Axborot kommunikatsiya texnologiyalari izohli lug‘ati


Download 9.86 Mb.

bet41/103
Sana09.02.2017
Hajmi9.86 Mb.
1   ...   37   38   39   40   41   42   43   44   ...   103

 

muhofazalangan muhit 

ingl.: protected environemnt 

rus.: защищенная среда 

Ma’lumotlarni  va  resurslarni  tasodifiy  yoki 

qasddan qilingan harakatlardan muhofazalashga 

alohida  e’tibor  (mualliflash,  erkin  foydalanish, 

tarkibiy tuzilmani boshqarish va h.k shakllarda) 

beriladigan muhit. 



 

muhofazalangan  umum  foydalanishdagi 

telekommunikatsiyalar tarmog‘i 

ingl.:  protected  public  switched  telecommunications 

network 

rus.: защищенная сеть телекоммуникаций общего 

пользования 

Umumiy  foydalanishdagi  telekommunikatsiya 

tarmog‘i.  Qoidabuzarning  har  bir  harakati 

(loyihalashda  belgilangan  to‘plamga  tegishli) 

yo 

belgilangan 



ehtimollik 

bilan 


yo‘l 

qo‘yilmaydi,  yo  belgilangan  ehtimollik  bilan 

tarmoq  vositalari  bilan  aniqlanadi  Shu  bilan 

birga  tarmoqda,  bu  harakatlarning  oqibatlarini 

belgilangan  ehtimollik  bilan  bartaraf  qilinadi. 

Ya’ni,  foydalanuvchilarga  xabar  berish,  ta’sir 

joyini ajratish, tarmoq ish qobiliyatini tiklash va 

foydalanuvchilar  axborotini  uzatish  kabilarni 

ta’minlashga qaratilgan amallar ishga tushiriladi. 

 

muhofazalanganlik 

ingl.: security state 

rus.: защищенность 

Tizimning  maxfiy  axborotdan  beruxsat  erkin 

foydalanishga, uni soxtalashtirish yoki buzishga 

qarshi  tura  olish  qobiliyati.  Texnik  muhofaza 

(yo‘latmaslik  xossasi)  nuqtai  nazaridan  ham, 

maxfiylik  darajasiga  qarab  ijtimoiy-psixologik 

nuqtai nazardan ham qaraladi. 

 

muhofazalanmaganlik 

ingl.: vulnerability 

rus.: незащищенность 

Ma’lumotlarni 

qayta 

ishlash 


tizimidagi 

muayyan  zaiflikka  aniq  hujum  uyushtirish 

mumkinligi. 

 

muhofazani ma’muriy boshqarish 

ingl.: protection management 

rus.: административное управление защитой 

Ishlab  chiqarish  faoliyati  va  subyektlarning 

o‘zaro  ishlashini  me’yoriy-huquqiy  asosda 

qat’iy 


belgilash. 

Bunda 


axborotlashtirish 

obyekti  va  ma’lumotlarni  uzatish  tarmog‘ining 

kerakli 

muhofaza 

darajasini 

ta’minlash 

muhofaza 

bo‘yicha 

me’yoriy 

hujjatlar 

talablariga muvofiq bo‘lishi lozim. 

 

muhofazaning ma’muriy choralari 

ingl.: administrative protection means 

rus.: административные меры защиты 

Xavfsizlik  siyosatini  ishlab  chiqish  va  uni 

yurgizish  choralari.  U  muhofaza  to‘g‘risidagi 

hujjatlar  talablariga  ko‘ra  faoliyat  doiralarida 

(masalan,  xavfsizlik  siyosati  va  uni  yurgizish 

bo‘yicha  hujjatlar  yuritish,  obyekt  joylashish 

joyini 

tanlash, 



nazorat 

qilinadigan 

(tekshiriladigan)  zonani  tashkil  qilish,  turli 

tashuvchilardagi muhofaza qilish lozim bo‘lgan 

ma’lumotlarga  ega  hujjatlarni  qayd  qilish, 

saqlash va aylanish qoidalarini bajarish va h.k.). 



 

muhofazaning uzluksizligi 

ingl.: protection continuity 

muhofazaning uzluksizl... 



 

202 


rus.: непрерывность защиты 

Obyektning 

hayotiy 

siklining 

barcha 

bosqichlarida  (ishlab  chiqish,  yaratish  yoki 



qurish,  sinovdan  o‘tkazish,  foydalanish  va 

utilizatsiya 

qilish) 

muhofazasini 

tashkil 

qilishdan iborat muhofaza tamoyili. 



 

multimedia 

ingl.: multimedia 

rus.: мультимедиа 

inglizchadan  olingan:  multi  –  ko‘p  va  media  – 

tashuvchi, muhit 

1.  Axborotni  turli  shakldagi  tashuvchilari 

bo‘lmish tovush, tasvir va matnlar birikmasi. 

2.  Vizual  va  audio  effektlarning  o‘zaro 

muloqotli 

dasturiy 

ta’minot 

boshqaruvida 

birgalikda  nomoyoi  bo‘lishi.  Odatda  bu  matn, 

tovush  va  grafikaning,  so‘nggi  vaqtlarda  esa  – 

animatsiya  va  videoning  ham  birlashishini 

bildiradi.  Multimedia  veb  bog‘lamalari  va 

ixcham  disklarning  tavsifli,  agar  eng  muhimi 

bo‘lmasa, xususiyatli – gipermurojaatlardir. 

3.  Videotasvir  va  tovush  bilan  ishlash  uchun 

apparatli 

va 

dasturiy 



vositalar 

majmui. 


Multimediaga  ega  kompyuterlar  odatda  kuchli 

videotizimga, 

videomagnitofon 

va 


videokameralarni 

qo‘shish 

imkoniyatiga, 

tasvirni  ushlash  va  uni  raqamli  shaklda  qattiq 

magnit  diskka  yozishning  apparatli  vositalari, 

tasvirni  ustiga  qo‘shish  vositalariga  ega. 

Shuning  bilan  bir  qatorda,  ular  tovushni  aks 

ettirish va uning sintezi uchun tovush platasiga, 

axborotni  ixcham  diskdan  o‘qish  uchun 

uzatmaga, 

akustik 

tizimni 


qo‘shish 

imkoniyatlariga egadir. 

4.  Xohlagan  turdagi  ma’lumotlarni  majmuaviy 

tarzda  taqdim  etish  texnologiyasi.  Multimedia 

birgalikda  tasvirlarga  ishlov  berish,  nutqni 

qayta  ishlash  va  hujjatlarga  ishlov  berishni 

ta’minlaydi. Bu ekranga tasvirni mant va tovush 

bilan  birgalikda  chiqarish  imkonini  beradi. 

Multimedianing  muhim  yo‘nalishlaridan  biri 

o‘rgatuvchi 

tizimlarni 

yaratishdir. 

Bu 

foydalanuvchining  multimediada  faol  ishlashda 



ishlatilayotgan  axborotning  75  foizini  eslashi 

bilan  bog‘liq.  Faqat  eshitilgan  axborotdan  esa 

foydalanuvchi  25  foizinigina  eslab  qolishi 

mumkin. 


 

multimedia tarmog‘i 

ingl.: multimedia network 

rus.: мультимедийная сеть 

Kanallar  bo‘yicha  turli  shakldagi  foydalanish 

axborot  (matn,  tovush,  video  va  h.k.)ni  tashish 

uchun mo‘ljallangan tarmoq. 



 

multimedia vazifalari 

ingl.: multimedia functions 

rus.: мультимедийные функции 

Videoni  raqamli  filtrlash  va  masshtabga  solish, 

videoni  apparatli  raqamli  zichlash  va  yoyish, 

uch  o‘lchamli  grafika  (3D)  bilan  bog‘liq  grafik 

amallarni  tezlashtirish,  jonli  videoni  monitorga 

chiqarish,  kompozitli  video  chiqishga  ega 

bo‘lish, TV signalini monitorga chaqirish. 

 

multimedia shaxsiy kompyuteri 

ingl.: multimedia personal computer 

rus.: мультимедийный персональный компьютер 

Multimedia  PC  Council  ta’rifiga  ko‘ra,  hozirgi 

kunda  yaxshi  tezkor  xotira  hajmi,  katta  qattiq 

disk,  CD-ROM  qurilmasi,  raqamli  tovushni 

qullab-quvvatlash 

tizimiga 

ega 

shaxsiy 


kompyuter  multimedia  shaxsiy  kompyuteri 

hisoblanadi. 



 

multipleks shinasi 

ingl.: multiplexed bus 

rus.: мультиплексная шина 

Bir 


xil 

liniyalar 

bo‘yicha 

ma’lumotlar 

uzatiluvchi  va  boshqaruv  amalga  oshiriladigan 

shina. 


 

multiplekslash 

ingl.: multiplexing 

rus.: мультиплексирование 

Multiplekslash  bitta  fizik  kanalni  kanallar 

guruhi 

bilan 


bog‘lash 

imkonini 

beradi. 

Multiplekslash  natijasida  bitta  fizik  kanalda 

mantiqiy  kanallar  guruhi  tashkil  etiladi. 

Multiplekslashga  teskari  amal  filtrlash  orqali 

amalga oshiriladi. 

 

multipleksor 

ingl.: multiplexer 

rus.: мультиплексор 

Bir 


necha 

tor 


polosali 

(past 


tezlikli) 

kommunikatsiya 

kanallarini 

keng 


plosali 

(broadband)  yoki  yuqori  tezlikli  kanalga 

yig‘uvchi elektron qurilma. 

 

multiplikatsiya 

ingl.: animation 

rus.: мультипликация 

(lotincha  «multiplicatio»  –  «ko‘paytirish») 

Harakatlanuvchi 

tasvirlarni 

modellashtirish 

multimedia 

 


 

203 


jarayoni. 

Harakatlanuvchi 

tasvir 

soxta 


tasavvurini 

yaratadi. 

tasvirlarni 



tez 

almashtirishga  asoslangan.  Axborot  tizimida 

multiplikatsiya  bir  necha  yo‘l  bilan  amalga 

oshirilishi 

mumkin. 

Ulardan 


biri 

faqat 


«harakatlanishi»  lozim  bo‘lgan  jihatlari  farq 

qiluvchi  ko‘plab  tasvirlarni  chizishdan  iborat. 

Ikkinchi  yo‘l  ekranni  boshqarish  dasturlaridan 

foydalanishni  nazarda  tutadi.  Ular  yordamida 

boshlang‘ich  va  oxirgi  mo‘ljal  punktlari 

belgilash  orqali  tasvirning  ketma-ket  o‘zgarishi 

amalga oshiriladi. Bunda kompyuter tomonidan 

tasvirlarni  yaratish  tezligi  ko‘rsatish  tezligidan 

ancha  past  bo‘lishi  mumkin.  Bunday  holatda 

tasvirlar  ekranga  chiqarilishidan  oldin  xotirada 

to‘planadi.  Harakat  soxta  tasavvurini  yaratish 

uchun  ekranga  soniyasiga  kamida  16  tasvirni 

chiqarish 

lozim. 


Televideniye 

standarti 

soniyasiga 25 tasvirga teng tezlikni belgilaydi. 

 

MUMPS 

qisq.:  Massachusetts  general  hospital  Utility  Multi 

Programming System 

MUMPS  operatsion  tizimi,  MUMPS  tili. 

Dasturlash  tili  o‘z  ichiga  o‘rnatilgan  shajaraviy 

ma’lumotlar  bazasini  qo‘llashga  mo‘ljallangan 

operatsion tizim. 

 

murojaat 

ingl.: link 

rus.: ссылка 

qarang: gipermurojaat 

 

murojaatlar halqasi 

ingl.: webring 

rus.: кольцо ссылок 

O‘xshash 

mavzudagi 

veb-sahifalarni 

birlashtirish.  Bu  esa  tashrifchiga  halqaning 

ixtiyoriy  saytlaridan  uni  qiziqtirayotgan  mavzu 

bo‘yicha  boshqa  saytlarni  yengillik  bilan 

topishga  imkon  beradi.  Halqaning  yaratilishi 

resurslarni birlashtirishga yordam beradi hamda 

foydalanuvchilarga  kam  vaqt  sarf  qilib  ko‘p 

axborot olishga imkon beradi. Halqaning har bir 

saytini  birinchi  sahifalarida  avvalgi  saytga, 

keyingi  saytga  va  halqa  saytlarining  to‘la 

ro‘yxatiga 

murojaat 

mavjud. 


Tashrifchi, 

ixtiyoriy  saytga  kirib,  butun  halqa  bo‘ylab 

osonlik bilan «sayohat» qilishi mumkin. 

 

murojaatlar monitori 

ingl.: reference monitor concept 

rus.: монитор ссылок 

Erkin  foydalanish  nazorati  tamoyillari.  U 

subyektlarning  obyektlardan  erkin  foydalanish 

urinishlarini 

ajratuvchi 

mavhum 


mashina 

tushunchasiga  asoslangan.  Xavfsizlik  o‘zagi 

shaklida amalga oshiriladi. 

 

musiqa tizimi 

ingl.: musical system 

rus.: музыкальная система 

Ixtisoslashtirilgan  abonent  tizimi  U  musiqa 

asarlarini  yaratish,  ishlov  berish  va  ijro  etish 

uchun  mo‘ljallangan.  Kompyuterga  tashqi 

qurilmalar, 

ya’ni 


maxsus 

klaviatura, 

mikrofonlar,  karnaylar  va  tegishli  dasturiy 

ta’minotning qo‘shilishi orqali yaratiladi. Tizim 

imkoniyatlari 

ishlab 


chiqaruvchilarga 

ma’lumotlarni 

taqdim 

qilishning 



turli 

shakllaridan 

foydalanish  imkonini 

beradi. 


Musiqa  asari  bilan  ishlab,  foydalanuvchi  uning 

tarkibiy  qismlarini  kesib  olish,  nusxa  olish, 

qo‘shish,  tozalash  amallarini  bajaradi.  Musiqa 

tizimlari  uchun  musiqa  qurilmasi  interfeysi 

belgilangan  va  «standart  musiqani  tavsif  qilish 

tili» SMDL yaratilgan. 



 

mutlaq URL manzil 

ingl.: absolute URL-address 

rus.: абсолютный URL-адрес 

Internetda  sahifa  yoki  boshqa  resurs  manzili. 

Mutlaq  URL  manzil    tarkibi  bayonnomadan, 

masalan, 

“http”dan, 

tarmoqda 

joylashuvi, 

hamda qo‘shimcha  yo‘l va fayl nomidan iborat. 

Masalan,  http://www.gov.uz/  mutlaq  URL 

manzilidir. 



 

muvaqqat kriptotizim 

ingl.: cryptosystem with temporarily disclosure 

rus.: криптосистема с временным раскрытием 

Muhofazalangan  xabarni  berilgan  vaqt  oralig‘i 

o‘tgandan  so‘ng,  shifrini  ochishga  imkon 

beradigan  kriptografik  tizim.  Hozirgi  kunda, 

bunday  tizimlarni  amalga  oshirishning  ikki  turi 

mavjud: 


- vaqtincha qulfli Sharadalar; 

-  o‘ziga,  berilgan  vaqt  oralig‘ida  axborotni 

ochmaslik  majburiyatini  oladigan  ishonchli 

vakillarni ishlatish. 



 

muvaqqat qulfli jumboqlar 

ingl.: charades with temporarily lock 

rus.: шарады с временным замком 

R. Rayvest, A. Shamir va D. Vagner tomonidan 

taklif  qilingan,  vaqt  mobaynida  ochiladigan 

muvaqqat qulfli jumboq... 



 

204 


kriptografik 

tizim. 


«Jumboq 

« 

ning 



murakkabligi 

yechishga 

sarf 

qilinayotgan 



hisoblash  resurslariga  bog‘liq.  «Jumboq  «  ni 

qurishda  asosiy  masala  –  algoritmni  tanlashdir. 

Algoritmning 

samaradorligi 

amalga 

oshirishning 



turiga 

bog‘liq 


bo‘lmay, 

hisoblashlarda  tamomila  paralellashtirishning 

iloji bo‘lmasligi kerak. 

 

muvofiqlash 

ingl.: authentication 

rus.: аутентификация 

qarang: autentifikatsiya 

 

MVC 

qisq.: Model-View-Controller 

Model-Turi-Kontroller, 

MVC 

qolipi. 


Foydalanuvchi  interfeysi  obyektlari  (View) 

ma’lumotlar  obyektlaridan  (Model)  butunlay 

ajratilgan  bo‘lib,  faqat  vositachi  (Controller) 

orqali 


o‘zaro 

ishlaydigan 

obyektga-

yo‘naltirilgan dasturlashning qolipi. 



 

MVS 

qisq.: Multiple Virtual Storage 

MVS  operatsion tizimi.  IBM  firmasining  S/360 

EHM uchun operatsion tizimi. 

 

MX 

qisq.: Mail eXchange [record] 

Pochta 


orqali 

almashish. 

DNS-serverning 

ma’lumotlar  bazasidagi  yozuv.  Unda  pochta 

xabarlariga ishlov beradigan kompyuter manzili 

bor. 


 

mo‘yqalam 

ingl.: brush 

rus.: кисть 

qarang: elektron mo‘yqalam.  

 

muvofiqlash 

 


 

205 


Nn

 

 

NAK 

qisq.: Negative AcKnowledgement 

Radiya haqida bildirish. 



 

N-AMPS 

qisq.: Narrowband Advanced Mobile Phone Service 

(xuddi  shunday  NAMPS  ham).  Toryo‘l-yo‘lli 

AMPS, N-AMPS standarti. AMPS analog uyali 

aloqa  standarti  raqamli  signalli  axborot  bilan 

birgalikda qo‘shilgan.  Oddiy  AMPSga  nisbatan 

tarmoq  hajmini  uch  baravar  ortirishga  va 

xabarlar bilan almashiga imkon beradi. 

 

namunaviy uzatish kanali 

ingl.: standard transmission channel 

rus.: канал передачи типовой 

Parametrlari  qabul  qilingan  me’yorlarga  javob 

beruvchi uzatish kanali. 

 

NAS 

qisq.: Network Access Server 

Tarmoqli kirish serveri. 



 

NASA 

qisq.: National Aeronautics and Space Administration 

Aeronavtika  va  kosmos  bo‘yicha  milliy 

boshqarma 

(AQSH). 


AQSH 

kosmik 


tadqiqotlarni 

muvofiqlashtiruvchi 

davlat 

tashkiloti. 



 

NASDAQ 

qisq.:  National  Association  of  Securities  Dealers 

Automated Quotation 

1. Fond dillerlari milliy uyushmasining (AQSH) 

kotirovkalar uchun avtomatlashtirilgan tizimi. 

2.  Aksiyalar  ulkan  kompyuter  tarmog‘i  orqali 

elektron  tarzda  savdo  qilinayotgan  birja.  Uning 

aksi,  masalan,  savdo-sotiq  ma’lum  joyda 

o‘tkazilayotgan Nyu-York Fond Birjasidir. 

 

NAT 

qisq.: Network Address Translation 

Tarmoq manzillari translatsiyasi. Manzilni ichki 

tarmoqdan  tashqi  tarmoq  (Internet)  manziliga 

aylantirish.  Xavfsizlikni  oshirish  va  jalb 

qilingan 

oshkora 


IP- 

manzillar 

sonini 

kamaytirish 



uchun, 

korxonalar 

ichki 

tarmoqlarida  odatda  maxsus  oshkora  Inernetda 



uchramaydigan  manzil  to‘plamlari  ishlatiladi, 

masalan,  10.x.x.x,  172.16.x.x,  192.168.x.x. 

NAT  texnologiyasi  yordamida  ichki  tarmoq 

so‘roviga  ko‘ra  juftlik  (manzil,  port)  (oshkora 

manzil,  port  2)  juftlikka  aylantiriladi.  Bu  ichki 

tarmoqning  bir  necha  xostlariga  bitta  oshkora 

IP-  manzilni  portlarning  turli  tartib  raqamlarini 

birgalikda  baham  ko‘rishga  imkon  beradi.  Shu 

bilan 

birga, 


ichki 

tarmoq 


xosti 

bilan 


Internetdagi  xost  tashabbusi  bilan  ulanish 

o‘rnatilmasligi  mumkin.  NATning  ishi  batafsil 

RFC 3022da yoritilgan. 

 

navbatlar nazariyasi 

ingl.: queues theory 

rus.: теория очередей 

qarang: ommaviy xizmat nazariyasi 

 

navigatsiya 

ingl.: navigation 

rus.: навигация 

Ko‘chish,  harakatlanish.  Internetga  tegishli 

ravishda 

ishlatilganda 

sahifadan 

sahifaga 

o‘tishni,  ya’ni  ularning  ketma-ket  ko‘rilishini 

bildiradi. 



 

nazorat jurnali 

ingl.: control journal 

rus.: контрольный журнал 

qarang: audit jurnali 

 

nazorat nuqtasi 

ingl.: checkpoint 

rus.: контрольная точка 

Ma’lumotlarga ishlov berish jarayonini mo‘tadil 

to‘xtatib  va  qayta  boshlash  mumkin  bo‘lgan 

dasturning 

nuqtasi. 

Nazorat 


nuqtalarining 

mavjudligi,  to‘xtashlar  va  xatolar  yuzaga 

kelganda  dasturni  nazorat  qilish,  uni  boshidan 

emas,  balki  oxirigi  nazorat  nuqtasidan  qayta 

ishga  tushirish  imkonini  beradi.  Shuningdek, 

nazorat  nuqtasida,  oraliq  natijalarni  Chop  etish 

ham mumkin. 

 

nazorat  qilinadigan  erkin  foydalanish 

tizimi 

ingl.: controlled access system 

rus.: система контролируемого доступа 

Fizikaviy  erkin  foydalanishni  nazorat  qilish 

uchun  avtomatlashtirish  vositasi.  Misol  – 

magnit  yo‘lli  jetonlar,  tafakkur  kartalari, 



nazorat qilinadigan er... 



 

206 


biometrik tavsifnomalarni o‘qish qurilmalaridan 

foydalanish. 



 

nazorat yig‘indisi 

ingl.: checksum 

rus.: контрольная сумма 

Ma’lumotlar  blokining  oxiriga  yoziladigan 

bitlar  ketma-ketligi.  U  blok  uzatilgandan  so‘ng 

xato  paydo  bo‘lgan  bo‘lmaganligini  aniklaydi. 

Buning uchun blokning tanasidagi 0,1 raqamlari 

blokni uzatishdan oldin argument sifatida, qabul 

qilingan 

formulalar 

bo‘yicha 

hisoblanadi. 

Buning  natijasida,  hosil  bo‘lgan  funksiya 

nazoratlovchi  yig‘indi  bo‘ladi.  Ma’lumotlar 

blokini uzatilgandan so‘ng bu amal takrorlanadi. 

Agar ikki funksiya bir xil bo‘lsa, xato yo‘q deb 

hisoblanadi.  Aks  holda,  blokda  bir  yoki  undan 

ortiq xato paydo bo‘lgan deb hisoblanadi 



 

nazoratchi 

ingl.: controller 

rus.: контроллер 

Ixtisoslashgan  protsessor.  Uning  yordamida 

kompyuterga tashqi qurilmalar ulanadi. Dastlab, 

nazoratchilar  kompyuterni  kiritish-chiqarish 

qurilmalari,  masalan,  monitorlar,  displeylar, 

chopetgichlar 

bilan 

o‘zaro 


muloqatini 

ta’minlash  uchun  mo‘ljallangan  edi.  So‘ngra, 

bevosita  xotiraga,  tashqi  xotiradan  erkin 

foydalanishni 

ta’minlaydigan 

qurilmalarni 

nazoratchi  deb  atay  boshladilar.  Mahalliy 

tarmoqlarning  paydo  bo‘lishi  bilan,  ulardan 

erkin  foydalanish  bloklarini  ham  nazoratchilar 

deb 


atadilar. 

Nazoratchining 

vazifasiga 

ma’lumotlar 

oqimini 

ularning 

oxirini 

o‘zgartirmay  boshqarish  kiradi.  Nazoratchi, 

kompyuterga 

qo‘yiladigan 

yoki 

tashqi 


qurilmaga 

ulanadigan 

ko‘rinishda 

ayrim 


qurilma yo plata sifatida tayyorlanadi. 


Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   37   38   39   40   41   42   43   44   ...   103


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling