqiyat qozondilar.  Buning 

asosiy  sabablari  quyidagicha  edi.  Avvalo  mamlakatda  hukm  surayotgan 

siyosiy  tarqoqlik  va  kichik  hukmdorlaming  o'zaro  kurashlari  arablarga 

ju d a q o ‘1 kelgan  edi.

Bu  vaziyatdan  ular  ustalik  bilan  foydalanishar  edi.  Ular  kichik 

davlatlarning  o ‘zaro  birlashuviga  yo‘l  qo‘ymaslikka  harakat  qildilar  va 

buning  uddasidan  chiqdilar.  Arablar  o'zaro  kurashayotgan  hokimlaming 

biriga  ikkinchisini  yengishi  uchun  yordam  ko'rsatib,  keyin  ularning  har 

ikkisini  ham  birin-ketin  bo‘ysundirdilar.  S o ‘g ‘dni  zabt  etishda  Qutayba 

arab qo‘shini  bilan  bir qatorda  Xorazm,  Buxoro  va Nasafning kuchlaridan 

foydalangan  edi.

Ayniqsa  arablar  ko'chmanchi  jangovar  turkiylar  biian  o ‘troq 

dehqonchilik 

viloyatlari 

aholisi 

o'rtasida 

ba’zan 

yuzaga  kelgan 

kelishmovchiliklardan  foydalanib,  ularni  birini  ikkinchisiga  qarshi 

qo'ydilar  va  ittifoqchilami  ajratib  yuborishga  muvaffaq  bo'ldilar.  Shu 

bilan  birga,  xalifalik  Movarounnahrdan  harbiy  qurol-aslahalar  jihatidan 

unchalik  ustun  bo‘lmasa  ham,  biroq  qo'shin  saflarini  urldirib  turish 

imkoniga ega edilar.

Arablar  qo‘shiniga  muntazam  ravishda  yangi  harbiy  kuchlar  ichki 

viloyatlardan  safarbar  qilib  turilar  edi.  Undan  tashqari  keskin  qarshilik 

kurashini  olib  borgan  xalq,  mahalliy  hukmdorlaming xoinona  harakatlari, 

arablar  bilan maxfiy til  biriktirishlari  tufayli  muvaffaqiyatsizlikka uchradi.

A rablar bosib olgandan keyin  M ovarounnahr va Xurosondagi 

ijtimoiy-siyosiy ahvol.  Xalq  h arakatlari

Arablar  0 ‘rta  Osiyoni  bosib  olgach  bu  hududdagi  hamma  shaharlar 

va  aholi  ioylarida  o‘z   qo‘shinlarini  j oy 1 ashtird i lar.  Bu  harbiy  kuchlar  o'z

126


vaqtida  mahalliy  aholi  ustidan  nгм»rat  qilib  turardi.  Arab  xalifaligining 

hukmronligi aholi uchun og‘ir yuk boMib qoldi.

lstilochilar  avvat  boshda  Movarounnahming  hunarmandchilik  va 

savdo shaharlari, obod viloyatlariga bostirib kirib,  ularni  taladilar va katta 

o'ljalarga  ega  boMdilar.  OMkalami  bosib  olish  chog‘ida  dehqonchilik 

vohalari  oyoq  osti  qilinib,  shahar  va  qishioqlar  vayron  etildi.  Suv 

inshootlari  buzib  tashiandi.  Ko'pgina  joylarda  qurg‘oqchilik  yuz  bera 

boshladi.  Shaharlardan  katta  miqdorda  qimmatbaho  o‘ljalar,  Buxoro, 

Poykand va So‘g‘d hukmdorlaridan esa katta miqdorda tovon oiindi.

Arab  qo‘shini  tarkibiga  mahalliy  aholi  ichidan  ko'plab  erkaklar 

majburan safarbar qilindi. Harbiy harakatlar natijasida aholining bir qismi 

halok  bo‘ldi,  bir  qismi  asirga  olindi.  Barcha  shahar  va  qishloqlarda o‘z 

harbiy  garnizonlarini joylashtirishgan  arablar,  shu  harbiy  kuchga tayanib 

aholidan  turli  soliqlar  undirishar,  ularni  turli  jamoat  ishlariga  safarbar 

qilishar edi.  Marv,  Poykand,  Buxoro,  Samarqandda  uylaming qoq yarmi 

arablar  ixtiyoriga  topshirildi.  Ba’zi  istilochi  zodagonlar  dehqonchilik 

vohalaridagi eng unumdor yer maydonlar va suv  inshootlarini egailab ola 

boshladilar.  Arab  oiialari  qishloq  va  shaharlarga  kelib  o‘masha 

boshladilar.  Ariq  qazish,  ko‘prik  qurish,  binolarni  ta’mirlash  va  boshqa 

jamoa ishlarida aholidan bepul  foydalanar edilar. Shu bilan birga mahalliy 

aholi  arab  zod agon lari  va  qo'shinini  ot-ulov,  kiyim-kechak,  oziq-ovqat, 

qullar va boshqa narsalar bilan  ta’minlab turishi kerak edi.

Iqtisodiy  hayotni  o ‘z qoMlaridan  chiqarmaslik  maqsadida arablar  bu 

yerda  sosoniylar  tartibidagi  soliq  tizimini  joriy  qildilar.  Bu  tizimga  yer 

solig‘i-hiroj  (hosilning  o‘ndan  bir  yoki  o‘ndan  ikki  qismi  miqdorida) 

chorva,  hunarmandchilik,  savdo-sotiqdan  zakot  (qirqdan  bir  miqdorda) 

hamda  islomni  qabul  qilmagan  shaxslardan  olinadigan juzya solig'i  ham 

qo‘shildi.

Arablar  o‘z  hukmronligi  siyosiy  negizini  mustahkamlash  va  uning 

barqarorligini ta’minlashda islom  dinini keng yoyishga va tsffg‘ib qilishga 

katta  c’tibor  berdilar.  0 ‘rta  Osiyo  aholisi  ichida  e’tiqod  qilayo^an 

zardushtiylik,  moniylik,  buddizm,  nasroniy  va  boshqa  dinlar  soxta  deb 

eMon  qilindi.  Ayniqsa  zardushtiylikka  qarshi  keskin  kurash  olib  borildi. 

Bosib  olingan  yerlarda  bu  dinning  barcha  ibodatxonalari  yo‘q  qilindi. 

Uning  o‘miga  masjidlar  barpo  qilina  boshlandi.  2^rdushtiy  adabiyotlar, 

xususan diniy kitoblar, so‘g‘d tilidagi nomalar, xalq adabiyoti yo‘q qilinib 

yuborildi.

“Qutayba  ibn  Muslim  Xorazm  xattotlarini  qatl  ettirdi  va  din 

peshvolarini  qirib  tashlab,  ularning  kitob  va  qoMyozmalarini  yciqib

127


yuborgandan  кеуш ,-ocd yozgan  eai  Heruniy.-xorazmliKlar savodsiz bo'lib 

qoldilar,  ulaming  faqat  yodda  saqlab  qolgan  xotiralarigina  qoldi,  ammo 

vaqt  o'tishi  bilan  bu  unutilib,  faqat 

0‘zlari  uchun  m os  boMgan 



xotiralargina saqlanib qoldi”.

S o 'g 'd   tilidagi  dunyoviy  adabiyotlar  yolq  qilib  tashlandi.  Islom 

dinini  qabul  qilgan,  musulmon  boMgan  mahalliy  aholi  vakillari  dastlabki 

yillarda  xiroj  va  juzya  soliqlaridan  ozod  etilib,  ularga  anchagina 

imtiyozlar  berildi.  Namoz  o'qish  uchun  masjidlarga  borgan  shaxslarga  2 

dirhamdan  pul  ham  berilar  edi.  Juzya  soligMni  o‘z  vaqtida  toMamagan 

kishilar tutib olinib bo‘yinlariga “qarzdor” deb taxtachalar osib qo‘yilgan.

Qutaybaning 

oMimidan 

so‘ng 


arab 

hokimiyatining 

Movarounnahrdagi  mavqeyi  biroz  zaiflasha  bordi.  Xurosonning  yangi 

noibi Al-Jarroh (717-719) yangi  musulmon aholisiga islomga zid ravishda 

shafqatsiz munosabatda boMa boshlaydi.  Sulaymon  vafotidan so'ng taxtga 

o'tirgan  yangi  xalifa  Umar  ibn  Abdulaziz  (7I7-719)-Umar  II  xorijiylar 

ta’limoti  tarafdori  edi.  Xorijiylar  shialardan  ajralib  chiqqan  guruh  boMib 

ilk  islom  taMimoti  tartiblarini  va  umumiy  tenglik  g'oyalarini  ilgari  surar 

edilar.  Umar  II  Movarounnahrdagi  murakkab  vaziyatni  hisobga  olib, 

bo'ysundirilgan  xalqlar  bilan  murosachilik  siyosatini  yurgiza boshladi.  U 

Movarounnahr aholisini  islomni  qabul  qilishga  chaqirib,  katta ahamiyatli 

farmon  qabul  qildi.  Unga  ko'ra  arablarga  yangi  yerlarni  zabt  etish  man 

qilindi  va  moliyaviy  islohotlar  o'tkazish  ko'zda  tutildi.  Arablar  bilan  bir 

qatorda  yangi  musulmoniardan  ham  juzya  va  xiroj  solig'i  olish  bekor 

qilindi.  Umar II  soliq  yig‘uvchilardan  va  xalifalik amaldorlaridan Qur’on 

va Hadislarga qat’iy amal qilishni buyurdi.

Arab  feodal-zodagonlari  turli  yoMlar  bilan  xiroj  solig'i  yig'a 

boshladilar.  Xalifa  xazinasiga  keladigan  soiiqlar  esa  kamayib  keta 

boshladi.  Xiroj  yerlarini  davlat  solig'i  sifatida  saqlab  qolish  maqsadida 

Um ar II  arablarga o 'z  yerlarini  kengaytirishni  man etdi  va hijriyning  100 

yilidan (719 yil) keyin sotib olingan  barcha xiroj  yerlarini  qaytib berishni 

buyurdi.  Shu paytgacha olingan yerlardan esa xiroj  emas,  ushr (o'ndan bir 

qismi) soliq olish ko'zda tutildi.

Umar II  islohotlaridan  ruhlangan  Samarqand  ahli  zodagonlari  unga 

elchilar  yuborib  Samarqand  shahristonini  qaytarib  berishni  so'radilar. 

Umar  II  Samarqand  hokimi  Sulaymon  ibn-Abus-Sariyaga  maktub  yozib, 

qozi  bu ishni hal qilib berishini so'raydi.  Samarqandliklar shikoyati ko'rib 

chiqilib,  bu ish  samarqandliklar foydasiga hal  bo'ldi.  Qozi Samarqanddan 

arab  garnizoni  olib  chiqib  ketilishi  kerak  deb  hukm  chiqardi.  Bu  esa 

urushni  bildirar  edi.  Arablar  kuch-qudratini  bilgan  samarqandliklar  o‘z

128


da’volaridan yana voz kechdilar.  Mahalliy zodagonlar o'zlarini musulmon 

hisoblab,  g‘aznaga  soliq  to‘lamay  qo'ydilar.  Shundan  so‘ng  xalifalik 

barchadan  soliqlaroi olishni belgiladi. Natijada Movarounnahida norozilik 

kuchayib  keta  boshladi.  Mahalliy  zodagonlar  bilan  arab  ma’muriyati 

orasida addiyat keskinlasha bordi.

Arab bosqiaiga qarshi xalq ozodlik harakatlari

Movarounnahrda  hijriyning  100  yilida  (719  yil)  arab  hokimiyati 

faagaydi  degan  gap-so;zlar  tarqala  boshlaydi.  Arablar  olib  borayotgan 

bosqinchi lik  siyosatiga  qarshi  birinchi  bo‘lib,  720-yiIda  So‘g‘d  aholisi 

bosh  ko‘taradi.  Qo‘zg‘oIonga  Samarqand  ixshidi  G‘urak  va  Panjikest 

hokimi Devashtkhfar boshchilik qiladi lar.

So‘g ‘diarga  yordam  berish  uchun  Tuikiy  hoqon  shahzoda  Ko‘rsal 

boshchiligidagi  turkiy  lashkarini  Samarqandga  yuboradi.  So:gxddagi 



arablarga  zarba  bera  boshladilar.  Faqat  ayrim  shahar  va  qai’alar  ichida 

qurshovda qoigan  arab harbiy qismlarigirta katta boj va e’tiborli  vakillam! 

qo'/g'ofonchilar  ixtiyoriga  garovga  berish  bilan jon  saqladilar.  Xuroson 

noibi  Say id  ibn  Abdulaziz  bu  qo‘zg‘olonni  bostirishga  muvaffaq 

bo‘bimadi.

721-yil  Xalifa  Yazid  ibn  Abdumalikning  tavsiyasi  bilan  Xuroson 

noibi  etib  Sayid  ibn  Amir  al-Xaroshiy  tayinlanadi.  13  Iroqdagi  xalq 

qo'zg'olonini  bostirishda  o ‘z  shalqatsizligi  bilan  nom  chiqargan  edi. 

Sayid  aJ-Xaroshiy  qo‘zg‘olonchilar  bilan  olib  borgan  muzokaralar 

natijasida G‘urak boshliq zodagoniaming bir qismi arablar tomonigia o4ib 

ketadi. Q o:zgdonchiiardan bir qismi  esa kurashm davom effirishni  lozim 

ko‘radiiar.  Arablar  400  ta  boy  savdogarlardan  boshqa  hamma  Sug‘d 

qo‘zg‘ok>rtchilarini  qirib  tashladilar.  Qo‘zg‘o!onchilarga  yordam  bergan 

Xo‘jand ahli ham jazolandi.

Movarounnahr  aholisini  tinchlantirish  va  arab  hokimiyatiai 

mustahkamlash  maqsadida Xuroson noibi  Asfaras ibn  Abdulloh  (727-736 

y.)  islom  dinmi  qabul  qilganiardan  xiroj  va  jizya  solig‘i  olishni  bekor 

qiladi.  U  islom  dinini  keng  targ'ib  qiia  boshlaydi.  Chegaradagi  yerlarda 

yangi  istehkom qurilib, chegaralar mustahkamlana bordi.  Lekin  g‘aziiaga 

kam  daramad  tushayotganligi,  zodagoniaming  shikoyati  tufayli  xitojm 

qayta  tiklaydi.  O 'z   siyosatini  targ'ib  qilish  maqsadida ikkita taniqli  arsfe 

ruhoniysi  As-Sayid  Soliq  va  Robiya  ibn  Umraimi  Samarqand  va

129


Buxoroga  jo'natadi.  Xiroj  solig‘i  zodagonlardan  ham,  kambag‘al!ardan 

lam zo'rlab undirila boshlanadi.

Samarqandda  Abu  Sayid  boshchiligidagi  700  ta  so'g'dliklar  xiroj 

io'lashdan  bosh  tortadilar.  Ular  shahardan  7  farsax  nariga  o'tib,  qarshilik 

harakatiga  tayyorgarlik  ko'ra  boshladilar.  Abu  Sayidni  hiyla  ishlalib 

muzokara  uchun  Samarqandga  chaqirtirishadi  va o'sha yerning o'/.ida  uni 

va safdoshlarini zindonband etadilar.

O'zaro 

kurashlar, 

733-734 

yillardagi 

Zarafshon 

vohasidagi 

qurg‘oqchilik,  mustamlaka  zulmining  kuchayishi-bularning  hammasi 

Movarounnahrdagi  norozilikning yanada avj  olishiga olib keldi.  Norozilik 

arab  harbiylari  va  qisman  zodagonlar  ichida  ham  kuchaya  bordi.  Shu 

paytga  kelib  xorijiylar  harakati  va  mafkurasi  yanada  keng  tarqala 

boshlandi.  Xorijiylar  yuqorida  qayd  qilinganidek,  shialar  guruhidan  VII 

asr  oxirida  ajralib  chiqqan  bo'lib,  bu  so'zning  lug'aviy  ma'nosi 

q o‘zg‘olonchilar  degani  edi.  Avval  boshda  bu  harakat  oddiy  arab'  va 

boshqa 

musulmon 

xalqlaming 

manfaatlarini 

himoya 

qilar 

edi. 

Keyinchalik  bu  guruhdan  ibodiylar,  azrakiylar  va boshqa jamoalar  ajralib 

chiqqan.  Xorijiylar  ta’limotiga  ko'ra  musulmonlar-zimmiylar  (boshqa 

dindagilar)  ustidan hukmron boMishlari kerak edi.

Movarounnahrda  Xorijiylar harakatiga  shu  paytda  Xoris  ibn  Surayj 

bNoshchilik  qiladi.  Xoris  Movarounnahrda  tezda  shuhrat  qozondi.  U 

Samarqand  va  Dabusiyadagi  Abu  Sayid  tarafdorlarini  o ‘z  qo‘li  ostida 

to'pladi.  Abu  Fotima  uni  yordamchisi  va  harbiy  maslahatchisi  etib 

tayinlandi.

Xoris  Ummaviy  xalifalami  islomga  rioya  etmaslikka  ayblab,  butun 

Xuroson  va  Marv  aholisini  xiroj  va  juzyadan  ozod  qilishni  talab  etadi. 

Kesh  xalq  om masiga  tayanib,  u  Xurosonning  shimoliga  yurish  qiladi. 

Uning  qo'shini  tarkibida  Xuttalon  shahzodasi  Sabil,  qarluq  yabg‘usi  va 

Abu  Fotima guruhi ham  bor edi. Xalq harakatiaridan  norozi boMgan  xalifa 

Xurosonga  yangi  noib  Osim  ibn  Abdullohni  tayinlaydi.  Xoris  qo‘shinlari 

Xurosonning  katta  qismini  egallashib,  Osimni  chekinishga  majbur 

etishadi.  735  yilga  kelibgina  xalifa  yangi  noib  Asad  ibn  Abdullohni 

Xuroson  valiysi  etib  tayinlab,  katta  kuch  bilan  Xorisga  qarshi  kurash 

boshlaydi.  736-737  yillarda  Asadning  qo'shini  Xurosondan  Xorisni  siqib 

chiqarishga  muvaffaq  boMadi.  Qo'zg'olonchilam ing  ijtimoiy  tarkibi  ham, 

talablari  ham  turlicha  edi.  Q o‘zg‘olonda  aholining  deyarli  hamma 

tabaqalari qatnashadi.

Albatta,  hukmdorlar  o'rtasida  o'zaro  nizolar,  xiyonatkorona 

harakatlar,  qurol-yarog'ning  yetishmasligi,  yaxshi  uyushmaganlik  va

130


boshqalar 

o‘zining 

ta’sirini 

ko‘rsatdi. 

Shunday 

bo‘lsa 


ham 

qo'zg'olonchilar izsiz qolmay xalifalik siyosiy  harakatida  o'ziningaksini 

topdi.

Ulkan xalifalikni 661  yildan boshlab Ummaviylar sulolasi boshqarib 



kelar  edi.  Bu  sulola  davrida  juda  ko'p  siyosiy  o‘zggrishlar,  diniy 

mazhablar,  guruhlaming  kuchayishi,  boshqarishdagi  nomutanosiblik, 

mustamlakachilik  siyosati,  zo‘ravonlik,  adolatsizlikning  avj  olishi  ro‘y 

berdiki,  bu  narsa  sulolaning  keyingi  davrida  uning  faoliyatini  qiyin 

ahvolga  solib  qo‘ydi.  0 ‘rta  Osiyoda  va  boshqa  xalifalik  yerlarida 

xalifalikka  qarshi  norozilik  kayfiyatlari  kuchli  edi.  Ulaming  soliq 

siyosatidan, 

zo'ravonligidan 

quyi 

tabaqalar, 



o‘z 

huquqlarining 

kamsitilganidan  esa  yuqori  tabaqalar  norozi  edi.  Ummaviylaming 

hokimiyatini  arab  aholisi  ham  qo‘llamas  edi.  Ularning  hokmiiyatga 

keiishini  turli  guruhlar,  muxolifat  kuchlari  noqonuniy  deb  bilishar  edi. 

Avvalo  Xorijiylar  ularga  qarshi  bo‘lib,  xalifalik  taxtining  mprosiy 

boiishini noto‘g‘ri deb baholar edilar.

718  yildan  boshlab  maxfiy  tarzda  Muhammad  Payg‘ambammg 

amakilari  Abbosning tarafdoriari  o‘z  g'oyalarini  targ'ib qila  boshladilar. 

Ular hoshimiylar urug'i (Payg’ambar shu urug‘dan) vakillari hokimiyalga 

da’vogardirlar  deb  hisoblashar  edilar.  Keyinchalik  ular o ‘z  kurashlarida 

shialar bilan birga harakat qila boshlaydilar.

Yerga  ; egalik  munosabatlarning  rivojlanishi,  ijtimoiy-siyosiy 

vaziyatning  o‘zgarishi  ummaviylaming  siyosiy  sahnadan  ketishlarini, 

ulaming  avvalgi  mavqei  tugaganligini  ko'rsatib  turar  edi.  Ummaviylar 

siyosatidan  ommaviy  norozilik  ayniqsa  Marvon  II  (744-750  y.) 

hukmronlik davrida kuchayib ketdi. Marvon II ning xiroj solig'i miqdorini 

ko‘paytirish  va  mahalliy  xalqlar  Vakillarini  og‘ir  qurilish ishlariga  keng 

jalb  qilishi  nofozilikning  alangalariishiga  olib  keldi.  Movarounnahr  va 

Xurosonda  Abbosiylar  vakillari  katta  yer  egalarini  o'zlari  tomonga jalb 

qilishga harakat qiladilar. Abbosiylar vakillari jcalifa Xishom (724-743 y.) 

davridayoq  0 ‘rta  Osiyoda  harakat  qila  boshlagan  edilar.  Ulaming 

targ'ibotchilari  ta’qib  bstiga  olinar,  ular  qo'lga  tushgudek  bo‘lsa,  qo‘l- 

oyoqlari  kesilar  edi.  Ayniqsa Nasr  ibn: Sayyor  abbosiylar  va  shialaming 

katta dushmani  bo'lib ulami doimo  ta’qib  etib  kelar edi.  Abbosiylaming 

hokimiyat  tepasiga  kelishida  Abu  Muslim  va  uning  harakati  muhim 

ahamiyat  kasb  etdi.  746  yil  Abu  Muslim  abbosiylar  targ'ibotig» 

boshchilik  qilish  uchun 

Xurosoriga  yuboriladi. 

Abu  Muslimga 

“Pave‘ambar xonadoninirie ishonchli vakili” d%an unvon faeriladi.

131



Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   57


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling