O'zbekiston respublikasi oliy va 0 ‘rta maxsus ta’lim vazirligi


Download 5.06 Mb.

bet1/57
Sana11.02.2017
Hajmi5.06 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   57
183

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA 0 ‘RTA 

MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI

0 ‘ZBEKIST0N TARIXI

(Oliy о ‘quv yurtlarining nomutaxassislikfakultetlari 

talabalari uchun darslik)

0 ‘quv  dasturlari,  darsliklar  va  o ‘quv  qo‘llanmalarini 

qayta  ко ‘rib  chiqish  va  yangilarini  yaratish  bo‘yicha 

Respublika muvnfialashtirish komissiyasi tavsiya etgan

Toshkent-2005



O 'z b e k i s t o n   m u s l a q i l l i k k a   e r i s h g a n i d a n   .so 'n g   h a q q o n i y   t a r i x i m i z n i

o  r g a n i s h   u c h u n   k e n g   i m k o n i v a t l a r   p a y d o   b o ' l d i .   M a v j u d   i m k o n i y a t l a r d a n  

f o y d a l a n g a n  

m u a l l i f i a r   j a m o a s i  

k o ' p l a b   t a d q i q o t l a r   va  m a n b a l a r g a  

a s o s l a n g a n   h o l d a   O ' / b c k i s t o n   la r i x i n i n g   j a h o n   sivili/.a tx iy asi  ta r i x i d a , 

u n i n g   r i v o j l a n i s h i d a   tu t g a n   m u n o s i b   o ' r n i n i   u s h b u   d a r s i i k d a   y o r i li b  

b e r g a n l a r .   S h u n i n g d e k ,   d a r s i i k d a   O 'z b e k i s t o n   h u d u d l a r i d a   r n i n g i a b   y il la r  

d a v o m i d a  

b o ' l i b  

o ' t g a n  

t a r i x i y - m a d a n i y   j a r a y o n l a r  

xahlil 

q i l i n i b , 



O 'z b e k i s t o n   j a h o n   s i v il iz a t s iy a s i  o ' c h o q l a r i d a n   biri  e k a n l i g i   a s o s l a b  

b e ri ld i . 

D u n y o  

m a d a n i y a t i  

r i v o j l a n i s h i g a  

u l k a n  

h is s a  

q o ' s h g a n  

v a t a n d o s h l a r i m i z   fa o liy a ti  b a ta t s i l  y o r itild i.  U s h b u   d a r s l i k   ta l a b a la r . 

O ' z b e k i s t o n   tarix in i  c h u q u r   o ' r g a n i s h n i   x o h l a g a n l a r ,   il m i y   iz l a n i s h l a r   o lib  

b o r a y o l g a n l a r   h a m d a  ta r ix   bilan  q i z i q u v c h i   k i t o b x o n i a r g a   m o ' l j a l l a n g a n .

Tarix  Jan lari  doklori.  professor  R.H.Murtazuyevaning  umumiy 

tahriri ostida

Mas ’id muharrirlar:

i.f.n.  Jotsent B.J.Eshov va

i.f.n.  AA.Odilov.

Taqrizchilar:

larixfanlari doktorlari,

professorlar D.A. Alimova  va R.G.Muqminovu

2


O'zbekiston  mustaqilligi  yaratib  bergan  imkoniyatlar tufayli  nashr 

etiiayotgan  ushbu  darslik  Vatanimizning  boy  tarixi  va  madaniyati  milliy 

istiqlol  g'oyasi  bilan  sug'orilgan  holda,  yangicha,  haqqoniy  va  xolislik 

bilan yoritildi.

0 ‘zbekiston  Respubiikasi  Prezidenti  I.A.  Karimov  Respubiikamiz 

mustaqil  taraqqiyot  yo'lining  ijodkori  va  rahnamosi  sifatida  tarix  fani, 

uning  bugungi  ahvoli  va  istiqbolini  chuqur  tahlil  etib,  bu  yo'nalishda 

tarixchi olimlar oldiga qator vazifalarni qo‘ydilar. Ushbu vazifalardan eng 

muhimi-yangi  jamiyatimizni  isloh  qilish  va  yangilash  jarayonini 

boshqaradigan  va  ta’minlaydigan,  hozirgi  davr  talabi  asosida  yangicha 

fikrlaydigan  yoshlami  tarbiyalash,  muhimi,  ular  ongiga  milliy  istiqlol, 

Vatanga sadoqat va yurtparvarlik g'oyalarini yanada chuqurroq singdirish 

va teran anglatishdan iboratdir.

Mirzo  Ulug‘bek  nomidagi 

0 ‘zbekiston  Milliy  Universiteti 

fakultetlararo  O'zbekiston  tarixi 

kafedrasi  professor-o'qituvchilari 

tomonidan  tayyorlanib,  o‘quvchilar  hukmiga  havola  etiiayotgan  mazkur 

darslik  oliy  va  o'rta  maxsus  o‘quv  yurtlarining  nomutaxassis 

yo'nalishdagi  talabalariga mo'ljallangan.  Mustaqillik  yillarida  Vatanimiz 

tarixini har tomonlama va izchil o'rganish borasida samarali ishlar amalga 

oshirilgan  boMishiga  qaramay,  tadqiqotlar  yanada  chuqurroq  va  har 

tomonlama  davom  ettirilishi  lozim  bo‘lgan  dolzarb  mavzular  talaygina. 

Shu nuqtayi nazardan ushbu darslik mualliflari o'zbek davlatchiligi tarixi, 

o'troq dehqonchilikning yoyilishi  va dastlabki  shahar madaniyati, o'zbek 

xalqining  kelib  chiqishi,  Uyg'onish  davri  madaniyati,  O'rta  Osiyo 

xoniiklaridagi  o'zaro  munosabatlar,  mahalliy  xalqlaming  ijtimoiy, 

iqtisodiy  va  madaniy  hayoti,  O'zbekistonning  sovet  mustamlakachiligi 

davri ziddiyatlarga boy tarixi masalalariga alohida e’tibor qaratdilar.

Olimlar  e’tirof etganlaridek,  O'zbekiston  tarixi  nihoyatda  boy  va 

rang-barangdir.  O'lkamiz  hududlari  eng  qadimgi  davrlardan  boshlab 

jahon  sivilizatsiyasi  o'choqlaridan  biri  hisoblanib,  bu  yerda  dunyo 

sivilizatsiyasidagi  mahalliy  xalqlarga  xos  tarixiy-madaniy  jarayonlar 

bo'lib  o'tgan.  O'lkamiz  hududlaridan  dunyo  sivilizatsiyasi  tarixiy 

taraqqiyotida  o'chmas  iz  qoldirgan  olimu  fuzalolar,  davlat  arbobiyu, 

sarkardalar yetishib chiqganlarki,  biz ular bilan  xaqli  ravishda faxrlansak 

arziydi.

Mualliflar jamoasi  2003-yilda nomutaxassis yo'nalishdagi  talabalar 

uchun  darslik  tayyorlab  chop  ettirgan  edi.  Ushbu  darslikka  uning

K irish


kengaytirilgan,  to‘idirilgan  va  qayta  ishlangan  ikkinchi  nashri  bo‘iib, 

ilgari  boshqa  oliy  ta’lim  talabalariga  mo‘ljaliangan  darsliklardan  farq 

qilgan  holda,  bu  darslikda  har  bir  mavzuni  yoritishda  yoshlarda  milliy 

g'urur, 


vatanparvarlik, 

Ona-Vatanga 

boMgan 

cheksiz 


muhabbat 

tuyg'ularini  shakllantirishda  muhim  ahamiyatga  ega  bo'lgan  omillarga 

alohida  e’tibor  qaratildi.  IJndan  tashqari  mualliflar  boy  manbalar, 

arxivlarda  saqlanayotgan  va  hali  kam  ma’lum  bo'lgan  hujjatlar 

ma’lumotlarini  ham ilk marta fanga joriy etdilar.  Misol uchun,  1-mavzuda 

0 ‘zbekiston  tarixi  fani  predmeti,  uni  o‘rganishning  metodologik 

tamoyillari, manbalari, obyekti va ahamiyati  maxsus mavzuda yoritildi; 3- 

inavzuda  o‘zbek  xalqining  shakllanishi  yangi  manbalar  asosida 

o'rganilgan  boMsa,  4-mavzuda  ilk  shaharsozlik  madaniyati  masalalari, 

yozuv  haqidagi  yangi  ma’lumotlar  yangi  arxeologik  izlanishlar  asosida 

talqin  etildi.  5-mavzu  esa,  antik  davr  Olrta  Osiyo  xalqlari  madaniyatida 

muhim  ahamiyatga  ega  bo‘lgan  ellinizm  madaniyatiga  alohida  to‘xtalib 

o'tildi.  8-mavzuda  esa  boshqa  darsliklardan  farqli  o'laroq  IX-XII  asrlar 

madaniyati  Uyg'onish  davri  madaniyati  sifatida  alohida  yoritildi.  13- 

mavzuda Turkiston Muxtoriyati  hukumati,  mintaqadagi Sovet hukumatiga 

va  qizil  armiyaga  qarshilik  ko‘rsatish  harakati  Buxoro  va  Xorazm 

Respublikalarining  faoliyati  kabi  muammolar  o‘z  ifodasini  topgan.  14- 

mavzuda  0 ‘zbekistonda  20-yillardagi  murakkab  ijtimoiy-siyosiy  vaziyat 

keng  yoritilgan.  Shuningdek,  ushbu  mavzuda  qatag‘onlik  siyosatining 

asosiy  maqsadlari  m a’lumotlar asosida ochib  berilgan.  16-mavzuda yangi 

ma’lumotlar  asosida  O'zbekistondagi  sovet  mustamlakachilik  tizimining 

iqtisodiy-siyosiy yo‘nalishlari,  uning oqibatlari, xalqning xususan, o‘zbek 

xalqining  ijtimoiy  ahvolidagi  ziddiyatli  holatlami  haqqoniy  yoritishga 

harakat 


qilindi. 

Mustaqillik 

davriga 

bag‘ishlangan 

mavzularda 

0 ‘zbekiston  Respublikasining  asrlarga  teng  14  yillik  davri  yakunlari  va 

xulosalari  0 ‘zbekiston  Respublikasi  Prezidenti  va  hukumati  faoliyati  eng 

yangi ma’lumotlar bilan  boyitildi.

Undan  tashqari  o'quvchilarga  yordam  boMishi  uchun  qoMlanma 

so'ngida xronologik jadval va adabiyotlar ro‘yxati berildi.

Ushbu  darslik  0 ‘zbekiston  tarixining  qadimgi  tosh  davrlaridan 

boshlab,  hozirgi  kungacha  boMgan  katta  davmi  o‘z'  ichiga  oladi. 

Mavzulami  yoritish jarayonida  2004-yilda  chop  etilgan.  o‘quv  dasturiga 

asoslangan 

holda 

m&salaning 



tub 

mohiyati, 

tarixiy-madaniy 

jarayonlaming  asoslari,  omillari  va  rivojlanishi,  sabablari,  oqibatlari  va 

natijalariga katta e’tibor qaratildi.  Shuningdek, Vatanimiz hududida boMib

4


o ‘tgan  tarixiy-madaniy,  ijtimoiy-siyosiy  va  iqtisodiy  jarayonlar  haqida 

xolisona xulosalar chiqarishga intildik.

Mualliflar  tarixiy  adabiyotlar,  ilmiy  tadqiqotlar,  arxiv  hujjatlarini 

tahlil  qilgan  holda  tarixunizni  haqqoniy  va  xolisona  yoritish  yoMidan 

borib,  uni  o‘quvchilarga  yetkazishga  harakat  qiladilar.  Talabalami 

tariximizni  yanada chuqurroq o'rganishga hamda uni unutmaslikka da’vat 

etadiiar.  Zero,  Yurtboshimiz  Islom  Karimov  ta’kidlaganlaridek:  “Yangi 

o‘zbek  davlatchiligining  tam al. toshini  qo'yapmiz.  Shunday  ekan,  tarix 

saboqlari  bizni  har  xil  noto‘g ‘ri  qadamlardan  ogoh  etuvchi,  saqlab 

luruvchi  omil  bo'lishi  lozim.  Chunonchi,  xalq,  millat  taqdiriga  daxldor 

masalalarda  pala-partish,  oqibatni  o‘ylamasdan  ish  tutish  yaramaydi. 

Yaqin  o ‘tmishimizning  yana  bir  sabog'i  shuki,  millat,  davlat,  jamiyat 

taqdiri 

hal 


bo'layotgan  pallada  o‘zligimizni  anglash,  ma’naviy 

ildizlarimizni  unutmasligimiz katta ahamiyatga ega”.

Ushbu 

qoMlanma 



tarix  

fanlari 


doktori, 

professor 

R.H .M urtazayeva 

boshchiligida 

quyidagi 

mualliflar 

jamoasi 

tomonidan yozildi:

1-mavzu  t.f.n.  S.Xolboyev;  2-3-4-5-7-mavzular  Lf.n.  B.Eshov;  6, 

9-mavzular  t.f.n,  A.Odilov;  8-mavzu  t.f.n.  M.Tojiyeva;  10-mavzu  t.f.n. 

X.Yunusova,  t.f.n.A .O dilov;  11-mavzu  katta  o‘qituvchi  N.Polvonov;

i 2-mavzu  t.f.n.  S.Xolboyev,  tf.n .  X.Yunusova,  katta  o‘qituvchi 

D ,0 ‘roqov;  13-mavzu  tf.n .  Q.Rajabov,  t.f.n.  M.Xaydarov,  t.f.n.

S.Xolboyev, 

k atta 

o‘qituvchi 



N.Polvonov; 

14-mavzu 

tf.n . 

LSbamsiyeva; 



15-mavzu 

katta 


o‘qituvchi 

N.PoIvonov, 

tf.n .

D.Inoyatova;  16-mavzu  tf.d .  R-M urtazaycva,  tf.n .  B Joldasov,  tf.n . 



M .Haydarov;  17-mavzu tf.n .  B.Joldasov, katta 

o‘qitUvchi 

D.O‘roqov; 

18-mavzu  tf.d .  R M urtazayeva,  tf.n .  M.Xaydarov;  19-mavzu  t.f.d. 

R.M urtazayeva,  tf.n .  B Joldasov;  20-mavzu  tf.n .  X.Yunusova,  katta 

o

B.Eshov, M.Xaydarov va N.Polvonov tuzdilar.

Ushbu  mavzular  bo‘yicha  o‘z  fikr-mulohazalarini  bildirgan 

hamkasblarga awaldan minnatdorchilik bildiramiz.

R H .M U R T  AZAYEVA

tarix fanlari doktori, professor.

5


1-m avzu. O 'zb ek isto n  tarixi fani predm eti va obyekti, uni 

o ‘rg an ish n in g  m etodologik asoslari,  m an b alari va  aham iyati

0 ‘zbekiston tarixi fanining fan sifatida  tutgan o‘rni.

Uning o‘rganish predmeti va obyekti

Tarix  fani  ijtimoiy  taraqqiyot  va  o'tmishga  oid  har  xil  voqea- 

hodisalaming  izchil  rivojlanishi,  ulaming  qachon,  qayerda,  qanday 

holatda  yuz  berganligi,  insoniyatning  paydo  boMishi  va  uning  tadrijiy- 

evolutsion  rivojlanish  jarayoni  va  boshqalami  o‘rganadi.  Shuningdek, 

0 ‘zbekiston  tarixi  umumjahon-insoniyat  tarixining  ajralmas  qismi 

hisoblanib,  u  olamshumul  voqeliklarga juda  boy.  O'zbekiston tarixi  fani 

mana 

shu 


voqeliklami 

boshidan 

kechirgan 

qadim 


va 

yaqin 


ajdodlarimizning  hayoti  qanday  bo'Iganligi,  jahon  tarixi  taraqqiyotiga 

qo'shgan hissalarini xolisona va haqqoniy o'rganadi.

Tarixiy  haqiqat  to‘la  ro'yobga  chiqishi,  haqqoniy  tarix  yozilishida 

tarix  fanining  predmeti  va  obyektini  to‘g‘ri  belgilanishi  o‘ta  muhim 

ahamiyatga ega. Chunki  O'zbekiston tarixi  fani uchun ham boshqa barcha 

fanlar qatori predmet va obyekt masalasi asosiy masala bo'lib hisoblanadi. 

Zero,  fan  uning  o'rganish  predmeti  va  obyekti  aniq  bo'lmasa,  uning 

oldidagi vazifa noaniq boMib, maqsadga erishish mushkul bo'ladi.

O'zbekiston  tarixi  fani  boshqa  ijtimoiyot  va  tabiat fanlaridan  farqli 

o'laroq  mustaqil  fan.  Shuningdek,  u  barcha  fanlar  orasida  alohida  o'z 

o'm i  va  mavqeyiga  ega.  U  barcha  fanlar  tarixini  ham  o 'z  ichiga  olgan 

holda ulaming rivojiga katta ta’sir etadi.  Bu  uning o'rganish  predmeti  va 

obyekti  hamda vazifasida  to'la namoyon  bo'lmogM  kerak.  Tarix  fani  o'z 

xususiyatiga  ko'ra,  birinchidan,  o'zining  butun  diqqat  e’tiborini  faqat 

o'tmishga 

qaratadi, 

undan 

saboq 


beradi, 

xulosa 


chiqaradi, 

ajdodlarimizning  moziyda  qolgan  hayot  tarzini,  ular  yaratgan  moddiy- 

madaniy, ma’naviy-mafkuraviy qadriyatlami o'rganadi.

Ikkinchidan,  O'zbekiston  tarixi  fani  boshqa  ijtimoiy  fanlarga 

nisbatan aniq fan. U matematika usulidan keng foydalanadi. Tarixiy voqea 

va  hodisalar  qat’iy  aniqlikda,  davriy  ketma-ketlik-xronologik  asosda 

o'rganiladi.  Shuningdek,  tarixiy voqea va hodisalar,  hup at va dalillaming 

haqiqiy  va  haqiqiy  emasligi,  ular  qachon,  qayerda,  qanday  tarixiy  muhit 

va  sharoitlarda  tarixan  voqe  boMganligi  aniqlanadi.  Va  nihoyat,  boMib 

o'tgan  voqeliklaming  aniq  sabab  va  oqibatlari,  shu  bilan  birga,  ulaming 

aniq shakl-shamoyillari va holati aniqlanadi.

6


Uchinchidan,  O'zbekiston  tarixi  fani  o'tmishdagi  iqtisodiy-ijtimoiy 

hayotning  ahvoli,  rivojlanishi  va tanazzulining  sabab  hamda oqibatlarini 

o'rganadi,  ulardan  kelajak  uchun  saboq  va  xuiosa  chiqaradi.  Bu  esa 

keiajak avlodlar uchun dasturuiarrial bo'ladi. 

^

To'rtinchidan,  O'zbekiston  tarixi  fani  ko‘p  qirralik  va xilma-xillik 



xususiyatiga  ega.  U  jamiyat  taraqqiydti  va  inqirozlarining  faqat  bir 

tomoninigina  emas,  balki  jamiyatning  hamma  tomonlarini  uzviy  o‘zaro 

bog‘Iiqlikda,  bir  butunlikda  o'rganadi. 

O'zbekiston  tarixi  fani, 

0 ‘zbekistonning  o'tmishidagi  va  hozirgi  hududida  eng  qadimgi 

davrlardan  to  hozirgacha  kechgan  voqelikiar,  insoniyat  hayoti,  tabiat  va 

jamiyat  taraqqiyoti  va  tanazzulini  tahlil  qiladi.  Uning  o'rganish 

predmetiga esa, mana shu makondagi jamiki xilma-xil voqea va hodisalar, 

ulardagi  umumiy aloqadorlik va yaxlit birlik hamda qonuniyatlar hodisasi 

va jarayonlar, umuman, xalq va insonning yaratuvchanlik faoliyati kiradi. 

O'zbekiston  tarixi  fanining  o‘rganish  makoni-obyekti  0 ‘zbekistonning 

tarixidir.  Tarixiy  obyekt  (makon)ga  nisbatan  0 ‘zbekiston  tarixi  fanining 

maqsadi,  vazifasi,  yo‘nalishi  va  harakat  (faoliyat)  doirasi  yoki  chegarasi 

belgilanadi.  Ma’lum  bir  ma’noda  obyekt  bilan  predmet  bir-biriga juda 

yaqin tushuncha  bo‘lsa-da,  ular tarjx fanida tutgan  o‘mi  va vazifasi  bilan 

farqlanadi.

Obyekt  aniq  tarixiy  davr,  makon,  zamon  va  geografik  mintaqaviy 

chegaralar,  ma’lum  bir xalq, millat,  mamlakat tarixi bilan  bog'liq  bo'lib, 

shular  doirasidagi  voqea  va  hodisalaming  bir  butun  va  yaxlitlikda  o‘z 

ichiga oladi. Predmet esa mana shu bir butun obyekt ichidagi aniq tarixiy- 

madaniy, ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlardan iboratdir.

O'zbekiston  tarixi  fani  fan  sifatida  ijtimoiy-siyosiy,  umuminsoniy 

fen  bo'lib,  inson  va  millat,  o'z p'tmishini  bilishi,  o'zligini  o‘zi  anglashi 

hamda kelajagini  belgilashida asosiy dasturulamal  hisoblanadi.  Shu bilan 

birga, u ijtimoiy-siyosiy hayot sohasidagi yagona fan ham emas. Jamiyat, 

insoniyat  va  tabiatning  o'tmishini  o'rganuvchi  boshqa  soha  fanlari  ham 

bor.  Masalan,  madaniyat,  maorif,  iqtisodiyot  va  boshqa  fanlar  shular 

jumlasidandir.  Ammo,  boshqa  fanlaming  hammasi  ham,  tabiat, jamiyat 

ham awalo,  katta tarixda aks etadi.  Soha tarix fanlari  ham tarix fanining 

o'rganish obyekti va predmeti hisoblanadi.

Tarix  fani  boshqa,  ayniqsa,  ijtimoiy-gumanitar  fanlari  bilan 

mustahkam  va  uzviy  aloqa  birligida  rivojlanadi.  Shuning  uchun  ham, 

tarixchilar  falsafani,  adabiyot  va tilni,  dinshunoslikni  va boshqa  fanlami 

bilmay turib, haqqoniy tarixni to'la yoritib berolmaydilar.

7


Shuni  ham  aytish  lozimki,  tarix  bilan  boshqa  ijtimoiy-  gumanilar 

fanlarning o‘rganish  obyekti  bitta ya’ni jamiyatdir.  Predmeti  esa  inson  va 

tabiat.  Shuning  uchun  ham  boshqa  fanlar  tarix  fani  taraqqiyotiga,  tarixiy 

haqiqatlarning  ro'yobga  chiqishiga  bevosita  yordam  beradi.  Shuningdek, 

tarix fani  ham boshqa soha fanlari  rivojiga katta ta'sir etadi. Ammo, shuni 

ham  ta ’kidlash  joizki,  tarix  boshqa  fanlarni,  shuningdek,  ijtimoiy- 

gumanitar  fanlarning  ham  tarixidir.-  Chunki  boshqa  fanlarning  hammasi 

ham tarix mahsulidir.

Xulosa shuki,  tarix fani  ya’ni,  Vatan tarixi  millat  va Vatan taqdirini 

ravnaq  topishida  muhim  ahamiyatga  ega.  Masalaning mohiyati  shundaki, 

birinchidan,  ijtimoiy-gumanitar  fanlarning  rivojlanishi  har jihatdan  tarix 

fanining  naqadar  haqqoniy  boiishiga  bog‘liqdir.  Chunki  ular  tarix  bilan 

bevosita  bog'liq.  Ikkinchidan,  tarix  falsafasi  qanchalik  to‘la  va  ravon 

yuzaga chiqsa,  boshqa ijtimoiy-gumanitar fanlarning mazmun va mohiyati 

hamda ta’sirchanligi ham shuncha yuksak darajada bo'ladi.

Tarix  falsafasi  deganda.  tarix  ya’ni  o‘tmish  tajribasi  va  sabog'idan 

to‘g‘ri  xulosa  chiqara  olish  tushuniladi.  Boshqacha  aytganda.  o‘tmish- 

tarixga  qarab,  kelajakni  to‘g‘ri  belgilay  olish  ham  tarix  falsafasini 

anglashni  bildiradi.  Masalan,  bundan  bir  asr  oldin  Rossiyadan  chiqqan 

lenincha  «bolshevov»  lar  uchun  kommunizm  qurish  g‘oyasi  ishonch  va 

e’tiqodga  aylandi.  Buning  uchun  esa,  ular  hokimiyatni  bosib  olib,  katta 

qon  to'kish  evaziga  jamiyatni  o'zgartirdi.  Oxir  oqibatda  esa,  bu 

«sotsialistik jamiyat»  iiiqirozga  uchradi.  Tarixda  kommunistik  g‘oya  o'z 

isbotini  topmadi.  Tarix  uning xom -   xayol  -  utopiyadan  iborat  ekanligini 

74  yil  ichida  isbotladi.  Yana bir  misol:  Yevropa mamlakatlari  hozir tarix 

saboqlari  -   falsal'asidan  to‘g;ri  xulosa  chiqarib,  o‘tmishlari  qanchalik 

o'zaro 

qonli 


va 

qarama-qarshilarga 

boy 

bo'lishiga 



qaramay, 

Yevroittifoqqa  birlashish 

harakatida. 

yagona  konstitutsiya  qabul 

qilmoqchi. Bular tarix falsafasi to’g'ri anglashining hosilasidir.

0 ‘zbekiston tarixi fanining metodologik ilmiy-nazariy asosiari va

usullari

Har  qanday  fan  kabi  0 ‘zbekiston  tarixi  fani  ham  o‘zining 

metodologik  ilmiy-nazariy  asosiari 

va  tamoyillariga  ega.  Bular 

O'zbekiston tarixi fanining asosini tashkil  etib,  uni rivojlanishi, jamiyat va 

millat  manfaati  yo'lidagi  nufuzining  ortib  borishi  uchun  o'ta  muhim 

ahamiyatga  ega.  Eng  muhimi,  ilmiy-nazariy  tamoyillar  Vatan  tarixining 

haqqoniy yozilishi, tarixiy haqiqatni yuzaga chiqishiga xizmat qiladilar.



Agar tarix insoniyat  yashab  rivojlanishi  uchun  ijtimoiy zaruriyat, va 

ma’naviy-ma’rifiy  ehtiyoj  bo‘Isa,  tarix  fani  esa,  bu  ehtiyojlami  ro'yqbga 

chiqishi  uchun  ma’sul  bo'lgan  yuksak  intellektual  ilmiy-amaliy 

faoliyatdir.  Buning  sam^rali  bo'lishi,  ya’ni  .tarix  fani  rivojlanishida 

metodologik  ilmiy  g'oya  va  nazariyalar  hamda  usul  va  uslubiy 

tamoyillaming  ahamiyati  benihoya  kattadir.  Chunki  bular  tarixning 

mazmun  va  mohiyati  hamda  falsafasini  chuqurroq  ochib  berishga, 

shuningdek,  tarix  fanining  maqsad  va  vazifasini  to'laroq  ro'yobga 

chiqishiga bevosita yordam beradi. Shuning uchun ham 0 ‘zbekiston tarixi 

fanining  metodologik  ilmiy-nazariy  asoslari,  g'oya  va  ta’limotjari 

nimalardan  iborat  bo'lishi  o'ta muhim  masala hisoblanadi.  Yurtboshimiz 

Islom  Karimov  tarixning  eng  muqaddas  milliy  va  umuminsoniy  xotira 

hamda  qadriyat  ekanligini  ta’kidlab,  “Tarixiy  xotirasiz  kelajak  yo‘q“, 

“O’zlikni 

anglash 

tarixni 


bilishdan 

boshlanadi”, 

“Tarix 

xalq 


ma’naviyatining asosidir” degan tarixiy haqiqatni to'g'ri anglatuvchi  o'ta 

teran tarix falsafasiga oid fikrlami olg'a surdi.

Bu  kabi  tarix  falsafasiga  oid  yuksak  xulosalami  o'z  vaqtida buyuk 

millatparvar jadidlar  ham  juda  aniq  anglagan  holda  Vatanni  ozod  etish, 

millatni  ijtimoiy g'aflat uyqusidan uyg'otlb taraqqiy ettirish  uchun asosiy 

e’tibomi tarixga qaratdilar.  Va  «tarixi  yo'qning o'zi  yo'q» degan falsafiy 

tushunchaga amal  qilib,  tarixda  ilk  bor  tarixni  o'zlari  tashkil  etgmi jadid 

maktablarida  o'qita  boshJashi  bilan,  millatni  o'z  tarixidan  bahramand 

qilishdek o'ta buyuk ma’rifat ishiga tarixda birinchi bor asos soladilar.

Buyuk  jadid  Abdulla  Avloniy  so'zi  bilan  aytganda,  jadidlar 

umuman tarbiyani,  shuningdek,  tarix ta’limi tarbiyasini  millat  uchun «yo 

hayot-  yo  najot,  yo  halokat  -   yo  saodat,  yo  falokat  masalasidir»  deb 

bildilar.  «Qaysi  millat  yashashni  (ravnaqu,  taraqqiyotni)  istasa,  -  deydi 

Abdurauf Fitrat -  tarixini  bilishi  lozim  bo'ladi,  zero,  tarix  bir ko'zguga 

o'xshaydi».

Tarix  falsafasi  tarix  fanining  metodologik  ilmiy-nazariy  asoslari 

to'g'ri  va haqqoniy  belgilanishida  o‘ta muhim ahamiyatga ega.  Tarixchi 

olimlar tarix  falsafasini  qanchalik chuqur  va to‘g‘ri  anglasalar,  ular tarix 

fimi metodologiyasini shunchalik mukammal qilib belgilay oladilar.

.  Tarix  falsafasi  tarix  va umuman  tarixiy jarayon  olimlar tomonidan 

aqlan  har  tomonlama to'g'ri  tasavvur  va  his  etilishidir.  Yanada aniqroq 

aytsak,  tarix  falsafasi  tarixiy jarayonning  mazmuni  va  mohiyati  hamda 

rivoj lanish qonuniyatlarioi  o'zida  aks ettirish  bilan birga,  ularni bilish va 

o'tganish, yozishning eng qulay,  to'g'ri hamda maqsadga muvofiq  yo‘li- 

usullarini  belgilaydi.  Umuman  olganda,  tarix  falsafasi  tarix  sabog'i  va

9


tajribasidan  kelib  chiqib,  belginlangan  obyektiv  xulosadir,  Lekin,  bu 

obyektivlik subyektiv xarakter va mazmun  hamda mohiyatga ega bo'ladi. 

Chunki  har  bir  subyekt,  ya’ni  olim  o'z  intellekiual  bilim  salohiyati, 

tafakkur doirasidan kelib chiqib, obyektivlikka harakat qiladi.

Buning  uchun  esa,  tarixchi  olimlar  butun  insoniyat,  millat.  xalq  va 

o'rganish  obyekti  (ma’lum  mavzu)  evolutsiyasini,  uning  ma’no  va 

mazmunini  to‘g‘ri  bilishi,  tahlil  qila  olishi  kerak.  Agar  tarix  falsafasi 

tarixiy  voqealiklar  tahlilidan  kelib  chiqadigan  haqiqat  (xulosa)laming 

so‘zdagi  aniq  ifodasi  bo'lsa,  tarix  fani  metodologiyasi  mana  shu  tarixiy 

haqiqatlami  ro!yobga  chiqishi  -   tarix  haqiqiy  yozilishi  uchun  birdan-bir 

to‘g‘ri  yo‘l  ko'rsatuvchi  dasturarnaldir.  Eng  qisqa  va  tushunarii  qilib 

aytsak, umuman metodologiya fanlarning fani ya’ni dirijori.

Dastlabki paytda hozirgi  mustaqil  davlatlar hamjamiyati  tarkibidagi 

sobiq ittifoqdosh mamlakatlar,  shuningdek,  O'zbekistonda ham g'oyaviy- 

nazariy,  mafkuraviy-falsafiy  bo‘shliq  paydo  bo‘ldi.  Bu  esa,  o‘z-o‘zidan 

boshqa  mamalakatlarda  bo'lganidek,  bizning  Vatanimiz  -   O'zbekiston 

tarixi  fani  uslubiyali  (metodolgiyasi)  qayta  ishlanishi,  aniqrog'i,  butunlay 

yangidan varatilishini ilmiy-hayotiy zaruriyatga aylantirib qo'ydi.

Bu  o‘ta  muhim  ilmiy  -amaliy  masalani  ishlab  chiqish,  o'z-o‘zidan 

tarixchi  va  boshqa  olimlar  eski,  majburan,  qon  va  qatag'onlik  bilan 

singlirilgan  kommunistik  g‘oya,  ta’limot  va  mafkuradan  holi  bo'lishi 

uchun  tarixan  o'tish  davrini  talab  etishi  tabiiy  bir  hoi  bo'ldi.  Mana 

shuning uchun ham istiqloldan so‘ng tarix  va boshqa gumanitar fanlardan 

yozilgan  dastlabki  darsliklarda bu  fanlarning  metodologik  ilmiy -nazariy 

va g‘oyaviy asosiari  hamda usullarini ko'rsatishning iloji bo'lmadi.

OHgan  istiqlol  yillarida  tarixchi  olimlarimiz  Vatanimiz  tarixini 

butunlay  yangidan  o‘rgandi  va  o'zlashtirdi,  uni  darsliklar  asosida  qayta 

yozishga  muvaffaq bo‘ldilar. Bir qator monografik asarlar yozildi va eng 

dolzarb  mavzularda  o'nlab  ilmiy  tadqiqot  ishlari  olib  borildi  hamda 

dissertatsiyalar himoya qilindi.

0 ‘zbekiston  Prezidenti  Islom  Karimov  va  hukumat  Vatan  tarixini 

qayta yozish va uni asosiy tarbiya quroliga aylantirish uchun «yangi tarix» 

g'oyasini  olg‘a  surdi.  O'zbekiston  tarixi  yetakchi  fan  sifatida  maktab, 

litsey, kollej  va oliy o‘quv yurtlarida ilk bor, keng miqyosda, eng qadimgi 

davrdan boshlab to hozirgacha o'rganila boshlandi.

Bulaming  samarasi  o'laroq,  keyingi  paytda 0 ‘zbekiston  tarixi  fani 

metodologiyasini yaratish imkoniyati paydo boMdi. Awalo, metodologiya 

haqida 


to‘xtalsak, 

metodologiyaning 

lug'aviy 

ma’nosi 


grekcha 

«methodos» va «logos» degan ikki so‘z birikmasidan iborat bo‘lib, metod

10


ya’ni  usu!  -   tadqiqot  olib  borish  usuli  (yo‘li),  nazariya,  ta’limot,  iogiya 

esa  fan  deganidir.  Demakki, metodologiya, ya’ni  iislubiyat ilmiy tadqiqot 

olib borish yoki  biror bir masalani  ilmiy o'rganishning eng qulay usullari, 

eng to‘g‘ri  va  mukamma!  g‘oyasi,  nazariyasi  va ta’limotlari  majmuyidan 

iborat  bir  butun  fandir.  Boshqa  ma’noda  esa,  metodologiya  ilmiy  bilish 

yoki  ma’lum  bir  ilmiy  faoliyatni  tashkil  etish  va  amalga  oshirishda 

qoMlaniladigan  usuliar haqidagi  fandir.  Demak,  tarix  fani  metodologiyasi 

tarixni  o'rganuvchi  va o'qituvchilami  aniq maqsad sari to'g'ri  yetaklaydi, 

ya’ni tarix haqqoniy yozilishi va o'rganilishiga yo‘l-yb‘riq ko'rsatadi.

Tarix  fanining  rivoji,  uning  metodologiyasi  rivojiga  bog‘liq 

boMganidek,  tarix  fani  metodologiyasi  yuksak  darajada  takomil  topishi 

tarix  fani  qay  darajada  ekanligiga  ham  bog‘liq.  Bu  holdagi  uzviy  ikki 

tomonlama  bog‘Jiqlik  umumiy  qonuniyatidir.  Mana  shu  o‘zaro 

aloqadorlik  qonuniyati,  qadim  mumtoz  tarixshunosligimiz  va  hozirgi 

zamon  tamadduni  sivilizatsiyasiga  asoslangan  holda  O‘zbekiston  tarixi 

fani metodologiyasini quyidagi ikki qismga boMish mumkin.

1.  O'zbekiston  tarixi  fanining  uslubiy  (metodologik)  ilmiy-nazariy,

g‘oyaviy-mafkuraviy  va  falsafiy  asoslari.  Bunga  quyidagilar

kiradi:

-  din bilan dunyoviylik o'rtasida mo'tadil munosabat bo'lishi va 



dunyoviylik aslo dahriylik emasligi;

-  tarixni milliy, umuminsoniy, muqaddas hodisa hamda qadriyat 

deb tushunmoq;

-  tarixga  hozirgi  zamon  sivilizatsiyasi  nuqtayi  nazari  va 

bag'rikenglik asosida yondashish;

-  tarixiy  taraqqiyot  asosini  evolutsion  -   tadrijiy  yo‘l  va

islohotchilik tashkil etadi deb anglamoq;

-  tarix  va  jamiyat  taraqqiyotini  markscha  -   lenincha  soxta 

inqilobiy  ta’limotga  bog'lash,  mutloq  xato,  yovvoiylik, 

aksilinsoniy hatti-xarakat boMgan deb tushunmoq;

-  tarix,  jamiyat  va  tabiat  hamda  insoniyat  (barcha  tarixiy 

voqelik  va jarayonlar)  dialektika  (Gegel)  hamda  sinergetika 

(Prigojin)  qonuniyatlari  asoslarida  rivojlanishi  haqiqat 

ekanligi;

-  tarix milliy va umuminsoniy xotira, millat va xalqlarning joni,

tani hamda g'oyaviy-mafkuraviy muhofaza quroli ekanligi.



2.  O'zbekiston  tarixi  fanining  metodologik  (uslubiy)  ilmiy-usul  va

tamoyillari quyidagilardan iborat:

-  ilmiy xolislik (obyektivlik);

11


-  tarixiy  tahliliylik;

-  mantiqiy  uzviylik;

-  vorislik  va izchillik;

-  xronologik  izchillik;

-  g‘oyaviylik va vatanparvarlik;

-  halollik va xolislik;

-  qiyoslash va kuzatish;

-  kuzatish va umumiylashtirish;

-  baxslashish, munozara yuritish va isbotlash;

-  matematik hisoblash;

-  shakllash va modellashtirish;

-  ayrimlikdan umumiylikka (induksiya) va umumiylikdan ayrim 

Ouz’iy)likka (deduksiya);

-  etnografiya, 

arxeologiya, 

antropologiya, 

geneologiya, 

matematika va boshqa fanlaming yutuqlaxi hamda usullaridan 

ham keng foydalanish;

Bizning tarixi mi/. ham, jahon tarixi ham din (aniqrog'i  dinlar) tarixi 

bilan  uzviy  bog'liq.  Ijtimoiy  hayotni  dindan,  dinni  ijtimoiy  hayotdan 

ajratib  bo‘lmaydi.  Agar  ajratilsa,  tarixga  ham,  dinga ham  mantiqqa  ham 

zid bo‘ladi. Ma’lumki, sovet tarix fani tarixni  soxtalashtirdi, din ilmga zid, 

tarixiy  taraqqiyotga to‘sqinlik  qiladi  degan  dahriylikka  amal  qildi.  Tarix 

qanday  bo'lsa,  uni  shundayligicha  o‘rganish  ustivor  bo‘lmog‘i  kerak. 

Shuning  uchun  ham  u  din  bilan  mo’tadil,  mutanosiblik  asosida 

o‘rgani!mog‘i  hozir  eng asosiy  zaruriyat bo‘lib turibdi.  Bu esa, yoshlarni 

har  xil  din  niqobidagi  dinga  aloqasi  yo‘q  terroristik  guruhlarga  adashib 

kirib qolishlarining oldini oladi, shuningdek, tariximizni haqqoniy va to* la 

yozilishiga imkon beradi.

Tarixiy-tanqidiylik  ilmiy  usul  tamoyili  tariximizda  qadimdan 

muarrixlar  tomonidan  qo‘lanib  kelingan  eng  qulay  usul  hisoblanadi.  Bu 

usul  tarixiy  voqea  va  hodisalaming  nechogMiq  to‘g‘ri  hamda 

noto‘g‘riIigini aniqlashga, tarixni haqqoniy va to‘g‘ri yozilishiga yaqindan 

yordam beradi.

Istiqlol  tufayli  o‘z  tariximizni  o'zimiz  yozish  va  tarix  fani 

metodologiyasini  ishlab  chiqish  imkoniyatiga  ega  bo‘ldik.  0 ‘tgan  davr 

ichida  O'zbekistonning  yangi  tarixi  yozildi  va  tarix  fani  tez  rivojlandi. 

Butiinlay  yangi  ruh  va  mazmundagi  ilmiy  qarash  (konsepsiya)lar  paydo 

bo'ldi,  o‘quv  qo‘llanma  va  darsliklar,  tarixiy  asarlar  chop  etildi.  Bu 

o‘rinda yuqoridagi  metodologik  ilmiy-nazariy asos  va ularning ahamiyati 

katta bo‘ldi.

12


0 ‘7.bckiston tarixini davrlashtirish masalasi va tarixni o‘rganishda 

m anbalarning ahamiyati

Barcha 

larixlarda 



boMganidek, 

O'zbekiston 

tarixida 

ham 


davrlashtirish  masalasi  o‘ta  muhim  masaia.  U  shu  tarixni  o!rganuvchi 

tarix fanining metodologik  ilmiy-nazariy asosiari  va metod (usul)lari bilan 

bevosita  bogMiq.  Demak,  tarix  fani  qanchalik  haqqoniy.  ilmiy-nazariya, 

g‘oya,  ta’limot  va  metodologiya  (uslubiyat)  hamda  usullar  bilan 

qurollangan bo'lsa, u shunchalik to‘g‘ri davrlashtiriladi.

Ma’lumki,  tariximiz  juda  qadim  va  katta  davrni  hamda juda  keng 

geografik  mintaqani,  shuningdek,  tub  burilish,  yuksalish  va  inqiroz 

bosqichlarini  ham  o‘z  ichiga  oladi.  U  xilma-xil  ijtimoiy  voqea  va 

hodisalarga,  har  xil  diniy  va  madaniy  qatlam,  g'oyaviy  dunyoqarash  va 

falsafiy oqimlarga boy, jahon tarixi  va sivilizatsiyasining eng qadimiy va 

navqiron  o‘choqlaridan  biri  hisoblanadi.  0 ‘tmishda  taqdir  taqozosiga 

ko‘ra  tariximiz  aniqrog‘i  Vatanimi  hududi jahon  miqyosda  kengayib  va 

ma’lum  geografik  mintaqada torayib  keldi.  Bu  tariximizning  o‘ta  buyuk, 

shu  bilan birga, juda ham  murakkab boMganligidan  dalolatdir.  Shuni ham 

aytish joizki,  bu  holat  hozirgi jonajon  Vatanimiz  0 ‘zbekiston  tarixining 

chegarasi vadavrlashtirilishini anchamurakkablashtirdi.

Istiqlol  yillari  davrida  tarixchi  olimlarimiz  Islom  Karimovning 

“Yangi tarix” g'oyasiga amal qilgan holda Ona tariximizning ilmiy asosda 

davrlashtirish sohasida ma’lum yutuqlarni qo‘lga kiritdilar.

Birinchidan,  tarixni  uzluksiz  inqilobiy  jarayon,  qarama-qarashi 

murosasiz  sinfiy  kuchlar  to‘qnashuvidan  iborat  deb  tushunish  va  besh 

formatsiyaga boMishdan batamom voz kechildi. Asosiy e’tibor esa, tarixni 

evolutsion-tadrijiy  uzliksiz  rivojlanish  va  geografik  hududiy  mintaqa 

asosida  davlashtirishga  qaratildi.  Bunga  keyingi  paytlarda  chop  etilgan 

tarixiy  asarlar,  o‘quv  qo'llanma  va  darsliklarning  tnazmun  hamda 

mundarijalari  guvohlik  berib  turibdi.  Ushbu  darslik  maxsus  tuzilib 

tasdiqlangan  dastur  asosida  yozildi.  Shuning  uchun  ham,  unda 

O'zbekiston  tarixi  boshdan-oyoq  shartli  ravishda  eng  muhim  davrlarga 

bo'lindi.  Bunday xronologik davrlashtirish  O'zbekiston tarixini o'qitishga 

ajratilgan  soatlaming  miqdori  va  o‘qitishning  boshqa  o‘ziga  xos 

xususiyatlari hamda usullari hisobga olingan holda amalga oshirildi.

O'zbekiston tarixi  fani  va tarixni  o'rganishda  tarixiy  manbalarning 

o'mi  va  ahamiyati  behad  katta.  Shuning  uchun  ham  ular  millat  va 

xalqning  ma’naviy-madaniy  merosi,  bebaho  madaniy-tarixiy  boyligi



hisoblanib,  maxsus  arxiv  (hujjatxona)larda,  kutubxona  va  muzeylarda 

hamda oilaviy arxivlarda juda avaylab, ehtiyotkorlik bilan saqlanmoqda.

Tarixiy  manbalar  davr  nuqtayi  nazaridan  qadimiy  va  joriy 

(kundalik)  ahamiyatga  ega  bo'ladi.  Shuningdek,  ular  o'z  mazmuni  va 

mohiyatiga  ko'ra  birlamchi  va  ikkilamchi  ahamiyat  maqomiga  ham 

egadirlar.  Birlamchi  manbaga  tarixiy  hujjatlarning  asl  nusxasi  kiradi. 

Ikkilamchi  manba  deb  esa,  mana  shu  birlamchi  manbalaming  e’lon 

qilingan nusxalari, maqola va kitob holatiga keltirilganlariga aytiladi.

Manbalar  o 'z  holatiga  ko'ra,  yozma  va  moddiy  ko‘rinishlarga  ega 

bo'ladi.  Yozma  manbalar  eng  qadimgi  yozuvlar,  bitiklar  va  kitoblardan 

iboratdir.  Hozirgi  kunga  qadar  o'lkamiz  hududlari  va  bu  yerdan  chetda 

bitilgan o'rta asrlarga oid yozma manbalami  o‘rganish bo'yicha talaygina 

ishlar  amalga  oshirilgan  boMishiga  qaramay,  bu  yo'nalishda  qilinadigan 

ishlar nihoyatda ko‘p.

Tariximizning  eng  qadimgi,  ya’ni  yozuv  paydo  bo'lmagan 

zamonlarga  oid  davrini  o‘rganishda  arxeologik,  antropologik  va 

etnografik  manbalar  yordamga  keladi.  Bu  manbalar  turli-tuman  bo'lib, 

ularga qadimgi  manzilgohlar va shahar xarobalari, mozor-qo'rg‘onlaming 

qoldiqlari, turmush va xo'jalikda ishlatiladigan  buyumlar,  mehnat va jang 

qurollari,  turli-tuman  ashyolar  kiradi.  Moddiy  va  yozma  manba 

ma’lumotlarini  solishtirib,  qiyoslab  tarixni  talqin  etish  muhim  ahamiyat 

kasb etadi.

Tarixiy  manbalarni  o'rganishning o'zi  tarix  fanining maxsus sohasi 

bo'lib,  tarix  fani  rivojlanishi  va tarix  yozilishida o‘ta muhim  ahamiyatga 

ega. Hozirgi  paytda manbashunoslik fani keng rivojlanmoqda. U yuqorida 

ko'rsatilgan  metodologik  ilmiy-nazariy,  g'oyafiy-mafkuraviy  asos  va 

ilmiy usullarga tayaanadi.

Manbashunoslik  fani  asosan  tarixiy  manbalami  o'rganish  bilan 

mashg'ul  bo'lib,  manbalarning qimmatini,  haqiqiy va haqiqiy  emasligini 

aniqlash  bilan  birga  ularni  turkumlarga  ajratadi.  Masalan,  moddiy  va 

ma’naviy  yodgorliklar  hamda  ashyoviy,  etnografik  lingvistik  va og'zaki 

(folklor) manbalar shular jumlasidandir.

Manbashunoslik  manbalarni  aniqlash  va  saralash,  ularning  ilmiy 

qimmatini  belgilash,  tahlil  qilish,  yaratilish  tarixi,  shart-sharoitini 

o'rganish  kabi  sohalarga  bo'linadi.  Shu  o'rinda  sovet  davrida  yaratilgan 

hozirda  arxivlarda  saqlanayotgan  manbalaming  haqiqiy  tarixiy  va 

notarixiy-sun’iy  yasama  ekanligini  to'g'ri  aniqlash  o'ta  muhimdir. 

Masalan,  hozar  sovet  davrida  o'zbek  xalqi  «Buyuk  oktyabr  inqilobini 

asriar  davomida  orziqib  kutgan  edi»,  «o'zbek  xalqi  qadim-qadimdan

14


savodsiz edi».  «jadidchilik burjua harakati»,  «jadidlar xalq dushmani»  va 

boshqa,  shu  kabi  arxiv  hujjatlari  hamda  yozma  manbalar  notarixiy, 

uydirma hujjatlar boMib, ular arxivlarda saqlanmoqda.

Xulosa shuki, manbalar tarixiy jarayon  va Voqeliklaming o'zida real 

aks  ettirgan  boMib,  tarixiylikning  in’ikosi  bo‘Imog‘i  kerak.  Mana shunda 

ularning  tarixiy  ahamiyati,  tarixiy  ekanligi  yuqori  bo'lib,  tarixiy 

haqiqatning yuzaga chiqishiga yaqiijdan yordam beradi.

Vatan tarixini o‘qitishning ahamiyati

Taraqqiy etgan  millatlarning o‘z tarixini yaxshi bilishi  va qadrlashi, 

tarixiy yodgorlik va obidalarini  e\zozlashi  ko‘z qorachig'idek asrashining 

ko'pgina  sabablari bor.  Bu eng avvalo,  tarix  insoniyat paydo  bo'lganidan 

to  hozirgacha  davom  etib  kelayotgan  ijtimoiy  jarayon  oynasi  ekanligi 

bilan  bogiiqdir.  Ikkinchidan  esa,  butun  insoniyat  shu  tarixga  qarab,  o‘z 

o'tmishi va borligini anglaydi, kelajak rejalarini belgilaydi.

Boshqacha  bir  ma’noda  tarix  biiyuk  faylasuf  va  donishmanddir. 

Uning  mana  shu  dono  falsafasini  to‘g‘ri  anglagandagina,  xalqlar  o‘z 

kelajagi  uchun mustahkam poydevor yaratadi.

Xristian  (nasroniy)lik  falsafasi  asoschisi  A.Avgustian  (354-430-y.) 

hozirgi  eramiz  boshidayoq,  ya’ni  bundan  bir  ming  olti  yuz  yil  oldin 

tarixning  xalq  va  millatning  taqdirida  tutajak  o'rnini  ko‘rsatib,  shunday 

degan  edi;  “G‘aflatda  yotgan  xalqni  uyg‘otish  uchun  avvalo,  uning 

tarixini  uyg‘ot”.

XII  asrning  buyuk  allomasi  Shahobiddin  Muhammad  al-Nasaviy 

ham  bu  fikmi  o'zining  quyidagi  to‘rtligida yanada  teran  ma’noda  mana 

bunday bayon etadi;

Kimki tutmas qalbida tarixni,

U inson ham emas, olim ham emas.

Biroq kimki uqsa o'tmishini,

Ko‘p boyitar o‘z turmushini.

Salkam  bir  yarim  asr  hukmronlik  qilgan  chor  va  kommunistik 

bosqinchilar tarixning jamiyatda  va  millat  hayotida  tutgan  o'mini  to‘g‘ri 

anglab,  origli  ravishda  tariximizni  qoraladi,  soxtalashtirdi,  millat  tarixiy 

xotirasini  o'chirib,  uni  abadiy,  qalban  ma’naviy  qaramlikka  moslab 

tarbiyalashga harakat qildilar.

Shu 

0

‘rinda,  Farg'ona harbiy  gubernatori  M.A.Skobelovning usbbu 



shovinistik  shiorga  amal  qilganligini  aytib  o'tish joizdir:  “Millatni  yo‘q

15


qilish  uchun  uni  qirish  shart  emas,  uning  madaniyatini,  san’atini,  tilini 

yo'q qitsangiz bas. tez orada o‘zi adoyi tamom bo'ladi”.

Mustamlakachi  kommunistik  partiya  tomonidan  mahalliy  millatlar 

tarixiga  nisbatan  olib  borilgan  siyosat,  uning  Siyosiy  byurosi  topshirig‘i 

asosida  SSSR  Davlat  xavfsizlik  qo‘mitasi  (KGB)sining  1947-yilda 

mutlaqo  maxiiylikda ishiab chiqqan ko‘rsatmasida o‘z aksini quyidagicha 

topgan  edi:  “Tarix  darslarida  o‘tmishdagi  siyosatdonlardan  kimlar  vatan 

ravnaqi  uchun  xizmat  qilishgani  yoki  xizmat  qilishga  urunishgani  xaqida 

gapirish  mumkin  emas,  e’tibomi  faqat  podsholar  zulmi  va ularga  qarshi 

qaratilgan xalq kurashiga burmoq lozim “.

Shuning  uchun  ham  o‘tgan  chorakam  bir  asrlik  kommunistik 

mustamlaka  davrida  0 ‘zbekiston  tarixi  tahqirlandi,  soxtalashtirildi,  xalq 

ta’limi  sohasida  o'qitiladigan  fanlar  tizimiga  fan  sifatida  kiritiimadi. 

Faqat,  maktabning  5-sinflaridagina  “O'zbekiston  tarixidan  hikoyalar” 

degan  ’’hikoyalar”  predmeti  o'qitildi.  Bundan  asosiy  maqsad  xalqimizda 

o 'z o'tmishiga nisbatan  nafrat ruhini tarbiyalash va teskari tarixiy xotirani 

shakllantirishdan  iborat  bo'ldi.  Bu  mash’urn  siyosatning  “samarasi” 

o‘laroq  muborak  istiqlolning  dastlabki  yillarida  ayrim  kommunistik 

mafkuraga  berilgan  katta tarixchi  olimlar  0 ‘zbekiston  tarixini  oliy  o‘quv 

yurtlarida  o'qitilishiga  har  xil  bahonalar  bilan  qarshilik  ko‘rsatdilar.  Bu 

antiqa  ‘‘qarshilik”  to  1993-yilning  sentabrigacha  davom  etdi.  Mana  shu 

o'quv  yilidan  boshlab  Vatanimiz  tarixi  tarixda  birinchi  bor  oliy  o'quv 

yurtlarida  o‘qitiladigan  fanlarning  orasida  o'zining  qonuniy  о‘mi  va 

nufuziga ega bo'ldi.

O'zbekiston  hukumati  mustaqillikdan  so‘ng  Vatan  tarixi  haqida 

odilona  siyosat  yuritdi.  Uning  millat  ma’naviyati  va  mafkurasi,  xalq 

ta’limida tutgan o'rniga yuksak baho berib, uni  davlat siyosatining ustivor 

yo'nalishlaridan biri darajasiga ko'tardi.

O'zbekiston  tarixi  -  hozirgi  buyuk  va muqaddas  istiqlolimiz  ila  bir 

yarim  asrlik  mustamlakachilik  g'aflat  uyqusidan  ko'z  ochib  uyg'ongan 

xalqimiz  istiqbolimizni  belgilashda,  zamonaviy  mutaxassis  kadrlarni 

tayyorlashda eng zaruriy dasturilamaldir.

Umuman,  Ona  tarixni  o'qitish  va  o'rganish  hozirda  avj  olib 

rivojlanayotgan  islohotchilik  va  yangilanish  harakati  davrida  ijtimoiy 

zaruriyatgina  emas,  balki  hayotiy  ehtiyojga  aylangan.  Bu  ehtiyoj  milliy 

ma’naviy-mafkuraviy  uyg'onish,  madaniy  va  iqtisodiy  yuksalishlarga 

bo'lgan  ehtiyojlaming  bosh  mezoni  hisoblanadi.  Tarixga  bo'lgan  millat 

ehtiyojiriing qpndirilishi taraqqiyot va milliy uyg'onishning asosidir.

16


Haqqoniy  yozilgan  Vatan  tarixini  o'rganish  va  o‘qitish  shuning 

uchun  ham  kerakki,  u  soxta  tarixiy  tushuncha  va  tarixiy  xotirasizlikka 

barham  beradi,  milliy  g‘oya  va  mafkura  takomillashuvini  tezlashtiradi. 

Vatan  tarixini  o'qitish  vai  o'rganish  yana  shuning  uchun  ham  zarurki, 

xalqimiz  undan  ruhiy  quvvat  olib,  dushmanga  bosh  egmasltk,  qayta 

mustamlaka  qopqoniga  tushmaslik,  boshqalarga  bo'ysinmaslik,  begona 

g'oya  va  mafkura  hamda  zug'umlar  ta’siriga  berilmaslik  ma’naviyatiga 

ega  bo‘ladi.  Tarixni  mukammal  bilish,  uning  mazmun  va  mohiyati, 

falsafasini teran anglash millat uchun yuksak fazilat.

0 ‘zbekiston  tarixi  fani  oldida  turgan  asosiy  vazifa  quyidagilardan 

iboratdir:  birinchidan, yoshlarga va bo'lajak mutaxassis kadrlarga chuqur 

milliy 


va  umuminsoniy 

tarixiy, 

g'oyaviy-siyosiy, 

ilmiy-nazariy 

dunyoqarashni  singdirish.  Ikkinchidan, yoshlarda milliy tafakkur,  g‘urur 

va  o'zlikni,  milliy  vijdon  va  umuminsoniy  barkomollikni  tarbiyalash. 

Uchinchidan, yoshlarda otashin vatanparvarlik va harbiy jasoratni, millat 

va  Vatanga sadoqatlikni  tarbiyalash.  To‘rtinchidan,  yoshlarga milliy  va 

tarixiy  qadriyatlami  e’zozlash,  asrab-avaylash  ruhini  singdirish,  ularda 

yuksak  ahloqiy  fazilatlar  (halollik,  poklik,  odillik,  rostgo‘ylik, 

mehnatsevarlik, 

kamtarinlik, 

imon 

va 


e’tiqodIik)ni 

tarbiyalash.

Beshinchidan,  yoshlarni  Vatan  va  xalq,  millat,  ota-ona,  farzand, 

tabiat va jamiyat oldidagi  muqaddas burchlami chuqurhis etish va ularga 

sadoqatlik ruhida tarbiyalash.

0 ‘zbekiston  tarixi  fani  mana shu  yuqoridagilar va  bulardan  boshqa 

o'zining  xilma-xil  imkoniyatlaridan  kelib  chiqib,  komil  insonni 

tarbiyalashga  behad  katta  hissa  qo'shadi.  Vatan  tarixining  davlat 

boshqaruvi  va  qurilishida,  jamiyat  va  insoniyat  taraqqiyotida,  millat  va 

xalq  hayotida  tutgan  o‘mi  hamda  ahamiyati  benihoya  katta  ekanligi 

qadim-qadimdan e’tirof etib kelinmoqda. Bunga tariximizning o‘zi guvob. 

Shuni  alohida ta’kidlash  kerakki, tarixning bu  ajoyib xislati va tarbiyaviy 

ahamiyati,  kuch-qudratini  barchamiz  teran  his  etishimiz  va  anglab 

yetmog‘imiz lozimdir.

Mahmudxo'ja Behbudiy “Turkiston  tarixi  kerak” nomli  maqolasida 

yozadi:  “Tarixning  foydalaridan  ba’zisi  ushbudirki,  bir  millatning  na 

tariqada,  qaysi  yo'l  ila  taraqqiy  etganin  o^qib,  ibrat  olmoq  yoki  bir 

millatning  na  sabablardan  tanazzul  etib,  oxiri  munqariz  bo'lib  (tugab- 

bitib) ketganin o'qub mundan ham istifoda etmak mumkindir'’— ------- •—

Nushiravon.  Yovushev  esa  “Turkiston  ta&d” JfflQijti  ot>aqol&l^ 

tarixga quyidagicha baho beradi: “O 'z mi  liy tarixini bilrrfjg^a Willat, o'z

17


otasini  bilmagan  ...  bir  boiaga  o'xshaydur...  Tarix  millatning  joni-ruhi, 

moddiy va ma'naviy  hayotidur”.

Xulosa  shuki,  0 ‘zbekiston  tarixini  o‘qitishning  ahamiyati  behad 

katta.  Shuning  uchun  ham  yurtboshimiz  I.A.Karimov  tarixni  o'qitishga 

katta  e’tibor  berib,  tarixchilarga  qarata da’vatkorlik  bilan  shunday  deydi: 

«...  Millatimizning  haqqoniy  tarixini  yaratib  bering,  toki  xalqimizga 

ma’naviy  kuch-qudrat baxsh etsin,  g‘ururini uyg‘otsin».

I. E n g  q a d im g i d a v r

2-m avzu.  0 ‘zbek iston in so n iy at taraq q iy o tin in g  qadim gi 

o‘c h o q la rid a n   biri

Insoniyatning dastlabki ajdodlari. Paleoiit davri

Insoniyatning  kelib  chiqishi  va  rivojlanishi  bir  necha  asrlar 

davomida  tadqiqotchilar  tomonidan  o'rganilib  turli  nazariyalar  yuzaga 

kelgan.  Chunki  “antropogenez"  eng  qadimgi  davr  tarixini  o‘rganishdagi 

muhim  va  dolzarb muammolardan  hisoblanadi.  Turli mamlakatlarda turli 

davrlarda  yashagan  mutafakkirlar  insoniyatning  paydo  boMishi  haqida 

ilmiy  ta’rifga  yaqin  fikrlarni  bayon  etganlar.  Xitoy,  yunon  faylasuflari 

mil.  avv.  VJ-V  asrlardayoq  odamning  kelib  chiqishi  tamomila  tabiiy 

hodisa  deb  ta'riflashga  uringanlar.  Ko‘pchilik  tadqiqotchilar  insonni 

mehnat  va aqliy jihatdan  kamol  topishi  natijasida hozirgi  darajasiga yetib 

kelgan, degan fikrni ilgari surishlariga qaramay odarnni  xudo yaratganligi, 

yoki  boshqa koinotdan  kelib yerga tarqalganligi haqidagi  nazariyalar ham 

bor.

Ingliz  olimlari  ota-bola  Likilar  o‘tgan  asrning  50-60-yillarida 



Sharqiy  Afrikada  (Olduvoy  darasida)  qazishma  ishlari  olib  borib  oddiy 

tosh  qurollar  va  qazilma  odam  qoldiqlarini  topib,  ular  bundan  3-3,5mln. 

yil ilgari  mavjud boMgan degan g'oyani ilgari surdilar. Bu turdagi odamlar 

fanda  “Zinjantrop”  (“Ishbilarmon  odamlar”  yoki  “Gomohabilis”)  va 

“Avstralopitek” (“Janub maymuni”) deb nom olgan.

Zinjantroplardan  keyingi  davrda  yashagan  qazilma  odamlar 

qoldiqlari  Indoneziyadagi  Yava orolidan  XIX  asrning oxirlarida topilgan 

boMib,  fanda  ularni  “Pitekantrop”  (“Maymun-  odam”)  deb  atash  rasm 

boMgan.  Pitekantroplar  bundan  taxminan  1  mln.-700-600  ming  yil  ilgari 

(E.Dyubua)  yashaganlari  aniqlangan.  Shuningdek,  1927  yilda  Xitoy 

hududlaridan  topilgan  (D.Blek)  qadimgi  odam  qoldiqlari  (“Sinantrop”  - 

“Xitoy  odami”)  bundan  600-500  ming  yil  ilgarigi  davrga  oidligi

18


aniqlangan.  Undan  tashqari  eng  qadimgi  qazilma  odam  qoldiqlari 

Germaniyaning  Geydelberg,  Vengriyaning  Budapesht  shahri  yaqinidan 

ham topilgan.

Tadqiqotchilarning  fikrlariga  qaraganda  zinjantrop,  pitekantrop, 

sinatroplar  eng  qadimgi  odamlar  shakllanib  rivojlanishining  turli  tarixiy 

bosqichlaridir.  Bu turdagi qadimgi  odamlar gavdaiarini  tik tutib yurganlar 

va  toshdan  turli  mehnat  qurollarini  yasab,  ulardan-  foydalana  bilganlar. 

Qurol  yasay  bilishi,  o'simlik  ildizlari  va meValarni  iste’mol  qilishda shu 

qurollardan  foydalanishi,  shuningdek, ayrim hayvonlarni  ovlasbi  qadimgi 

odamlami hayvonot olamidan ajratib turgan.

Bu  o'rinda  shuni  ta’kidlash  joizki,  “Arxantrop”lar  (qadimgi 

odamlar)  eng  qadimgi  odamlardan  farqlanib,  ular zamonamizdan  100-50 

ming  yil  keyin  yashaganlar.  Qadimgi  odamlammg  qazilma  qoldiqlari 

dastavval  Germaniyaning  Neandertal  vodiysidan  topilganligi  sababli 

fanda ularni “Neandertal odami” deb nomtash qabul qilingan.

Eng  qadimgi  odamlar  o'zlarining; rivojlanishbosqichlarida mehnat 

qurollarining turlarini ko'paytirib va sifalini yaxshilab borganiar. Natijada 

ularning turmush tarzida, jismoniy ko'rinishida o'zgarishlar bo'lib borgan. 

Shuningdek,  miya  hajmi  ham  o'zgarib  borgan.  O'rta  tosh  asridagi  turJi 

sabablarga  ko'ra,  birinchi  navbatda  tinimsiz  mehnat  jarayonida  inson 

tafakkurining  rivojlanishi  natijasida  neandertal  qiyofasidagi  odamlar 

hozirgi  qiyofali  odamlarga  aylana  bordilar.  Ular  jismoniy  va  aqliy 

jihatdan  kamol  topib,  hozirgi  qiyofadagi  kishilar  vujudga  keldi  va  shu 

bilan  antropogenez jarayon?  nihoyasiga yetdi.  Odamning  paydo  bo'lishi 

yerdagi  eng  buyuk  hodisalardan  bin  bo'lib,  u   dastlab  toshdan  oddiy 

to'qmoq  yasagan  bo'lsa,  uzluksiz  mehnat,  tinimsiz  intilish  natijasida 

yuksak madaniyat yaratish darajasiga yetib keldi.

Antropogenez 

jarayonida 



Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   57


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling