O'zbekiston respublikasi oliy va 0 ‘rta maxsus ta’lim vazirligi


Download 5.06 Mb.

bet2/57
Sana11.02.2017
Hajmi5.06 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   57

mehnatnlng 

o'zgartiruvchanlik 

mohiyatini  arxeologiyaga  oid  turli-tuman  manbalar  tasdiqlaydi.  Turli 

davrlarga  oid  moddiy  madaniyatning almashishi  hamda  yangi  asoslarda 

rivojlanishi  moddiy  manbalaming  tashqi  ko'rinishidan  ham  aniqlanadi. 

Ko'p  ming  yillar  davomida  rivojlangan  tarixiy  jarayontar  -  odam  va 

jamiyat  taraqqiyotida  asosiy,  bosh  mezon  mehnat  ekanligidan  dalolat 

beradi.


Hozirgi  davrda  olimlarning  katta  guruhi  odamzotning  dastlabki 

vatahi  Afrika  degan  fikmi  ilgari  sursa,  yana  bir guruh  olimlar  Yeytopa 

deydilar.  Boshqa  bir  guruh  olimlar  esa  odam  dastavval  Osiyoning 

janubida paydo bo'lgan degan g'oyani ilgari suradilar.

19


Yaqin  yillarga  qadar  0 ‘zbekiston  hududlari  eng  qadimgi  odamlar 

tomonidan  100  ming  yiilar  ilgari  o‘ziashtirilgan  deb  hisoblanib  kelinar 

edi.  Ko'pchilik tadqiqotchilar O'rta Osiyo  paleoliti haqidagi  bahslarda bu 

jarayonni  asosan  Yevropa  paleoliti  bilan  bog‘Iab  kelar  edilar.  Ammo 

so'nggi  yillarda  O'zbekiston  arxeologlari  tomonidan  olib  borilgan 

ko'pgina tadqiqotlar bu masalaga ancha oydinlik kiritdi.

O'tgan  asrning  80-yiIlarida  arxeolog  OMslomov  boshchiligidagi 

tadqiqotchilar  Farg'ona  vodiysidagi  S elung'ur  (So‘x  tumani)  g'oridan 

paleolit davri  makonini  ochishga  muvaffaq  bo'ldiiar.  So'nggi  tadqiqotlar 

natijalariga qaraganda  Selungur ilk paleolit davriga oid  bo'lib, o‘n uchta 

madaniy  qatlamdan  iborat.  Bu  qatlamlardan  juda  ko'plab  ibtidoiy  tosh 

qurollar topilgan.  Bu  qurollar ko‘p  hollarda Olduvoy  qurollariga o'xshab 

kctadi.  Tadqiqotchilarning  fikrlariga qaraganda,  Selungur topilmalarining 

yoshi  1  mln.  yildan  ziyodroqdir.  Selungur  topilmalari  orasidan  eng 

ahamiyatlisi  qadimgi  odam jag'  suyaklari,  tishlari  va  yelka  suyaklaridir. 

Fanda  “Farg'ona odami”-”Fergantrop” deb  nomlangan  bu  qazilma  odam 

qoldiqlari  eng  qadimgi  odam  haqidagi  tasavvurlarimizni  yanada 

kengaytirish  bilan  birga  O'rta  Osiyo,  xususan  O'zbekistonning  insoniyat 

paydo bo'lib rivojlangan o'choqlardan biri ekanligini uzil-kesil isbotlaydi.

Undan 


tashqari 

Ko'lbuloq 

makonidan 

(Shimoli-sharqiy 

O'zbekiston, Toshkent  vil.) ham  ko'p qatlamii  yodgorlik ochilgan bo'lib, 

uning  eng  pastki  qatlamlari  ilk  paleolit  davriga  oiddir.  Shuningdek, 

Qizilolmasoy  va  Toshsoy  (Ohangaron)  makonlaridan  ham  ilk  paleolit 

qatlamlari  ochilgan  hamda  bu  yerdan  lOOdan  ziyod  chopper,  nukleus, 

qirg' ich va tarashlag' ich tosh qurollar topilgan.

Tadqiqotchilar  Tyanshan  etaklaridagi  Onarcha  (Qirg'iziston) 

makonidan  hamda  Pomir  etaklaridagi  Qoratov  (Janubiy  Tojikiston) 

makonlaridan  ham  ilk paleolit davri  qatlamlarini  aniqlab bu qatlamlardan 

juda ko'plab tosh qurollar topganlar.

Ilk  paleolit  (Ashel  madaniyati)  davri  eng  qadimgi  odamlaming 

makonlaridagi  topilmalarida  sodda  va  qo'pol  tosh  qurollar  ko'pchilikni 

tashkil etadi.  Bu davr kishilarining qurollari  o'zining soddaligi, qo'polligi, 

turlarining  kamligi  jihatdan  keyingi  davrlardan  keskin  farqlanadi.  Ilk 

paleolit davri odamlari jismoniy jihatdan ham,  aqliy jihatdan ham  hozirgi 

qiyofadagi  aql-idrokli  odamlardan  ajralib  turadilar.  Ular  asosan 

tennachilik va  ovchilik bilan tirikchilik  o'tkazganlar hamda tabiat oldida 

juda  ojiz  boMib,  unda  mavjud  bo'lgan  tayyor  mahsulotlami  o'zlashtirib 

yashaganlar.  Ular  na  diniy  tushunchani,  na  hunarmandchilikni  va  tia 

chorvachilikni bilganlar.

20


0 ‘rta  pa I eo lit  (Mustye madaniyati)  -  qadimgi  tosh  asrining  muhim 

va  ajralmas  qismi  hisoblanadi.  Bu  davrga  oid  dastlabki  yodgorlik 

Teshiktosh  (Surxondaiyo)  g‘or  makoni 

1938-yilda  A.Okladnikov 

tomonidan  ochilgan  edi. 

Keyinchalik 

O'rta  Osiyo  hududlarida 

tadqiqotchilar  tomonidan  o‘rta  paleolit  davriga  oid  ko‘plab  makonlar 

aniqlandi 

va  ularda  tadqiqot  ishlari  olib  borildi.  Omonqo‘ton 

(Taxtaqoracha dovoni,  Samarqand),  Qo‘tirbuloq  va Zirabuloq  (Zarafshon 

vodiysi),  Qorabura  (Vaxsh  vohasi),  Jarqo‘rg'on  (Shimoliy  Tojikiston), 

Obirahmat  (Toshkent  viloyati), 

KoMbuloqning  yuqori 

qatlamlari 

(Toshkent 

viloyati), 

Qizilnur 

(Qizilqum), 

Tossor  (Qirg‘iziston). 

Og‘zikichik  (Tojikiston),  Xo'jakent  (Toshkent  viloyati),  Qopchig‘ay 

(QirgMziston)  kabi  ko'plab  makonlar  o'rta  paleolit  davriga  oid  bo'lib, 

ularning  jami  300  ga  yaqinlashib  qoladi.  Tadqiqotchilaming  fikrlariga 

qaraganda,  0 ‘rta  Osiyo  hududlarida o'rta  paleolit  nisbiy  tarzda mil.  avv. 

100-40 ming yilliklami o‘z ichiga oladi.

Surxon 


vohasidagi 

(Boysuntog') 

Teshiktosh 

g‘or-makoni 

topilmalari  nafaqat  O'zbekiston,  balki  butun  dunyo  arxeologiya  fanida 

mashhurdir. 0 ‘rta paleolit davriga mansub bu g‘or-makon shimoli sharqqa 

qaragan  boMib,  kengligi  20  m,  balandligi  9  m,  chuqurligi  21  m. 

Tadqiqotlar  natijasida  g‘or-makondan  beshta  madaniy  qatlam  aniqlanib, 

bu qatlamlardan 3000 ga yaqin tosh quroliar topilgan.  Undan tashqari turli 

hayvonlar:  qoplon,  yovvoyi  ot,  eshak,  quyon  va  turli  qushlaming  suyak 

qoldiqlari  aniqlangan.  Tosh  quroliar  orasida  qirg‘ich-tarashlag‘ichlar 

alohida  o‘rin  egallab,  ularning  ba’zilari  kesgich  qurol  vazifasida 

ishlatilgan boMishi ham mumkin.

Eng  muhimi  shundaki,  Teshiktosh  g‘or-makonining  yuqori 

qatlamlaridan 

yashar 



boianing 

skelet 


suyaklari 

topilgan. 

Tadqiqotchilaming  fikrlariga  qaraganda,  bu  bola  neandertal  tipidagi 

qadimgi  odam  vakilidir.  Bu  bola  dafn  etilganda  ibtidoiy  dafn 

marosimlariga  amal  qilinib,  jasad  atrofiga  tog‘  echkisi  shoxlari  qadab 

qo‘yilgan.  Shuningdek,  g‘or-makondan  gulxan  izlari  va  kul  qoldiqlari 

topi lib,  gulxan  o'rni  va  atroflaridan  tog'  echkisi  suyak  qoldiqlari 

aniqlangan  Teshiktosh  odami  0 ‘rta  Osiyodagi  neandertal  qiyofadagi 

qadimgi  odamlarning  yagona  vakili  boMib,  bu  hududlardan  hozirgacha 

boshqa topilmagan.

Toshkent  viloyatidagi  O birahm at  makoni  Tyanshan-Chotqol 

tizmasidagi  Paltov  soyining  yuqori  oqimidan  topilgan.  G‘or-makon 

yoysimon  shaklda  boMib, janubga qaragan,  sahni  keng,  quruq  va yorug'. 

G‘orda  10  mctr  qalinlikdagi  21 ta  madaniy  qatlam  aniqlangan  boMib,

21


ushbu  qatlamlar  qadimgi  odamlar  bu  yerda  uzoq  vaqt  yashaganlaridan 

dalolat  beradi.  Madaniy  qatlamlardan  ohak  toshli  chaqmoq  toshdan 

yasalgan  xilma-xil  mehnat  qurollari, jumladan,  nukleuslar,  parrakchalar, 

o‘tkir 


uchli 

sixchalar, 

qirg‘ichlar 

va  kurakchalar, 

uchrindidan 

tayyorlangan  kesgichlar  topilgan  boMib,  ulaming  umumiy  soni  30 

mingdan  oshadi.  Shuningdek,  Obirahmatdan  hayvon  suyaklaridan 

yasalgan  bigizlar  hamda  bug'u,  tog'  echkisi.  to'ng'iz,  jayron,  arxar  va 

boshqa  hayvonlaming  suyaklari,  gulxan,  kul,  ko‘mir  va  boshqa  narsalar 

qoldiqlari  ham  topilgan.  Tadqiqotchilarning  fikrlariga  qaraganda, 

Obirahmatda  qadimgi  odamlar  miloddan  120-40  ming  yil  iigari  yashab 

terib-termachilik va yowoyi hayvonlami ovlab tirikchilik qilganlar.

Topilmalari  bilan mashhur boMgan Qo‘tirbuloq makoni  Samarqand 

viloyati  Kattaqo‘rg‘on  hududlaridan  topilgan.  Tadqiqotlar  natijasida 

makondan  5  ta  madaniy  qatlam  aniqlangan.  Qatlamlaming  qalinligi  har 

xil  boMib,  ulardagi  topilmalar ham  bir xilda tarqalmagan.  Bu qatlamlarda 

o'tkir  uchli  poykonlar,  qirgMchlar,  teshgichlar,  ikki  tomoniga  ishlov 

berilgan bargsimon qurollar va boshqa turli-tuman tosh qurollar topilgan. 

Shuningdek,  ko'plab  yowoyi  hayvonlar  -  fil,  bug‘u,  yowoyi  ot,  quyon 

kabilarning  suyaklari  aniqlangan.  QoMirbuloqda  yashagan  qadimgi 

odamlar  mevalar  va o'simlik  ildizlari  hamda yowoyi  hayvonlami  ovlab 

turmush tarzi yuritganlar.

0 ‘rta paleolit davriga kelib qadimgi  odamlar O 'rta Osiyoning keng 

hududlariga  tarqala  boshlaydilar.  Bu  davrda,  ayniqsa  uning  so‘nggi 

bosqichida  qadimgi  odamlaming  turmush  tarzida  va  mehnat  qurollarida 

yangi  unsurlar  paydo  bo'ladi.  Qurollaming  turlari  ko'payadi.. Ayniqsa, 

ovchilik  bilan  bogMiq  boMgan  nayzasimon  o‘tkir  paykonlar,  turli 

pichoqlar,  qirgMchlar,  kesgichlar  shular  jumlasidandir.  Bu  davming 

ijtimoiy  hayotdagi  eng  muhim  xususiyali  shundaki,  bu  davrda  ibtidoiy 

to'dadan  urug'chilik  jamoasiga  o'tila  boshlandi.  Hozirgi  zamon 

odamlariga  o‘xshash  odamlar  (kromanyon)  paydo  boMishi  uchun  zamin 

hozirlandi.

Bu  shart-sharoitlaming  negizida  mehnat  qilish  bilan  bevosita 

bogMiq  mehnat  qurollarining  takomillashuvi  va  shu  asosda  o‘sha  davr 

kishilarining xo‘jalik  hayotidagi  dastlabki  olg'a siljishlar yotadi.  Demak, 

bu 


davr 

ishiab 



chiqarish 

bilan 


bogMiq 

boMgan 


qurollar 

takomillashayotgan,  nutq  madaniyati  o‘sib borib,  fikrlash  nisbatan  ancha 

oshgan,  olov sunMy tarzda yaratila boshlangan,  ovchilik ancha rivojlanib, 

keng hududlarga tarqaigan davr edi.

22


O'rta  paleoiit davri  O'rta  Osiyo  hududlarida tabiiy  iqlirn  o'ziga xos 

bo‘lib,  yozda  ob-hava  iliq  va  quruq,  qishda  esa  sovuq  va  namgarchilik 

bo'lgan.  Bu  davrning  o'rtalari  va  oxirlariga  kelib  shimoldan  ulkan 

muzlikning  siljib  kelishi  natijasida  iqlirn  tamoman  o'zgaradi.  Natijada 

qadimgi  odamlar  turmush  larzida  katta  o'zgarishlar  bo‘ lib  o'tdi.  Sovuq 

iqlim  tufayli  odamlar  ko'proq  g'orlarga joylasha boshlaydilar.  Janubdagi 

kichik  tuyoqli  issiqsevar  hayvonlar  qirilib  ketib  shimol  bug‘ulari, 

mamontlar,  ulkan  ayiqlar  paydo  bo‘ladi.  Ulkan  hayvonlaming  paydo 

boMishi  esa  o‘z  navbatida  jamoa  bo'lib  ovchilik  qilishning  paydo 

bo'lishigaolibkeldi.  ,

Undan  tashqari  sovuq  iqlim  tufayli  o'rta  paleoiit  davri  odamlari 

olovni  kashf  etdilar  hamda  sun’iy  olov  chiqarish  va  uni  saqlashni 

o'zlashtirdilar.  G‘or  va  ungurlarni  o'zlashtirish,  o‘choq  yasab  uning 

atrofida  to‘planish  va nihoyat jamoa  bo'lib  ov  qilish  uslublarining paydo 

bo'lishi  mintaqamizdagi  qadimgi  odamlar  ijtimoiy-iqtisodiy  hayotida 

muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.

So'nggi  paleoiit  uzoq  davom  etgan  qadimgi  tosh  asrining  oxirgi 

bosqichi  bo'lib,  nisbiy  tarzda  mil.  avv.  40-12  ming yilliklarni  o‘z  ichiga 

oladi. 

Bu 


davr 

yodgorliklari 

mustye 

madaniyati 



yodgorliklari 

madaniyatiga  nisbatan  kainroq  o‘rganilgan.  Hozirgi  kunga  qadar  0 ‘rta 

Osiyoda  bu  davrga  oid  30  dan  ziyod  makonlar  ochiigan.  Samarqand 

(shaharning  o‘zida),  Xo‘jag‘or  (Farg'ona  vodiysi),  Shug‘nov  (Pomir 

etaklari),  Ko'lbuloq (Toshkent viloyati),  Qorakamar (Tojikiston), Achisay 

(Qozog'iston) yodgorliklari shular jumlasidandir.

Toshkent 

viloyatida 

(Ohangaron) 

joylashgan 

Ko‘lbuloq 

makonining eng tepadagi uchta qatlami so'nggi paleoiit davriga oiddir. Bu 

qatlamiardan  nisbatan  takomillashgan  tosh  qurollar  hamda  ko'plab 

hayvon  suyaklari  topilgan.  Shuningdek,  so'nggi  yillarda  Toshkentning 

g‘arbidagi  Bo'zsuv  I  makoni  ham  so'nggi  paleoiit  davriga  oid  ekanligi 

aniqlangan.

Samarqand  shahrida  1939-yiIda  ochiigan  yodgorlik  mintaqadagi 

so'nggi  paleoiit  davriga  oid  dastlabki  makon  hisoblanadi.  Samarqand 

makoni  ko'p qatlamli bo'lib bu qatlamiardan ko'p sonli (7,5 ming) xilma- 

xil  topilmalar  topilgan.  Ular  orasida  qirg'ichlar,  kesgichlar,  sixchalar, 

pichoqlar,  ushatgichlar,  boltalar  kabilar  bor.  Shuningdek,  madaniy 

qatlamiardan  gulxan  qoldig'i,  ko'mir  parchalari  va  gulxan  atrofidan 

hayvonlar  hamda  o'simliklar  qoldiqlari  aniqlangan.  Bu  topilmalar  bu 

yerda 


yashagan 

kishilaming 

ovchilik 

va 


termachilik 

bilan 


shug'ullanganliklaridan dalolat beradi.

23


Umuman  olganda,  ko'pchilik  tadqiqotchilar  0 ‘rta  Osiyo  so‘nggi 

paleolit  davrini  asosan  uchta  -  Samarqand,  Xo‘jag‘or  va  KoMbuloq 

madaniyatlariga  фашШаг.  Bu  daviga  oid  madaniyatiardan  faqat 

Samafqand  shahridan  so‘nggi  paleolit davri  odamining  qoldiqlari,  ya’ni, 

yelka suyak qismlari, pastki jag‘  va tishlar topilgan  boMib,  tadqiqotchilar 

bu  suyaklarni  25-30  yoshJi  kroroanyon  qiyofali  ayolga  tegishli  boMgan 

deb Hisoblaydilar.

So'nggi  paleolit  davriga  kcHb  odamlarning  hayoti  va  turmush 

tarzida ham turli  o‘zgarishlar bo'lib o'tadi.  Xususan,  odamlar  g‘orlardan 

chiqib  yengil  turar  joylar,  chayla  va  yarim  yertoMalarda  yashay 

boshjadilar.  Ular  endi  faqat  tog‘li  hududlarda  yashab  qolmay  vohalar 

bo‘ylab  tarqalib,  teldsliklarda,  daryo  va  ko'Dar  bo'ylarida joylashadilar 

hamda qarindosh-urug'chilik jamoalariga bo'linadilar. Natijada jamiyatda 

juft Qilalar paydo bo'ladi hamda ular ayrim  urugMarni  birlashtirib  urug* 

jn M M n i tashkil etadi lar.

Urug'chilik  (matriarxat)  qadimgi  jamiyat  tarixining  alohida 

bosqichini  tashkil  etib>  bu  jarayon  ijtimoiy 

hayotdagi 

qator 

o'

2

garishiarning  paydo  boMishiga  2amm  yaratdi.  Lekin  dastlabki 



unigfchilik tuzumi nisbatan rivojlanishnmg yuqori bosqichiga ko'tarilgan 

bo'lkhiga qaramay. bu davr odamlari ovchflik, termachilik va baliqchilik 

bite) kun kechirar edilar.

Paleolit  davriga  xulosa yasab, 

shuni 


aytish  mumkinki,  bu  davrda 

«daaaing  paydo  bo'Bshi  jarayaal 



(m tropogeaez)  asosan  tugadi. 

Qadimgi  odamlar  xo'jaHi  yuritishning 

eng 


oddiy  yoMlaridan  (terib- 

tmnachlab) 



murakkabroq 

to'rimshlariga 



(ovdulik, baliqchi1ik)ga o'tdi lar. 

Olov kashf 



etildi. 

bisoniyat te*da dawidan m g'chilik tuzumiga 



o ‘td l 

Wfcnat  qurollari 



iriaMhSMrib, 

ularning  turiari 



ko'paydi 

va 


sifrti 

yaxshifamib 



bordi.

Bu davrda qadtmgi odamlar 

oiasida 


dasthMd 

diniy 


qarasfebr paydo 

bo'ldi. Teshiktoshda murdani maxsus qabr qazib ko*mH3«hi, uning yoniga 

tog1 echkismmg shtndari v a » *  quroliar  

m

*  



edi.  Bu  janyon  paleolit  davri 

neandertal 



odamlari  garchi  sodda 

boMsdda, ko'mish 

aaro &imlarigaTicya qflgpnHdaridan 



dalolat beradi

Tosh asrinmg keyingi rivqjtariA davri ianda manlK (eSta task) 



am

i  deb qabul qilingan. 0*na Osiyoda mezzritt davri nisbiy tarzda 



mi). 

aw .13-7 ming yiffiklar deb qabol qflrogm. Mcrofibodamlanm^ yer 



yuzi

34

bo'ylab keng tarqalish  davri  bo'lib,  ular shimol tomonga ham,  Pomir kabi 

baland  tog‘li  hududlarga  ham  tarqala  boshlaydilar.  Kaspiy  bo‘ylaridan 

Tyanshan 

-Pomirgacha, 

Markaziy 

Qozog'istondan 

Kopettog' 

etaklarigacha  boigan  hududlardan  mezolit  davri  yodgorliklarining 

namunalari  topib  o'rganilgan.  Machay  (Surxondaryo),  Obishir (Farg'ona 

vodiysi),  Markaziy  Farg‘ona,  Bo'zsuv,  Qo'shilish  (Toshkent),  Aydabol, 

Jayronquduq  (Ustyurt),  Oshxona,  Chilchorchashma  (Tojikiston).  Darayi 

sho‘r(Vaxsh  vohasi) kabilar shular juinlasidandir.

Mezolit davriga kelib yer yuzidagi  ulkan muzlikning yana shimolga 

tomon  siljishi  natijasida  iqlim  barqarorlashib  hozirgi  davrdagiga  ancha 

o'xshab  qolgan  edi.  Buning  natijasida  0 ‘rta  Osiyo  hayvonot  olami  va 

o'simliklar dunyosida ancha o'zgarishlar sodir bo'ldi.

Paleolit davrining yirik hayvonlari  yoqola borib ular o‘rniga kichik 

tuyoqli,  tcz  yuguiuvchan  hayvonlar  -  jayron,  sayg‘oq,  bug‘ular,  tog1 

echkisi,  arslon,  yo‘lbars,  qoplon,  quyon  kabilar  ko‘paya  boradi. 

Shuningdek.  janubga  xos  issiqsevar  yovvoyi  boshoqli  o'simlik  va 

daraxtlar  ham  tobora ko‘payib  bordi.  Tabiat  va  iqlimdagi  bu  o'zgarishlar 

mezolit  davri  kishilarining  hayotida  ham  o'zgarishlar  sodir  bo‘lishiga 

sabab bo‘ldi.

Bu  davrga  kelib  kishilar  nisbatan  nozikroq  quroliar  tayyorlashni 

o'zlashtira  boshladilar.  Xususan,  janubiy  o'lkalarda,  shuningdek,  0 ‘rta 

Osiyoda  turli  geometrik  shakldagi  mayda  qurolchalar-mikrolitlar  paydo 

bo'lib,  ular  uchun  suyak  va  yog‘och  dastachalardan  qadama  sifatida 

foydalanilgan.  Undan  tashqari,  bu  davrda  insoniyat  o‘z  tarixidagi 

dastlabki  murakkab  moslama  -  o‘q-yoyni  kashf  etdi.  Natijada  chopqir, 

kichik  tuyoqli  hayvonlar  va  parrandalami  ov  qilish  imkoniyati  paydo 

boMdi.

Bu davrning eng katta yutuqlaridan yana biri yovvoyi hayvonlar -it, 



qo‘y, echki  kabi laming qo‘lga o ‘rgatila boshlanib, xonakilashtiriiishidir. 

Arxeologik tadqiqot lar  natijalariga qaraganda,  mezolit davriga  kelib Old, 

Yaqin  va  0 ‘rta  Osiyoning  ba’zi  joylarida  termachilikdan  yovvoyi 

o‘simliklami  xonakilashtirishga hamda ovchilikdan  chorvachilikka o ‘tish 

boshlanadi.  Bu  jarayon  ilg‘or,  unumdor  ishlab  chiqaruvchi  kuchlaming 

rivojlanish darajasi  va tabiiy-geografik iqlim bilan bevosita bog'liq edi.

Mezolit davrining mashhur yodgorliklaridan biri Surxon  vohasidagi 

Machay  (Boysun)  g'or  makonidir.  Daryo  sathidan  70  m etrcha. 

baland I ikda  joylashgan  bu  makon  ko'p  qatlamli  boMib,  ushbu 

qatlamlardan  ko'plab  suyak  va  asosan  tosh  quroliar  topilgan.  Suyak 

quroliar  bigiz,  igna,  so‘zan  kabilardan  iborat  bo'lsa,  tosh  quroliar  -

25


pichoqlar, arrasimon quroliar,  kesgichlar, usblatgich toshlar,  nayza va o'q 

uchlari kabilardir.  Bu qurollarning o‘ziga xos belgilari mavjud boMsa ham 

Janubiy  Qozog* iston  va  Yaqin  Sharqdagi  mezolit  yodgorliklaridan 

topilgan tosh qurollarga o'xshab ketadi.

Machay makoni topilmalarining eng ahamiyatli tomoni shundaki, bu 

yerdan  antropoiogik  topilmalar  -  odam  bosh  suyaklari,  tishi,  jag‘i  va 

boshqa  a'zolari  qoldiqlari  topilgan  bo‘lib,  bu  topilmalami  o'rganish 

tadqiqotchilarga  0 ‘rta  Osiyoning  jamibi  mezolit  davri  kishilarining 

yevropoid irqiga mansub ekanligini aniqlash imkonini berdi.

Odam  suyaklaridan  tashqari  Machayning  madaniy  qatiamlaridan 

bo‘ri,  Julki,  bars,  mo'ynali  suvsar,  quyon,  jayia,  olmaxon  kabi 

hayvonlarning ham suyak qoldiqlari topilgan. Tadqiqotchilaming fikricha, 

bu  yerda  20  turdan  ziyod  hayvon  suyaklari  mavjud  bo‘lib,  ularning 

aksariyati  mayda,  sindirilgan  va  olovda  kuydirilgan.  Demak,  machaylik 

mezolit  davri  odamlari  olovdan  keng  foydalanganlar  hamda  hayvon  va 

parranda go‘shtlarini olovda pishirib yeganlar.

Farg'ona  vodiysidan  mezolit  davriga  oid  O bishir  g‘or-makonidan 

tosh  quroliar,  bigizlar,  qirgMchlar,  pichoq  qadamalari  topilgan. 

Shuningdek,  topilmalar  orasida  yovvoyi  hayvonlarning  maydalangan  va 

sindirilgan suyaklari,  baliq tutishda  ishlatiladigan  qadoq toshlar ham bor. 

Topilgan  ashyolarga  asoslanib,  obishirliklar  baliqchilik,  ovchilik  va 

termachilik bilan shug'ullangan deyishimiz mumkin.

Keyingi  30-35  yil  ichida  Markaziy  Farg‘ona  hududlaridan 

Sho‘rko‘1, AchchiqkoM, Yangiqadam, Bekobod, Zambar, Toypoqko‘1 kabi 

80ga  yaqin  mezolit  davri  yodgorliklari  aniqiandi.  Ulaming  ko'pchiligi 

koM  yoqalaridan  topilgan  bo'lib  aftidan  bu  joylar  mezolit  davri 

kishilarining  yashashlari  uchun  ko'pgina  qulayliklarga  ega  boMgan.  Bu 

yerlardan  topilgan  ko‘pgina  qurol  va  tosh  buyumlar  o'zining  nisbatan 

nozikligi,  ixchamligi  bilan  paleolit  davri  qurollaridan  ajralib  turadi. 

Markaziy  Farg'ona tog'lari  orasida yashagan  mezolit davri  qabilalarining 

turmusb  tarzi  yovvoyi  hayvonlami  ovlash  va  termachilik  bilan  bog'liq 

bo'lib,  Markaziy  Farg'onadagi  mezolit  davri  qabilalari  xo'jalik  hayotida 

ovchilik,  termachilik  hamda  baliqchilik  qulay  tabiiy-geografik  sharoiti 

mazkur hududlarda qadimgi  odamlaming keng tarqalib yashashlari uchun 

keng imkoniyat yaratgan.

O'rta  Osiyo  tarixida  neolit  davrining  (yangi  tosh  asri)  yuqori 

chegarasi  mil.aw.Vl-quyi  chegarasi  IV-II1  ming  yilliklar  bilan 

belgilanadi.  Bu  davr  O 'rta  Osiyoda  uchta:  Joytun,  Kaltaminor  va  Hisor 

madaniyatlarining  rivojlanishi  bilan  izohlanadi.  Neolit  davri  qabilalari

26


aksariyat  hollarda  daryo  sohillari  va tarmoqlari  yoqasida,  k.o‘1  bo'ylarida 

yashab, tabiiy imkoniyatlardan kelib chiqqan holda baliqchilik va ovchilik 

yoki  dehqonchilik  va  chorvachilik,  ayni  vaqtda  qisman  hunarmandchilik 

biian  shug'ullanganlar.  Neolit  davri  turli 

sharoitlarda  yashagan 

odamlarning  mehnat  qurollari  mezolit  davridagiga  nisbatan  takomillasha 

borgan.

Joytun  madaniyati  Janubiy  Turkmanistonda,  Ashgabat  shahridan 



25  km  shimoldagi  Joytun  manzilgohidan  topilgan  bo'lib,  bu  madaniyat 

qoldiqlari  nafaqat  Turkmaniston,  balki  butun  O'rta  Osiyoda  masbhurdir. 

Joytun  qishlog'i  bir  necha  uylardan  tashkil  topgan  bo‘lib,  uylarning 

maydoni  12-14  kv.m  dan  iborat.  Uy  dcvorlari  somon  aralashtirilgan 

paxsadan qurilgan. Uylar to'g'ri to'rtburchak bo‘lib, bir xonalik va har bir 

xonada alohida o‘choq izlari topilgan.  Uylar yonida esa omborxona, saroy 

va xo'jalik o'raiari  ham  bor. Tadqiqotchilar fikrlariga qaraganda Joytunda 

30  ga  yaqin  uy  bo'lib  unda  130-150  kishi  yashagan.  5-6  kishilik  oila 

yashagan  uylarda ona urug'i hukmron bo'lgan.

Uylardan  ayollaming  loy  va  toshdan  yasalgan  haykalchalari, 

shuningdek,  har  xil  taqinchoq  va  bezaklar topilgan.  Joytun  xarobalaridan 

bug'doy,  arpa izlari,  yorma tosh, tosh  boltalar,  parrakchalar, qurol  sifatida 

ishlatiladigan 

0

‘tkir  uchli  toshlar,  teshgich  parchalar,  qirg'ichlar,  kamon 



o‘qlarining uchlari-poykonlar topilgan.

Joytun  makonidan  qo'lda  ishlangan  sopol  idishlar  namunalari  ham 

topilgan  bo‘lib,  ular  O'rta  Osiyodagi  dastlabki  sopol  namunalaridir. 

Joytun  qishlog'i  aholisi  mil.  avv.  Vl-V  ming  yilliklarda  yashab  asosan 

dehqonchilik,  chorvachilik,  qisman  esa  ovchilik  biian  shug'ullanganlar. 

Joytunda  O 'rta  Osiyodagi  dastlabki  dehqonchilik  madaniyati  rivojlanadi 

va  bu  makon  hozircha  mintaqadagi  dastlabki  dehqonchilik  qishlog'i 

hisoblanadi.  Joytunlar  sun’iy  ariq  va  kanallar  qazib  sug‘orma 

dchqonchilikka  asos  solganlar.  Umuman  olganda  Kopctdog1  bilan 

Qoraqum  oralig'idagi  hududlardan  ko'plab  neolit  davri  makonlari 

ochiigan.  Bu  makonlardagi  xo'jalik  ishlab  chiqarishi  va  madaniyati  bir- 

biriga juda o‘xshashligi  sababli  ularni  fanda Joytun  madaniyati  (dastlabki 

topilgan joy nomi  bilan) deb atash qabul qilingan.

Kaltam inor madaniyatiga oid makonlar dastlab Amudaryo etaklari 

va  Xorazm  hududidan  topilgan  bo'lib  bular  orasida  Xorazmdagi 

Jonbosqal’a  makoni  diqqatga sazovordir.  Bu  yemi  qazish paytida  chayla 

va  yarim  yerto'la  shaklidagi  makon  ochiigan.  Bu. makon  yog'och  ustun, 

sinchlar  bilan  ko'tarilgan.  Ustiga  ko'ndalang  yog'ochlar  tashlanib,  usti 

qamish  bilan  berkitilgan.  Chayla  o'rtasidan  katta  markaziy  o'choq

27


qoldig'i,  atrofida mayda  o‘choq  qoldiqlari  aniqlangan.  Makondan  nayza 

poykonlar,  kamon  o‘qlarining  uchlari  va  boshqa  tosh  quroliar  topilgan. 

Shuningdek,  madaniy  qatlamlardan  baliq,  yovvoyi  cho‘chqa,  qirg‘ovul 

suyaklari  va jiyda danaklari  ham  topilgan.  Topilmalar orasida sopol  idish 

namunalari  ham  boMib,  tadqiqotchilaming  fikrlartga  qaraganda  ular  mil. 

avv.  V-IV ming yilliklarga oiddir.

Kaltaminor  madaniyatiga  oid  yodgorliklar  Zarafshon  etaklaridagi 

Darvozaqir  makonidan  ham topib  o‘rganilgan.  Bu  yerdan  topilgan  sopol 

idish  namunalari  Jonbosqal’a  sopollariga  juda  o‘xshashdir.  Quyi 

Zarafshon  va  Qashqadaryo  etaklaridagi  Darvozaqir,  Katta  va  Kichik 

Tuzkon,  Qorong‘isho‘r,  Poykent  makonlaridan  topilgan  tosh  quroliar  va 

sopol  buyumlar  hamda  boshqa  ashyolarni  o'rganish,  tahlil  etish,  Yaqin 

Sharq,  Qozog'iston,  Ural  va  boshqa  joylardan  topilgan  neolit  davri 

ashyolari  bilan  qiyoslash  natijasida  tadqiqotchilar  yuqorida  cslatilgan 

makonlar  Kaltaminor  madaniyatiga  mansub  boMib mil.  avv.  fV-IH  ming 

yilliklarga  oid  degan  xulosaga  keldilar.  Bu  makonlarda  yashagan  neolit 

davri  odamlari  termachilik, jayron,  yovvoyi  cho‘chqa,  bug‘u  va  boshqa 

hayvonlar hamda baliq ovlab kun kechirishgan.

So'nggi yillarda 0 ‘rta Osiyoning sharqiy hududlaridan, Hisor-Pomir 

togMaridan  ko‘plab  neolit  davri  yodgorliklari  ochildi  va  o'rganildi.  Bu 

o'ziga xos  madaniyat  fanda  Hisor  madaniyati  degan  nom  oldi.  Asosan 

tog'oldi  va  togMiklarga  xos  bo‘lgan  Hisor  madaniyatiga  mansub 

yodgorliklar  200  dan  ziyod  bo'lib  Tutqovul,  Soysayyod,  Quyi  Bulyon, 

Darayi  Sho‘r,  Gaziyontepa  kabilar  shular  jumlasidandir.  Hisor 

madaniyatiga mansub yodgorliklar asosan  mil. avv. V-I1I ming yilliklarga 

oiddir.


Hisor  madaniyati 

sohiblari 

sopol 

idishlar 



yasab, 

asosan 


chorvachilik,  ovchilik,  qisman  termachilik  bilan  shug‘ullanganlar.  Hisor 

makonlaridan topilgan turli-tuman  topilmalar ushbu jarayonlardan dalolat 

beradi.

Demak, 


0 ‘rta 

Osiyoning 

barcha 

hududlaridan-shimoldagi 



Ustyurtdan,  Markaziy  va  Janubiy  Qozig'istondan,  Qizilqum  va 

Qoraqumdan,  Qashqadaryo  va Zarafshon  vohalari,  Toshkent  vohasi  va 

F«rg‘ona  wodiysidan  ko'plab  neolit davri  makonlari  ochilgan.  Xususan, 



Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   57


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling