Axborot kommunikatsiya texnologiyalari izohli lug‘ati


Download 9.86 Mb.

bet66/103
Sana09.02.2017
Hajmi9.86 Mb.
1   ...   62   63   64   65   66   67   68   69   ...   103

 

xitlar 

ingl.: hits 

rus.: хиты 

Sahifalaringizni 

ko‘rsatishlar 

soni. 


Ya’ni, 

saytingiz  tashrifchisi  tomonidan  nechta  sahifa 

ko‘rilgani. 

 

xizmat ko‘rsatish sifati 

ingl.: Quality Of Service (QoS) 

rus.: качество услуг 

qarang: xizmatlar sifati 

 

xizmat paketi 

ingl.: service pack 

rus.: сервисный пакет 

xizmat paketi 

 


 

320 


Mavjud  bo‘lgan  muammoni  hal  qiladigan, 

masalan, 

xatoni 

to‘g‘rilaydigan, 



yoki 

mahsulotga  uning  yangi  rusumida  paydo 

bo‘ladigan  yaxshilanishlarni  kirituvchi,  dastur 

rusumining  yangilanishi.  Mahsulotning  yangi 

nus’hasi  chiqqanda  u  odatda  to‘g‘rilashlar  va 

xizmat  paketidan  yangilanishlarni  o‘z  ichiga 

oladi.  Xizmat  paketlari  yuklab  olinishi  yoki 

ishlab 


chiqaruvchidan 

to‘g‘ridan-to‘g‘ri 

buyurilishi mumkin. 

 

xizmat terminali 

ingl.: customer service terminal 

rus.: терминал сервисного обслуживания 

Bankdan  pul  olish,  ularni  hisobga  qo‘yish, 

boshqa xisobga o‘tkazish imkonini beradigan va 

odamlar 


gavjum 

yerlarda 

o‘rnatiladigan 

terminal. 



 

xizmatlar sifati 

ingl.: Quality Of Service (QoS) 

rus.: качество услуг 

1. 


Foydalanuvchiga 

taqdim 


qilingan 

xizmatlardan  uning  qoniqish  darajasini  yig‘ma 

tafsifnomasi.  Xizmat  ko‘rsatish  sifati  uni 

jihatlari  majmui  bilan  tavsiflanib,  qo‘shimcha 

xizmatlar  bilan  ta’minlanganligi,  ta’sirchanligi, 

xizmatlarning  to‘laligi  va  boshqa  har  bir 

telekommunikatsiyalar 

(xizmatlar, 

vazifa) 

turiga xos bo‘lgan faktorlar bilan belgilanadi. 

2.  Telekommunikatsiya  tizimning  uzatilayotgan 

ma’lumotlarning  turiga  qarab,  xizmatlarni  u 

yoki  bu  sifatini  ta’minlash  qobiliyati.  Ya’ni, 

tarmoqning 

ichki 

resurslari 



shunday 

taqsimlansinki,  ma’lumotlar  aniq  vazifasiga 

mos, tez va ishonchli uzatilishi mumkin bo‘lsin. 

Masalan, 

telekommunikatsiya 

tarmog‘i 

bo‘yicha  tovush  yoki  tasvir  uzatishda  bunday 

paketlarni 

harakatlantirishda 

birinchiligini 

ta’minlash  zarur.  Shu  bilan  birga  axborotni 

yo‘qotmasdan,  qabul  qilayotgan  tomonda tasvir 

kadridagi  «tushib  qolish»  yoki  suhbatdoshning 

ovozini  uzilib  qolishiga  yo‘l  qo‘ymay,  uzatish 

lozim. 

Internet 



tarmoqlarning 

ko‘pchiligi 

xizmatlar  sifatini  bunday  darajasini  ta’minlay 

olmaydi. 



 

xizmatlari  birlashgan  keng  yo‘l-yo‘lli 

raqamli tarmoq 

ingl.: B-ISDN (Broadband Integrated Services Digital 

Network) 

rus.: 

широкополосная 

цифровая 

сеть 

с 

интеграцией услуг 

ISDN 


standartini 

ko‘rsatkichlarini 

kengaytiradigan 

spetsifikatsiyalar. 

ITU 

tomonidan  1998  yili  ishlab  chiqilgan  va 



tasdiqlangan. 

Bu, 


tovushni, 

videoni 


va 

ma’lumotlarni  tezkor  birlashtirib  uzatishni 

amalga 

oshirish 



imkonini 

beradigan 

kommunikatsiya  texnologiyasi 

XXI 


asrda 

yetakchi  bo‘lib  qoladi.  B-ISDN  asosida  ATM 

uzib-ulash 

texnologiyasidan 

foydalanish 

nazarda  tutilmoqda,  shu  bilan  birga,  SONET 

magistral  ulovchi  kanallar  o‘zak  texnologiyasi 

sifatida foydalaniladi. 



 

xizmatlari birlashgan raqamli tarmoq 

ingl.: Integrated Services Digital Network (ISDN) 

rus.: цифровая сеть с интеграцией услуг 

Uzib-ulanadigan 

telefon 

liniyasi 

bo‘ylab 

raqamli  aloqa  uchun  xalqaro  standart.  U 

kompyuter  va  ko‘pshaklli  tashuvchi  (ovoz, 

video)  trafik  uzatish  uchun  foydalaniladi. 

Odatda,  bitta  foydalanuvchining  ISDN-liniyasi 

64  Kbit/s  li  ikkita  kanal  orqali  ma’lumotlar 

uzatishni ta’minlaydi. 16 Kbit/s li kanaldan esa, 

boshqaruv 

axborotini 

uzatish 


uchun 

foydalaniladi. 

Mahalliy 

tarmoqlar 

ISDN-

kanalga 


yo‘naltirgich 

orqali, 


ayrim 

foydalanuvchilar  esa,  ISDN-modem  oqali 

ulanadilar.  Tashkilotlar  uchun,  23x64  Kbit/s  ni 

ta’minlovchi  ISDN-kanal  va  boshqaruvchi 

kanal qabilida ulanish mumkin. 

 

xizmatni rad etish 

ingl.: denial of service 

rus.: отказ в обслуживании 

1.  Tizimni  ixtiyoriy  qismini  ishdan  chiqishiga, 

bu  holda  u,  o‘zining  funksiyalarini  bajarishni 

to‘tatishiga  olib  keladigan  ixtiyoriy  ta’sir  yoki 

ta’sirlar  ketma-ketligi.  Sabab  sifatida,  ruxsatsiz 

erkin 


foydalanishni, 

xizmat 


ko‘rsatishda 

kechikishlarni ko‘rsatish mumkin. 

2. 

Resurslardan 



mualliflashgan 

erkin 


foydalanishga  to‘sqinlik  qilish  yoki  vaqt 

bo‘yicha nozik amallarni kechiktirish. 



 

XML 

qisq.: eXtensible Markup Language 

qarang: 

gipermatnli 

markerlashning 

kengayuvchan tili 



 

xost 

ingl.: host 

xizmat terminali 

 


 

321 


rus.: хост 

Kommunikatsiya 

va 

tarmoq 


resurslaridan 

(modemlar,  faks-modemlar,  katta  kompyuterlar 

va 

h.k.) 


erkin 

foydalanish 

vazifalarini 

bajaruvchi,  tarmoq  bog‘lamalarida  o‘rnatilgan 

kompyuter (server).  Asosiy,  yetakchi,  markaziy 

kompyuter deb ham ataladi. 



 

xosting  

ingl.: hosting 

rus.: хостинг 

qarang: veb-xosting 

 

xotira 

ingl.: memory 

rus.: память 

1.  Ma’lumotlar  joylashtirilishi,  saqlanishi  va 

olinishi mumkin bo‘lgan funksional qurilma. 

2.  Buyruqlarni  bajarish  uchun  ishlatiladigan 

ishlov  berish  qurilmasi  va  har  qanday  boshqa 

ichki xotiradagi butun manzil makoni. 



 

xotira qurilmasi 

ingl.: storage unit 

rus.: запоминающее устройство 

Ma’lumotlarni  keyinchalik  chiqarib  olish  va 

ishlatish 

uchun 


yozish 

va 


saqlashga 

mo‘ljallangan 

xotira 

qurilmasi. 



Xotira 

qurilmasining 

asosiy 

tavsifnomalariga 



quyidagilar kiradi: 

-  xotira  hajmi,  bitlarda  yoki  baytlarda 

o‘lchanadi; 

- ma’lumotlardan erkin foydalanish usullari; 

- tezligi (qurilmaga murojaat qilish vaqti); 

-  atrof  muhit  va  elektr  kuchlanishning 

o‘zgarishlariga 

qaramligi 

bilan 

xarakterlanadigan ishlash ishonchliligi; 



- xotira birligini narxi. 

Xotira  qurilmalari  Amaliy  Xotira  Qurilmalari 

(OXQ)  ga  va  Tashqi  Xotira  Qurilmalari  (TXQ) 

ga bo‘linadi. 



 

xotirali karta 

ingl.: memory card 

rus.: карта с памятью 

Eng  sodda  mikroprotsessorli  karta.  Xotira 

qurilmasi  sifatida  xotira  -  mikrosxemaga  ega. 

Magnit  yo‘l  kartaning  orqa tomonida  joylashib, 

muayyan  standartlarga  ko‘ra  uch  yo‘lakchadan 

iborat. 


 

xotirali uzib-ulash 

ingl.: store-and-forward 

rus.: коммутация с запоминанием 

Uzib-ulash  usuli.  Bunda  qayta  uzatish  tizimi 

tomonidan  ma’lumotlar  bo‘lagi  ichidagi  narsa 

to‘la  qabul  qilingandan  so‘ng  uzatiladi.  Uzib-

ulashlash 

xotiraga 

olish 

mumtoz 


texnologiyalardan  bo‘lib,  u  paketlar  uzib-ulash 

va  xabarlar  uzib-ulashda  ishlatiladi.  Uning 

mohiyati  shundaki,  qayta  uzatish  tizimi  qabul 

qilgan  paketdan  yoki  xabardan  sarlavha,  oxirgi 

qism  va  undagi  uzatilayotgan  axborot  chiqarib 

olinadi.  So‘ngra,  xatolarni  «davriy  ortiqchalik 

bilan  nazorat»  CRC  yordamida  tekshiriladi. 

Ko‘rilayotgan  uzib-ulash  oddiy,  lekin  qayta 

uzatish tizimida yuz beradigan amallar kechikib 

amalga 


oshadi. 

Shu 


sabadan 

u  tezkor 

tarmoqlarda to‘ppa-to‘g‘ri boradigan uzib-ulash 

bilan almashtiriladi. 



 

XSL 

qisq.: eXtensible Stylesheet Language 

Kengaytiriladigan stillar jadvallari tili, XSL tili. 

XSL tili XML hujjatlarni o‘girishlarni tavsiflash 

uchun  xizmat  qiladi.  U  ikki  qismdan,  ya’ni: 

XSLT 

tili 


va 

formatlash 

semantikasini 

belgilovchi  XML  lug‘ati  (XSL  Formatting 

Objects, XSL formatlashtirish obyektlari) iborat. 

 

XSLT 

qisq.: XSL Transformations 

XSL 


o‘girishlar, 

XSLT 


standarti. 

XSL 


standartining  XML  hujjatlarini  o‘girish  tilini 

tavsiflovchi tarkibiy qismi. 



 

XSLT 


 

322 


Yy

 

 

Y2K 

qisq.: Year 2000 

2000-yil.  2000-yil  muammosini  belgilash. 

Muammo  mohiyati  dasturlarda  yil  sanalarining 

to‘g‘ri  talqinini  ta’minlashdir.  Dasturlar  faqat 

yil  tartib  raqamini  saqlash  uchun  yilning  ikkita 

oxirgi raqamidan foydalanadilar. 



 

YACC 

qisq.: Yet Another Compiler Compiler 

Kompilyatorlar  kompilyatorining  yana  biri. 

Matndan 

mustaqil 

grammatikalar 

uchun 


mashhur  parserlar  (sintaksis  tahlil  dasturlari) 

generatori. 



 

yagona axborot makoni 

ingl.: common information space 

rus.: единое информационное пространство 

Ma’lumotlar  bazalari  va  banklari,  ularni  olib 

borish  va  ishlatish  texnologiyalari,  axborot-

kommunikatsion  tizimlar  va  tarmoqlar  majmui. 

U  yagona  tamoyillar  va  umumiy  qoidalar 

asosida  ishlab,  tashkilotlar  va  fuqarolar  uchun 

axborot  almashuvini  ta’minlash,  hamda  ularni 

axborotga  ehtiyojlarini  qondirishga  xizmat 

qiladi. 

 

yakka kanal 

ingl.: monochannel 

rus.: моноканал 

Axborot  tizimlari  guruhiga  bir  paytning  o‘zida 

signallar 

(ularni 


tarqatish 

vaqtini 


ko‘rsatishgacha)  uzatuvchi  kanal.  Yakka  kanal 

yakka  kanal  tarmog‘ining  asosidir.  U  bir  yoki 

bir necha parallel joylashgan umumiy bo‘g‘inlar, 

erkin 


foydalanish 

bloklari 

va 

abonent 


bo‘g‘inlaridan iborat. O‘lchamlari, topologiyasi, 

o‘tkazish  qobiliyati  va  boshqa  tavsifnomalariga 

ko‘ra  quyidagi  yakka  kanal  turlari  ajratiladi: 

shina,  magistral  yakka  kanal,  daraxtsimon 

yakka kanal. 

 

yakka kanal tarmog‘i 

ingl.: monochannel network 

rus.: моноканальная сеть 

O‘zagi  yakka  kanal  bo‘lgan  tarmoq.  Yakka 

kanal tarmog‘i abonent tizimlari guruhini yakka 

kanalga  ulash  orqali  hosil  qilinadi.  Tarmoq 

topologiyasi  ishlatilayotgan  yakka  kanal  turi 

bilan  belgilanadi.  Odatda  yakka  kanal  tarmog‘i 

boshqa 

mahalliy 



tarmoqlar 

va 


hududiy 

tarmoqlar bilan o‘zaro aloqada bo‘ladi. 



 

yakor 

ingl.: anchor 

rus.: якорь 

HTML  hujjatidagi,  ularga  murojaatlar  bo‘yicha 

tezkor  o‘tish  uchun  hujjatda  maxsus  markerlar 

o‘rnatishga  imkon  beradigan,  maxsus  teg  (

name=«ism»>).  Odatda  biror  bo‘limning 

yoki butunlay hujjatning boshiga o‘rnatiladi. 



 

yalang integral sxema 

ingl.: bare integrated circuit 

rus.: голая интегральная схема 

qarang: qobiqsiz integral sxema 

 

yaltirashga qarshi ustki qatlam 

ingl.: antiglare covering 

rus.: антибликовое покрытие 

Monitor  ekrani  yuzasiga  maxsus,  odatda  ko‘p 

qatlamli,  purkash.  Tushayotgan  yorug‘likni 

taqsimlab, yaltirashlar paydo bo‘lishining oldini 

oladi.  Yaltirashga  qarshi  ustki  qatlam  bilan 

monitorlarda,  hatto  juda  yorug‘  xonalarda  ham 

tasvir  har  doim  keskin  farqlanadi  va  yorqin 

bo‘ladi.  



 

yangi axborot texnologiyalari 

ingl.: new information technologies 

rus.: новые информационные технологии 

Jamiyatni 

axborotlashtirish 

vositalarini 

rivojlantirish 

sohasidagi 

so‘nggi 

yutuqlar 

qo‘llanilayotgan  axborot  texnologiyalari.  Bu 

yutuqlarga  birinchi  galda  zamonaviy  elektron 

hisoblash 

texnikasi, 

axborot-

telekommunikatsion  tizimlari,  sun’iy  intellekt 

uslublari kiradi. 

 

yangiliklar lentasi 

ingl.: news line 

rus.: лента новостей 

Internet  yangiliklarni  chop  etish  uchun  o‘ta 

qulay  bo‘lgani  tufayli  yangiliklar  nafaqat 

Internet  ommaviy  axborot  vositalarida,  balki 

korporativ saytlarida ham mavjud bo‘ladi.  

Odatda 


yangiliklar 

birin-ketin 

joylashgan 

sarlavhalar  ro‘yxati  sifatida  bo‘lib,  tugamas 

Yy 

 


 

323 


lentaga  o‘xshaydi  –  so‘nggi  xabarlar  ro‘yxat 

ustida  paydo  bo‘lib,  oldingilari  arxivga  ketadi. 

Internet  OAVning  ko‘plari  o‘z  xabarlarini 

translatsiya  qilishni,  ya’ni  OAV  saytidan 

ma’lum  standart  formatda  yangiliklarni  olib, 

ularni o‘z saytida chop etishni taklif etadi. 



 

yashil kompyuter 

ingl.: green computer 

rus.: зеленый компьютер 

Atrof  muhitga  nisbatan  kamroq  ta’siri  bilan 

tavsiflanadigan  kompyuter.  Yashil  kompyuter 

modelini 

yaratishda 

foydalanuvchilar 

salomatligini 

saqlash, 

radiatsion 

va 


elektromagnit 

nurlanishlar 

darajasini 

kamaytirish, 

energiya 

sarfini 


kamaytirish 

vazifalari  qo‘yilgan.  AQSH  da  atrof  muhitni 

muhofaza  qilish  Agentligi  tomonidan  ishlab 

chiqilgan 

Energy 

Star 


talablariga 

javob 


beradigan kompyuterlarni yashil deb ataydilar. 

 

yashirin jild 

ingl.: hidden folder 

rus.: скрытая папка 

Nomi ostiga chizish belgisi (_)dan boshlanuvchi 

jild.  Yashirin jildlar  odatda  veb  bog‘lamasining 

qo‘shimcha fayllarini o‘z ichiga oladi. 



 

yashirin kanal 

ingl.: advertising channel 

rus.: скрытый канал 

1.  Xavfsizlik  siyosatiga  rioya  qilgan  holda 

ma’lumotlar 

uzatish 


uchun 

foydalanilishi 

mumkin bo‘lgan ma’lumotlar uzatish kanali. 

2.  Ikkita  o‘zaro  ishlovchi  jarayonga  tizim 

xavfsizlik  siyosatiga  rioya  qilmagan  holda 

axborot  almashish  imkonini  beruvchi  axborot 

uzatish yo‘li. 

 

yashirin maydon 

ingl.: hidden field 

rus.: скрытое поле 

Shaklda  bog‘lamaga  tashrif  buyuruvchi  uchun 

ko‘rinmas  bo‘lib  qolib,  biroq  ma’lumotlarni 

shakllarga  ishlov  beruvchiga  yetkazib  beruvchi 

maydon. 

 

yashirin reklama 

ingl.: hidden advertising 

rus.: скрытая реклама 

Foydalanuvchi  anglay  olmaydigan  holda  uning 

ongiga ta’sir qiluvchi reklama. Bunga jumladan 

maxsus  video  qo‘shimchalardan  foydalanish 

orqali  (juftli  yozuv)  va  boshqa  yo‘llar  bilan 

qilinadigan ta’sirlar ham kiradi. 



 

yetkazib beruvchilar elektron tarmog‘i 

ingl.: electronic supply chain 

rus.: электронная сеть поставщиков 

Elektron  biznes  tizimi  doirasida  harakat 

qiluvchi, yetkazib beruvchilar zanjiri, tarmog‘i. 

 

Yevropa akademik tadqiqot tarmog‘i 

ingl.: European Academic Research Network (EARN) 

rus.: 

европейская 

академическая 

исследовательская сеть 

Yevropadagi  tadqiqotlar  o‘tkazish  va  ta’lim 

olish  uchun  mo‘ljallangan  tarmoq.  EARN 

tarmog‘i  Yevropa,  Shimoliy  Afrika,  Osiyo, 

AQSH  dagi  tadqiqotchilarning  foydalanish 

(abonent)  tizimlarini  birlashtiradi.  EARN  ning 

doimiy  idorasi  Parij  atrofidagi  Circe  da 

joylashgan. 



 

Yevropa ko‘pbayonnomali magistrali 

ingl.: european multiprotocol trunk 

rus.: европейская многопротокольная магистраль 

Yevropa  Ebone  tayanch  tarmog‘i.  U  o‘z 

faoliyatini  1991  yilda  boshlagan  va  Internet 

tarmog‘ini  qo‘llashga  yo‘naltirgan,  Ebone  ning 

yadrosi  London,  Stokgolm,  Amsterdam,  Jeneva 

va 


boshqa 

davlatlarning 

poytaxtlarini 

birlashtiradi.  Tarmoqning  yadrosiga  Yevropa 

tarmoqlari kanallar orqali ulanadi. 

 

Yevropa tadqiqot tarmoqlari uyushmasi 

ingl.: european association of research network 

rus.:  европейская  ассоциация  исследовательских 

сетей 

Yevropadagi  ilmiy  axborot  tarmoqlarini  ishini 

va  rivojlanishini  muvofiqlashtiruvchi  tashkilot. 

1986 yilda tashkil qilingan RARE ning maqsadi 

bo‘lib, 

tarmoqlar 

bo‘yicha 

milliy 


tashkilotlarning 

ma’lumotlar 

uzatishning 

kelishilgan  xalqaro  axborot  infratuzilmasini 

rivojlantirish 

uchun 


hamkorligiga 

ko‘maklashish 

hisoblanadi. 

Bunday 


infratuzilma,  tarmoqlarga  bir  biri  bilan  o‘zaro 

aloqa qilish, boshqa tarmoqlardan uzatilayotgan 

axborotdan  foydalanish,  Yevropa  va  boshqa 

qit’alardagi 

tarmoq 

xizmatlaridan 



erkin 

foydalanish imkonini beradi. 



 

Yevropa telekommunkatsiya standartlari 

instituti 

Yevropa telekommunkats... 



 

324 


ingl.: 

European 

Telecommunication 

Standards 

Institute (ETSI) 

rus.: 

европейский 

институт 

телекоммуникационных стандартов 

Yevropa  aloqa  standartlarini  ishlab  chiquvchi 

tashkilot.  ETSI  ish  mavzulari  Yevropada 

axborot  tarmoqlarini  yaratish  va  rivojlantirish 

bilan  bog‘liq  muammolarni  qamrab  oladi. 

Masalan,  Institut  tomonidan  Yevropa  raqamli 

simsiz aloqasi, GSM «mobil aloqa uchun global 

tizim»  va  shovqinsifat  signallarni  mahalliy 

tarmoqlarda  ishlatish  uchun  standartlar  ishlab 

chiqilgan. 



 

Yevropa yo‘ldosh jamiyati 

ingl.: Societe Europeene des Satelites (SES) 

rus.: европейское спутниковое общество 

Yevropada  yo‘ldoshli  tarmoqning  faoliyatini 

ta’minlovchi 

tashkilot. 

SES 

yo‘ldoshlar 



guruhiga 

ega 


bo‘lib, 

ular 


Astra-Net 

kommunikatsion  tarmog‘ini  tashkil  qiladi. 

Yo‘ldoshlar 

34 


Mbit/s 

gacha 


tezlikda 

Yevropaning  ixtiyoriy  nuqtasiga  ma’lumotlar 

uzatishni ta’minlaydi. 

 

yolg‘on axborot tarqatish 

ingl.: misinformation 

rus.: дезинформация 

qarang: dezinformatsiya 

 

yondosh elektrmagnit nurlanish 

ingl.: spurious electromagnetic radiation 

rus.: побочное электромагнитное излучение 

Istalmagan  axborotli  elektrmagnit  nurlanishi.  U 

axborotga  texnik  vositalar  bilan  ishlov  berish 

paytida  va  axborot  sizib  chiqib  ketishiga  olib 

kelishi  mumkin  bo‘lgan  elektr  zanjirlarda 

nochiziqiy jarayonlar natijasida paydo bo‘ladi. 



 

yopiq 

ingl.: closed 

rus.: закрытый 

Bu  tushuncha,  faqat  ayrim  shaxslar  erkin 

foydalanishi  mumkin  bo‘lgan  obyektlarga 

tegishli. 

Masalan, 

spetsifikatsiyasi 

ishlab 

chiqaruvchi 



tomonidan 

nashr 


qilinmagan 

kompyuterning  arxiteturasi  yopiq  hisoblanadi. 

Shu sababli begona ishlab chiqaruvchilar, yopiq 

kompyuterga  tashqi  qurilmalar  ishlab  chiqa 

olmaydilar. 



Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   62   63   64   65   66   67   68   69   ...   103


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling