Alishyer navoiy nomidagi samarqand davlat univyersityeti


Download 8.06 Mb.

bet18/81
Sana14.02.2017
Hajmi8.06 Mb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   81

2-masala: 

 IX-XII asrlarda Markaziy Osiyoda  fan  va  madaniyat bobida shu qadar ajoyib  fan kashfiyotlari  va 

tadqiqotlari yaratildiki, bu o’tmish ajdodlarimizning jahon madaniyati xazinasiga qo’shgan byebaho 

hissasigina  bo’lib  qolmasdan,  ularning  aql-zakovatining  nihoyatda  yuksakligidan  ham  dalolat 

byeradi. 


 

125 


Bu  haqda  M.  Xayrullayevning  “O’rta  Osiyoda  ilk  uyg’onish  davri  madaniyati”  (Fan,  1992)  va  F. 

Sulaymonovaning  “SHarq  va  G’arb”  (O’zbyekiston,  1997)  asarlarida,  shuningdyek  vatandosh, 

mashhur  mutafakkir  va  donishmandlarga  bag’ishlangan  “Ma’naviyat  yulduzlari”  (Myeros,1999) 

to’plamida  va  qator  boshqa  risolalar  va  maqolalarda  boy  va  syermazmun  matyeriallar  byeriladi. 

YUqorida  qayd  qilingan  3ta  asarlarda  200ga  yaqin  donishmandlar  va  mutafakkirlar  nomlari 

ko’rsatilgan. Ular ijodini o’rganish biz uchun juda katta byebaho ma’naviy myerosdir. 

Avvalo  shuni  ta’kidlash  lozimki,  o’sha  davrdagi  donishmandlarning  ko’pchiligi  qomusiy  olim 

bo’lganlar,  ular  bir  vaqtning  o’zida  aniq  va  gumanitar  fanlarning  turli  sohalari  bo’yicha  yuqori 

darajadagi  bilimdonlar  bo’lganlar,  bilim  sohasida  o’zaro  aloqalar  o’rnatish  va  munosabatlarni 

aniqlash na’munalarini ko’rsata bilganlar. 

IX-XII asrlardagi ilmlarning hajmi, miqyosi va kyengligini ayrim allomalar asarlarida qayd etilgan 

ilmlar  tasnifidan  bilish  mumkin.  Jumladan,  X  asrda  ijod  qilgan  Abu  Abdulloh  al-Xorazmiy 

“Mafotih al-ulum” asarida ilmlar tasnifini batafsil yoritadi. Undan oldin Farobiyning “Ikso al-ulum” 

risolasida  esa  barcha  ilmlarni  5  ta  katta    bo’limga  ajratadi.  Til  haqidagi  ilm  o’z  ichiga  7  qismni 

oladi,  so’ng tabiiy va ilohiy fanlar yoki riyoziyot va shaharni boshqarish haqidagi ilmlar. X asrda 

yaratilgan  “Sof  bifodorlar”ning  “Ilmiy  san’atlar  haqida”gi  kitobida  umumiy  ilmlar  4ta  katta 

guruhga bo’linadi. Har bir guruh o’z navbatida qator sohalarni o’z ichiga oladi, hammasi bo’lib 36ta 

ilm tarmog’i sanab o’tiladi.  Al-Xorazmiyning  “Mafotik al-ulum” kitobida  barcha  ilmlar an’anaviy 

ilmlar va gumanitar ilmlarga hamda noan’anaviy, noarab ilmlarga bo’linadi. Birinchisi fiqh, kalom, 

grammatika,  ish  yuritish,  shye’riyat hamda tarix  ilmini:  ikkinchisi  noarab  ilmlar -  falsafa,  mantiq, 

tibbiyot,  arifmyetika,  gyeomyetriya,  falakkiyot,  musiqa,  myexanika,  kimyo  singari  fanlarni    o’z 

ichiga  oladi.  Umuman  barcha  ilmlar  arablarda  ilgaridan  ma’lum  bo’lgan,  shariat  o’z  ichiga  olgan 

ilmlar  hamda  arablarda  ma’lum  bo’lmagan,  shariatga  aloqasiz,  boshqa  xalqlardan  kirib  kyelgan 

ilmlarga  ajratish  odat  bo’lgan.  Arablarda  bo’lmagan  ilmlar  asosan  qadimgi  yunonlarda  kyeng 

o’rganilgan ilmlardan tashkil topgan. 

IX-XII  asrlarda  Markaziy  Osiyo  xalqlari  ilmu-fanning  turli  sohalarida  dunyo  madaniyatiga 

unutilmas  hissa  qO’shdilar.  Ayniqsa  Xorazmiy,  Farobiy,  Ibn  Sino,  Byeruniy  kabi  olimlar  xizmati 

byeqiyosdir. Ular tabiatshunoslik va gumanitar ilmlar sohasida ulkan ishlar bajarganlar. 



Muhammad  ibn  Muso  al  Xorazmiy  (780-850)  buyuk  matyematik,  astronom  va  tarixchi  bo’lgan. 

Xalifalik  markazi  Bog’doddagi  ilmiy  markaz  “Baytul  xikma”  rahnamosi  edi.  “Algyebra”  va 

“Algoritm”  tushunchalarining  paydo  bo’lishi  Xorazmiy    faoliyati  bilan  bog’liq.  “Algoritm” 

Xorazmiy nomining lotincha ifodasi, “Algyebra” so’zi esa uning matyematikaga oid “Aljabr va al-

muqodama”  asarining    birinchi  so’zi  lotincha  talaffuzidan  olingan.  Xorazmiyning  12dan  ortiq 

risolalari  bo’lgan  uning  “Arifmyetikaga  doir  risola”sida  hind  raqamlari  asosida  hozirgi  davrda 

insoniyat  kyeng  foydalanayotgan    o’nlik  pozitsion  hisoblash  sistyemasini  tuzgan.  Xorazmiyning  

eng yirik astranomik asari - uning “Ziji”dir.Olim  bu asarini  830 yil atrofida yozgan. Uning bu asari 

37  bob,  116  jadvaldan  iborat.  Uning  mashhur  asari  “Yer  yuzining  kartasi”  musulmon  sharqida 

gyeografiya  ilmini  boshlab  byergan.  U  o’rta  asr  SHarqida  birinchi  bo’lib  “Kitob  at-tarix”  asarini 

yozgan.  Bulardan  tashqari  u  astronimiyaga  oid,  kalyendar  tuzish,  vaqtni  o’lchash  va  soat  haqida 

risolalar yozgan. 

“Tarix kitobi”da Xuroson, Kichik Osiyo va Muvorounnahrning VIII-XV asrlariga oid ma’lumotlar 

byeriladi. 



Ahmad al – Farg’oniy (taxminan 798-850 y.y.) Farg’ona vodiysining Quva shahrida tavallud topib, 

dastlabki  bilimini  ona  yurtida,  so’ngilm  yo’lida  ko’p  zahmatlar  chyekib    Bog’dod,  Damashq  va 

Qohirada  katta  tadqiqotlar  olib  bordi.  Olim  umrining  ko’p  qismini  xorijiy  ellarda  xalifalik 

markazlarida o’tkazgan. U Muso al–Xorazmiy rahbarligidagi  “Baytul  hikma”da  faoliyat ko’rsatdi, 

arab  atamashunosligining  paydo  bo’lishi  va  ilmiy  taraqqiyotiga  hissa  qo’shdi,  Bog’dod  va 

Damashqdagi  rasadxonalar  qurilishiga  rahnamolik  qildi.  Bog’doddagi  rasadxona  qoshida 

falakkiyotshunoslik  maktabini tashkillashtirdi  va unda  boshqa olimlar bilan  birgalikda  Ptolomyey 

“YUlduzlar jadvali”dagi ma’lumotlarni tyekshirib chiqdi. 

Ahmad  Farg’oniy  6ta  kitobi  bilan  dunyoga  mashhur:  “Falakkiyot  ilmining  usullari  xaqida  kitob”, 

“Al-Farg’oniy jadvallari”, “Usturlod bilan amal qilish haqidagi kitob”, “Oy yerning ustida va ostida 

bo’lganida  vaqtni  aniqlash  risolasi”,  “Yetti  iqlim  Hibi”,  “Astronomiya  nyegizlari”.  Al-Farg’oniy 

Yerning shar shaklida ekanligini ochdi, Nil daryosi suvini o’lchaydigan asbob yasadi. Falakkiyotga 



 

126 


oid  asarlarida  Yevropada  Kopyernikgacha  bo’lgan  falakkiyot  ilmidan  asosiy  qO’llanma    bo’lib 

qoldi. 


A.Farg’oniy  styeryegyeografik  proyektsiyalar  nazariyasini  undan  ming  yil  kyeyin  buyuk 

matyematik  Eylyer  XVII  asrda  gyeografik  xaritalar  tuzishga  bag’ishlangan  asarida  foydalandi. 

Undan  tashqari  komplyeks  o’zgaruvchi  miqdorlar  tyekisligi,  noyevklid  gyeomyetriyalar,  kosmik 

gyeodyeziya va kosmografiyalarning mazmunida ham A.Farg’oniy fikrlari yotadi. 



Abu  Nasr  Farobiy  (873-950)  Toshkyentning  shimolidagi  Foroba-Utrorda  tug’ilib,  dastlabki 

ma’lumotni SHosh (Toshkyent), Buxoro va Samarqand shaharlarida oladi. So’ng Bog’dodda uzoq 

yashab,  zamonasining  buyuk  qomusiy  olimi  darajasiga  yetadi.  U  turli  ilmlarga  doir  160  dan  ortiq 

risolalar  yozgan.  U  Aristotyel’  myerosini  chuqur  o’rganganadi  va  sharqda  rivojlantirgani    uchun 

SHarq Aristotyeli dyegan nomga sazovor bo’lgan. 

Uning  risolalari  riyoziyot,  falakkiyot,  tibbiyot,  axloqshunoslik,  musiqashunoslik,  davlatni 

boshqarish, ayniqsa, falsafa va mantiq ilmi masalalarini o’z ichiga oladi. 

Farobiyning Aristotyelning barcha falsafiy asarlariga yozgan sharhlari “Masalalar bulog’i”, “Ilmlar 

tavsifi”, “Hikmat xulosasi”, “Falsafaga oid maqola”, “Lug’atlar haqida kitob” dyegan nomlar bilan 

yozilgan.  Farobiy  fikricha,  olam  moddiy,  abadiy,  yo’q  bO’lmaydi  va  chyeksiz.  Inson  Mavjudot 

rivojining  yakuni  aql  idroki  orqali  dunyoni  o’rganadi.  U  o’zining  “Grajdanlik  siyosati”,  “Fozil 

shahar  aholisining  raylari”,  “Baxt-saodatga  erishuv  haqida”  asarlarida  inson  uchun  adolat,  o’zaro 

hamjihatlik,  farovonlik,  erkin  myehnat  qiluvchi  yetuk-fozil  jamoa  haqidagi  ta’limotni  olg’a  surdi. 

Farobiy  musulmon  sharqida  ilg’or  falsafiy  va  ijtimoiy–axloqiy  ta’limotlarga,  dunyoviy 

musiqashunoslikka  asos  soldi,  mantiqshunoslik,  shaharni  boshqarish  sohalarida  ham  rivojlanish 

yo’llarini byelgilab byerdi. Uning g’oyalari F.Bekon, Spinoza kabi faylasuflar dunyoqarashiga katta 

ta’sir kO’rsatdi.  

Abu  Ali  Ibn  Sino  (960-1037)  Buxoro  yaqinidagi  Afshona  qishlog’idagi  turkiy  oilada  tavallud 

topgan.  U  tinimsiz  ilmiy  izlanish  natijasida  falsafa,  mantiq,  ruhshunoslik,  adabiyotshunoslik, 

shye’riyat, musiqa, biologiya, gyeologiya, minyerologiya, fizika, matyematika, tibbiyot, falakkiyot 

va  fanning  boshqa  sohalarida  450dan  ortiq  asarlar  yozgan.  SHundan  80tasi  falsafa,  ilohiyat  va 

tasavvufga, 43tasi tabobatga, 19 tasi  mantiqqa, 26tasi ruhshunoslikka, 23tasi tibbiyot  ilmiga, 7tasi 

falakkiyotga,  1tasi  musiqaga,  2tasi  kimyoga,  9tasi  odob  ilmiga,  4tasi  adabiyotga,  8tasi  boshqa 

fanlarga tyegishi bo’lgan. 

Yevropada “Avitsyenna”  nomi  bilan  mashhur bo’lgan Ibn Sino asarlari  arab  va  fors–tojik tillarida 

yozilgan.  Uning  “Tib  qonunlari  kitobi”  to  XVIII asrning  oxirlarigacha  Yevropaning  barcha  tibbiy 

o’quv yurtlarida asosiy o’quv qO’llanmasi sifatida foydalanildi. Olimning falsafaga oid “Kitob ash-

shifo”  (“Ruhni  davolash  kitobi”)da    mantiq,  tabiiy  fanlar,  riyoziyot  va  ilohiyot  bo’yicha  falsafiy 

g’oyalar tahlili  byerilgan.  “Ishoralar  va tanbyehlar” asarida  falsafaning asosiy  masalalari qisqacha 

bayon etiladi. Uning “Donishnoma” asarida o’zigacha bo’lgan tabiiy fanlar va falsafa yutuqlaridan 

foydalanib, SHarqning nazariy bilimlarini umumlashtirdi. 

Ibn Sino istye’dodli shoir va adib ham bo’lgan. Uning badiiy faoliyati “Qush risolasi”, “Salomon va 

Ibsol”, “YUsuf qissasi”, “Uyg’oq O’g’li Tirik” asarlarida o’z aksini topgan. 

Xorazmda  tug’ilgan,  lyekin  fyeodal  urushlari  tufayli  Markaziy  Osiyo  va  Eronning  qator 

shaharlarida qochib yurishga majbur bo’lgan, so’ng Urganchda, Jurjonda yashagan, G’aznada uzoq 

davr  xizmatda  bo’lgan,  Hindistonda  safar  qilgan  Abu  Rayxon  Byeruniy  (973-1048)  fanlarning 

tibbiyot,  riyoziyot,  astronomiya,  astrologiya,  gyeografiya,  gyeodyeziya,  myetyerologiya, 

etnografiya, tarix, falsafa va filologiyaga oid 150ga yaqin asarlar yozgan. 

Byeruniyning  “Hindiston”,  “Gyeodyeziya”,  “Farmokognoziya”,  “Minyerologiya”,  “Ma’sud 

qonuni”,  “O’tmish  avlodlar  xotiralari”  kabi  asarlari  gumanitar  bilimlar,  arab  tili,  shye’riyati,  turli 

xalqlar  etnografiyasi,  tarixi,  urf-odatlari,  kalyendari,  axloqshunoslik,  falsafa  muammolari  borasida 

muhim manba bo’lib xizmat qiladi. 

      Bu davrda qomusiy olimlar bilan birga ma’lum ilmlar sohasi bo’yicha mashhur bo’lgan kishilar 

qatoriga Hakim Tyermiziy, Ismoil Jurjoniy, CHayminiy, Zamaxshariy, Narshaxiy, Balxiy, Masixiy, 

Ibn Iroq, Fahriddin Roziy, Muhammad Buxoriy, Abdurahmon Marvoziy kabilarni kiritish mumkin.    

    Ismoil Jurjoniy Ibn Sinodan so’ng 12 jildlik “Horazmshoxlar xazinasi” asarini, 2 jildlik “Tibbiyot 

bo’yicha xotiralar” kitobini yozib qoldirgan. CHag’miniy  riyoziyot va falakiyotga oid masalalarni 

“Astronomiyadan  qisqacha  tanlangan  bayonlar”  asarida  yoritgan.  Xivada  yashagan  Xaraqiy 



 

127 


xorazmshoxlar saroyida munajjimlik qilib, falakiyot va gyeografiyaga doir qimmatli asarlar yozgan. 

Bu  davrda  tarixshunoslik,  filologiya,  odob,  axloqshunoslik  kabi  ilmlar  ham  rivojlandi.  Markaziy 

Osiyoda badiiy adabiyot arab, fors-tojik va turkiy tillarda rivojlandi. Nishopurda tug’ilib, Buxoroda 

ijod etgan Abu Mansur as-Saolibiy (961-1038) “Asr ahli fozillari haqida zamona durdonasi” nomli 

asarida  Movarounahrda  yashab  arab  tilida  ijod  etgan  124ta  shoir  haqida  qisqa  ma’lumotlar  va 

shye’rlaridan  namunalar kyeltiradi. Jumladan, Muhammad al-Murodiy  buxorolik  yetuk shoir, arab 

va  fors-tojik  tillarida  qasidalar,  davlat  idoralarida  ishlovchilar  to’g’risida  satiralar  yozgan; 

Muhummad Musadiy samoniylar davrida arab va fors-tojik tillarida qasidalar, g’azallar va satiralar 

yozgan; Abulfazl al-Morvoziy Marvlik shoir, maqolalar va xalq adabiyotidan unumli foydalangan; 

Abu  Muhammad  al-Matroniy  (shoshlik),  Abu  Ahmad  al-Kotib  (buxorolik),  Ali  al—Marvarudiy 

(marvarudlik),  Al-Xarroniy  (buxorolik),  Abu  Bakr  al-Xorazmiy,  Rashid  aa-Ain  Vattot,  Abu 

Abdulloh  al  Xorazmiy,  Haydar  al-Xo’jandiy  va  boshqalar  ilm-fan,  axloq-odob,  ta’lim-tarbiya, 

do’stlik haqida badiiy asarlar bitgan o’z davrining eng istye’dodli ijodkorlari bo’lgan. 

Bu  davrda  fors-tojik  shye’riyatini,  badiiy  adabiyotini  Rudakiy,  Firdavsiy,  Doqiqiy,  Abulhasan 

Tyermiziy, Nosir Xisrav, Umar Hayyom kabilar dunyoga mashhur qoldilar. 

XI-XII  asrlarga  kyelib  arab  va  fors  tillaridagi  badiiy  asrlar  bilan  birga  turkiy  tilda  ham  yirik 

dostonlar,  shye’rlar  yaratildi.  Bunda  mashhur  tilshunos  olim  Maxmud  Qoshg’ariyning  1069  yilda 

yozgan  “Dyevonu  lug’atit  turk”  (“Turkiy  so’zlar  lug’ati”)  hamda  Bolosog’unlik  YUsuf  Xos 

Hojibning  1070  yilda  yaratgan  “Qutadg’u  bilig”  (“Saodatga  boshlovchi  bilim”)  va  nihoyat XI  asr 

oxirlarida  adib  Ahmad  YUgnakiy  qalamiga  mansub  “Hibatul-haqoyiq”  (“Haqiqatlar  sovg’asi”) 

asarlari tahsinga sazovordir. 

Mahmud Qoshg’ariy asari bizga qadim zamonlardagi turkiy xalqlarning tili, tarixi, turmush tarzi va 

badiiy ijodi to’g’risida kyeng ma’lumotlar byeradi. 

YUsuf Xos Hojib asarining qimmati shundaki, u eski turkiy tilda bitilgan shox asardir. Unda muallif 

axloqiy,  tarbiyaviy  fikrlarni  jozibali,  badiiy  shaklda  ifoda  etadi,  ezgulik,  adolatparvarlik  va 

xalqparvarlikdan ta’lim byeradi. 

Ahmad YUgnakiy odob, axloq va ma’rifatga oid didaktik asarlarni bayon yo’li bilan ifodalaydi. 

Ahmad YAssaviyga ergashgan Sulaymon Boqirg’oniyning    “Boqirg’on kitobi”ga kirgan shye’rlari 

so’fiylikning eng yorqin namunalaridan bo’lib og’izdan-og’izga o’tib kyelgan. 

Qur’on  va  hadislar  muqaddas  manbalar  hisoblanib,  ularning  asosida  Kalom  va  shariat  yuzaga 

kyelgan.  Kalom  so’zi  VIII  asrda  yuzaga  kyelgan  bo’lib,  u  islomning  nazariy-falsafiy  ta’limotidan 

iborat.  Qur’ondagi  axloqiy  va  huquqiy  normalar  kyeyinchalik  shakllangan  shariatga  ham  asos 

bo’lgan.  SHariatda  ular  huquqiy  tizim  sifatida  kuchga  kiradi.  So’ngroq  esa  shariat  qonun-

qoidalarini ishlash, tartibga solish, talqin byerish bilan shug’ullanuvchi Islom ilohiyotining muhim 

sohasi – musulmon huquqshunosligi – fiqh vujudga kyeldi va Markaziy Osiyoda kyeng tarqaldi. 

Bu  bilan  birga Islom dinshunosligining  muhim tarmoqlari  sifatida Qur’on,  hadis  va  boshqa  diniy 

manbalarni  talqin  Tafsir  kyeng  avj  oldi.  Ularning  shakllanishida  Muvorounnahr  va  Xurosonning 

dinshunos olimlari, mutafakkirlari katta hissa qO’shdilar. 

IX asrda  musulmon o’lkalarida  hadisshunoslik,  hadis to’plash, uni o’rganib tartibga  solish  muhim 

sohaga  aylandi.  Ularning  hajmi,  chinligi,  tartibi,  ahamiyati  bilan  musulmon  olamida  6  muhandis 

(hadis to’plovchi)  mashhur  bo’ldi. SHulardan 3tasi Markaziy  Osiyolikdir. Muhandislar  ichida  eng 

obro’lisi  va  mashhuri  Imom  Buxoriydir  (810-870).  Uning  dinshunoslikka  oid  20ga  yaqin  katta 

hajmdagi  asarlar  yozgani  ma’lum:  “Al-Jomye’  as-Sahih”,  “At–tarix  al-Kabir”,  “At–  tarix–as-

Sag’ir” va boshqalar. 

Buxoriy shogirdlaridan biri Imom at-Tyermiziydir (824 - 894). U 10dan ortiq diniy asarlar muallifi. 

Tyermiziyni musulmon olamiga mashhur qilgan asari “Jomye’ at-Tyermiziy”dir. 

Turkmanistonning qadimgi Niso shahridan  bo’lgan  Abu  Abduraxmon an-Nisoiy (830-915) barcha 

hadislarning  qisqartirilgan  “An-Sunan”  kitobini  yozib  qoldirgan.  6ta  mashhur  hadisshunoslarning 

qolgan 3tasi Eron va arab mamlakatlaridan. 

Burxoniddin  Marg’inoniy  (1197  y.  vafot  etgan)  “Hidoya  fi-l-Furuz”  (“SHariat  sohalar  bo’yicha 

qO’llanma”)  ya’ni  “Hidoya”  asari  musulmon  huquqshunosligi  bo’yicha  eng  yirik  va  kyeng 

tarqalgan tadqiqotdir. U fors, ingliz va rus tillarga O’girilgan. 

Qur’onga  tafsir  (sharh)  yozish  borasida  Xorazmlik  Zamahshariy,  Faxriddin  Roziy  kabilar  katta 

hissa qO’shganlar. 



 

128 


Ko’rinadiki,  IX-XII  asrlarda  Markaziy  Osiyoda  madaniy  taraqqiyotning  barcha  sohalarida  yuqori 

darajada  rivojlanish  yuz  byergan.  Bu  jarayonni  esa  “uyg’onish”  ryenyessans  dyeyishga  asos  bor. 

Uning  muhim  xislati  insonparvarlik  bo’lgan  va  markazida  doimo  inson,  insoniy  aql,  his-tuyg’u, 

inson  ma’naviy  boyligini  egallash,  uni  yuksaltirish  masalalari  turgan.  Tarixiy  sharoitning  va 

davrning bu chaqirig’iga vatandosh donishmandlarimiz va mutafakkirlarimiz talab darajasida javob 

byera olganlar. 

Xulosa shuki, uyg’onish madaniyati, birinchi navbatda, fyeodal munosabatlarning tyez rivojlanishi, 

yerli  mustaqil  davlatlarning  rivoji  bilan  bog’liq  yangi  ehtiyojlar  asosida  shakllandi.  Uyg’onish  

madaniyati  shaxar  madaniyatinng  yuksalishi,  shaxarning  jamiyat  hayotidagi  ijtimoiy-iqtisodiy, 

siyosiy  ma’naviy  rolining  kuchayib  kyetishi  bilan  bog’liq  bo’lib,  shu  jarayonni  o’z  ichiga  oladi. 

SHahar  madaniyatining  rivoji,  bu–qurilish  ishlari,  savdo  sotiq,  hunarmandchilik,  ta’lim  tarbiya 

markazlari, kitob yozish, kitobxonlik, ilmxonlik yozuvning rivoji kabilarni o’z ichiga oladi. 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

129 


Ma’ruza mashg’ulotlari 

 

10-mavzu  

Mo'g'ullar istilosi va zulmiga qarshi kurash. Jalolidd1n Manguberdi 

 

1.6. 

Ma’ruzada ta’lim texnologiyasi 

 

Mashg’ulot vaqti-2 soat 

Talabalar soni: 100 – 130 nafargacha 

Mashg’ulot shakli 

Kirish-axborotli ma’ruza 



 

Ma’ruza rejasi 

6 . 1. M o 'g'u l l a r  hujumi arafasida Xorazmshohlar 

davlatidagi vaziyat.E l c h i l i k munosabatlari. 

6.2.Mo"g'ullarning    O 'r t a     Osiyoga   harbiy    

yurishlari.    Jaloliddin Manguberdi jasorati. 

6.3.Chig'atoy      ulusining      tashkil    topishi.    Undagi  

boshqaruv  tartibi,iqtisodiy va madaniy hayot.

 

O’quv mashg’ulotining maqsadi: Mo'g'ullar istilosi va zulmiga qarshi kurash. Jalolidd1n Manguberdining jachoratini  

shakllantirish va mustahkamlash 

 

Pedagogik vazifalar

  M o 'g 'u l l a r  

hujumi 


arafasida 

Xorazmshohlar  davlatidagi  vaziyat, 

e l c h i l i k 

munosabatlarini 

yoritib 

berish 


 

Mo"g'ullarning     O 'r t a     Osiyoga   

harbiy        yurishlari,        Jaloliddin 

Manguberdining 

vatanparvarlik  

jasoratni  yoritib berish.

 

 

Chig'atoy      ulusining      tashkil  



topishi. 

 

Undagi 



 

boshqaruv  

tartibi,iqtisodiy  va  madaniy  hayot 

to’g’risidagi 

bilimlarni 

mustahkamlash

 

O’quv faoliyati natijalari: 

  M o 'g 'u l l a r   hujumi  arafasida  Xorazmshohlar 

davlatidagi  ijtimoiy-iqtisodiy  vaziyat,    ikki  davlat 

o’rtasidagi e l c h i l i k munosabatlarini gapirib berish 

 

Mo"g'ullarning        O 'r t a         Osiyoga      harbiy    



yurishlari,  uning  borishi  hamda  mo’g’ullar  zulmiga 

qarshi  Jaloliddin  Manguberdining  vatanparvarlik  

jasoratni  gapirib berish

 

 



Chig'atoy      ulusining      tashkil    topishi.    Undagi  

boshqaruv    tartibi,  iqtisodiy  va  madaniy  hayot 

to’g’risida gapirib berish

 

Ta’lim berish usullari 

Ko’rgazmali  ma’ruza,  namoyish  etish,  savol-

javob, suhbat, tushuntirish, klaster 



Ta’lim berish shakllari 

Ommaviy, jamoaviy, yakka tartibda   



Ta’lim berish vositalari 

O’quv  qo’llanma,  kompyuter  texnologiyalari, 

slaydlar           

Ta’lim berish sharoiti 

Texnik 


vositalardan 

foydalanishga 

va 

guruhlarda ishlashga mo’ljallangan auditoriya 



Monitoring va baholash 

Og’zaki nazorat, savol-javob  



 

 

130 


1.2. « Mo'g'ullar istilosi va zulmiga qarshi kurash. Jalolidd1n Manguberdi»  mavzusi bo’yicha ma’ruza 

mashg’ulotining texnologik xaritasi 

 

Ish 

bosqichlari 

va vaqti 

Faoliyat mazmuni 

Ta’lim beruvchi 

Ta’lim 

oluvchilar 

  

1. 



Mavzuga 

kirish 


(15 

daqiqa) 


1.1.O’quv  kursi  nomini  aytadi.  Ekranga 

o’quv  kursining  tuzilmaviy  mantiqiy  chizmasini 

chiqaradi,  mavzular  ro’yxati  bilan  tanishtiradi  va 

ularning mazmunini  qisqacha yoritadi  

1.2.Birinchi  mashg’ulot  mavzusi,  uning 

maqsadi  va  o’quv  faoliyati  natijalarini    e’lon 

qiladi.  

1.3.Klaster  asosida  o’tiladigan  mavzuning  mazmuni  va  mohiyatini 

qisqacha yoritadi  

Tinglaydilar. 

 

 

 



Tinglaydilar  

 

 



 

 

2-



bosqich 

Asos


iy bosqich   

(55 


daqiqa) 

2.1.  Talabalar  bilimini  faollashtirish  maqsadida 

savol-javob usulini qo’llaydi:  

 

Mo’g’ullar  hujumi    arafasida  Xorazmshohlar 



davlatidagi ichki  vaziyat qanday edi? 

 

Nima  sababdan  Chigizxon  Movaraunnahrga  



yurish  qilishidan  oldin  qo’shinni    to’rt  qismga 

bo’ladi? 

 

Mo’g’ullarga 



qarshi 

kurashda 

Jaloliddin 

Manguberdining jasorati haqida gapiring? 

 

Mustaqillik  yillarida  Jaloliddin  Manguberning 



necha  yillik  yubileyi  o’tkazildi.  Bu  haqida 

nimalarni bilasiz?  

 

Mo’g’ullarning  Movaraunnahrga 



yurishlari 

qanday oqibatlarga olib  keldi? 

 

Javoblarni 



to’ldiradi, 

umumlashtiradi 

va 

bugungi  o’quv  mashg’ulotida  ushbu  savollarga 



kengroq javob olishlarini aytadi.  

2.3. 


Ekranda  slaydlar  namoyish  etish  orkali 

mo’g’ullarning 

markaziy 

Osiyoga 


harbiy 

yurishlari 

to’g’risidagi 

ma’lumotlar 

to’liq 

ko’rsatib    beriladi              Talabalar  diqqatini 



mavzuning  asosiy  jihatlariga  karatadi,  ularning 

dolzarb va ahamiyatli ekanini asoslaydi. 

2.4. Vazifani barcha talabalar yakka tartibda bajarishlarini 

aytadi.  

Talabalar  faoliyatini  kuzatadi,  ularni  yo’naltiradi,  zarur 

maslahatlar beradi. 

2.5.  Bir  nechta  talabaning  ish  natijasini    tekshiradi, 

talabalar  bilan  birgalikda  muhokama  qiladi.  Zarur  bo’lsa, 

qo’shimchalar  kiratadi  va  ushbu  savol  bo’yicha  to’liq 

ma’lumot berishini aytadi.  

2.6.  Rejaning  ikkinchi  savoliga  doir  bo’lgan 

slaydlarni ekranga chiqaradi va har bittasini to’liq 

Savolga 

javob 


beradilar. 

Fikrlarini 

bildiradilar. 

 

 



 

 

 



 

Tinglaydila

r, 

zarur 


ma’lumotlarni 

yozib oladilar.  

 

 

Vazifani 



yakka 

tartibda 

bajaradilar. 

 

 



Ish 

natijasini  taqdim 

kiladilar. 

 

 



Tinglaydila

r, 


zarur 

ma’lumotlarni 

yozib oladilar.  

 


 

131 


yoritadi  

2.7.  Mavzu  bo’yicha  talabalarda  yuzaga  kelgan 

savollarga javob beradi 

3. 


Yaku

niy bosqich 

(10 

daqiqa) 


3.1. Mavzu bo’yicha yakuniy xulosalar qiladi. Mazkur mavzu buyicha 

egallangan  bilimlarning  dolzarbligi  va  ahamiyatli  ekanini  alohida 

qayd  etadi  hamda    kelajakda  ushbu  bilimlardan    qayerlarda 

foydalanishi mumkinligi haqida ma’lumot beradi. 

3.2.  Mustaqil  ishlash  uchun  vazifa  beradi:  (1) 

o’tilgan  mavzu  asosida  B/B/B  jadvalini  to’ldirib 

kelish.  B/B/B  jadvalini  to’ldirish  qoidasini 

tushuntiradi  (6-ilova);  (2)  ikkinchi  mavzu 

bo’yicha keyingi o’quv mashg’ulotiga tayyorlanib 

kelish.  

Savollar beradilar. 

 

 



 

Vazifani 

yozib 

oladilar. 



 

 



Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   81


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling