Ekoloji LÜĞƏt a


Download 3.98 Mb.

bet24/60
Sana14.02.2017
Hajmi3.98 Mb.
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   ...   60

HAVANIN NƏMLİYİ (rütubətliyi)  – Havada su buxarının 

miqdarı; hava və iqlimi müəyyən edən kəmiyyətlərdən biri. H.n. əsasən, 

1) su buxarının təzyiqi, 2) mütləq rütubət (1 m

3

 havada olan su 



buxarının qramla miqdarı), 3) nisbi rütubət (verilmiş temperaturda 

havada olan su buxarının elastikliyinin (təzyiqinin) doymuş buxarın 

elastikliyinə (təzyiqinə) nisbətinin faizlə miqdarı, 4) şeh nöqtəsi 

(havanın izobarik soyutduqda su buxarının doyma halına uyğun 

temperaturu) ilə ifadə edilir. H.n. hiqrometr və ya psixrometrlə ölçülür. 

Hava soyuduqda nisbi rütubət artır; temperatur aşağı düşdükdə su buxarı 

doymuş hala yaxınlaşır, nisbi rütubət isə 100% olur. 

HAVANIN SANİTARİYA MÜHAFİZƏSİ, atmosfer havasının 

sanitariya mühafizəsi  – Atmosfer havasının zərərli tullantılardan 

qorumağa yönəldilmiş, qanunverici təşkilatı  və sanitariya-texniki 



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

189 


 

tədbirlər kompleksi. Sanitariya-epidemioloji xidmət sistemi sanitariya 

qanunvericiliyi  əsasında atmosfer havasının zərərli maddələrinin icazə 

həddi səviyyəsini keçməmək üçün onun təmizliyinə və fəaliyyətinə aid 

olan təmizləyici qurğuların işinə nəzarət edir. 

HAVANIN TEMPERATURU – Termometr vastəsilə açıq havada 

müəyyən edilən temperatur. H.t. adətən yer səthindən 2 m hündürlükdə 

meteoroloji budkada qoyulmuş quru psixrometrik termometr ilə ölçülür. 

H.t. avtomatik olaraq termoqraf vasitəsi ilə qeyd olunur. Müəyyən vaxt 

daxilində  ən soyuq və  ən isti temperaturu bilmək üçün minimal və 

maksimal termometrlərdən istifadə edilir. H.t. gün ərzində, habelə ay və 

il ərzində dəyişir. Atmosferin yüksək təbəqələrində H.t. şarzond, təyyarə 

və s. ilə atmosferə qaldırılmış meteoroqraf və radiozondlarla ölçülür. 



HAVANIN TƏMİZLƏNMƏSİ  – Havanın texniki vasitələrlə 

tozdan və digər zərərli qatışıqlardan təmizlənməsi. Yaşayış, ictimai və 

istehsalat binalarına daxil olan hava, ventilyasiya və kondisiyalaşdırma 

sistemləri (kondisionerlər) ilə  təmzlənir. Atmosferin yerüstü qatlarında 

müxtəlif mənşəli tozların havada qatılığı bir gecə-gündüz ərzində sənaye 

şəhərlərinin yaşayış rayonlarında 0,5 mq/m

3

-ə, sənaye rayonlarında 1 



mq/m

3

-ə, sənaye müəssisələri ərazisində 3 mq/m



3

-ə (və daha çox) çata 

bilər. Bəzi hallarda (məs. sement istehsalında, qara metallurgiyada) 

havada tozların miqdarı xeyli çox ola bilər. Atmosferə buraxılan havanı 

təmizləmək və zərərsizləşdirmək üçün müxtəlif hava süzgəcləri, toz və 

qaz tutucuları, toz çökdürən kamera, siklon və s. qurğular tətbiq edilir. 

H.t. ətraf mühitin mühafizəsinə yönəldilmiş mühüm tədbirlərdən biridir. 

H.t.-nə hidrometeorologiya və  təbii mühitə  nəzarət üzrə Dövlət 

komitəsi, habelə sanitar-epidemioloji idarə tərəfindən nəzarət edilir. 

HAVA-NÜVƏ PARTLAYIŞI  – Odlu kürəsi (işıqlanan sahəsi) 

torpağın (suyun) səthinə toxunmayan atmosfer nüvə partlayışı. Partlayış 

zamanı zərbə dalğasından hava yüz minlərlə dərəcəyədək qızıb işıqlanır; 

sonra odlu kürə  əmələ  gəlir; o, sürətlə genişlənir, yerdən qalxan toz 

sütunu ilə birləşib göbələk şəkilli bulud formasında 10 dəq. ərzində 10 

km yüksəkliyə qalxır; ondakı nüvə reaksiyasının məhsulları külək və 

hava axını ilə onlarca və yüzlərcə km məsafəyə yayılar. H.n.p.-dan geniş 

ərazidə binaları, qurğuları, texnikanı dağıtmaq, təyyarə, qanadlı raketləri 

məhv etmək və s. üçün istifadə oluna bilər. 


Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

190 


 

HEYVAN XƏSTƏLİKLƏRİ  – Yoluxmayan və yoluxan olur. 

Yoluxan H.x. iki cür olur: bakteriya, virus və göbələklərin törətdiyi 

infeksiya və ibtidailər, cücülər, gənə  və helmintlərin törətdiyi invazion 

xəstəliklər.  Ən qorxulu H.x.-nə aqalaktiya, aktinomikoz, askaridioz, 

botulizm, brüssellyoz, vakinit, qarayara, moniyezioz, raxit, taun 

tulyameriya və s.-ni misal göstərmək olar. 



HEYVANAT ALƏMİ (HEYVAN) RESURSLARI – sənaye 

obyektinə aid olan heyvanlar. 



HEYVANDARLIQ  – Kənd təssərüfatı heyvanlarını yetişdirən 

təsərrüfat sahəsi. H. əhalini süd, yağ,  ət, yumurta, yun, dəri və s. ilə 

təmin edir. H. məhsullarının tullantısından yem (sümük unu, üzsüz süd 

və s.), dərman preparatları (müalicə sorumları, hormon preparatları  və 

s.) alınır. H.-a maldarlıq, qoyunçuluq, donuzçuluq, quşçuluq, atçılıq və 

s. sahələr, həmçinin balıqçılıq, arıçılıq və baramaçılıq daxildir. 



HEYVANLAR – Canlı varlıqlar aləminin iki əsas qrupundan (digər 

qrup bitkilərdir) biri. Bütün H. heterotrof orqanizmlərdir. Yer üzərində 

1,5 mln-dək heyvan mövcuddur. Ümumiyyətlə, 16 heyvan tipi qəbul 

edilmişdir: ibtidailər, süngərlər, arxeosiatlar (nəsli kəsilmiş), 

bağırsaqboşluqlar, ibtidai qurdlar, molyusklar, buğumlular, prozopikilər, 

kamptozoylar, podaksonilər, çiyinayaqlılar, poqonoforlar, 

dərisitikanlılar, qılçıqçənəlilər, yarımxordalılar, xordalılar (onurğalılar 

yarımtipi də daxil olmaqla). H.-ı zoologiya və bir çox xüsusi zooloji 

elmlər öyrənir. H.-ın insan həyatında rolu böyükdür. O. qida mənbəyi, 

sənaye xammalı olub, həm də işçi qüvvəsidir. 



HEYVANLARIN BOLLUĞU (SIXLIĞI)  –  Əsasən heyvanların 

sayı ilə (fərdlərin, yuvalarının, kaloniyalarının), bəzən isə (xüsusən, 

onurğasızların uçotu vaxtı) – biokütləsi ilə ifadə olunur. 

HEYVANLARIN HƏRƏKƏTİ  –  Əksər heyvanlar üçün fəal 

hərəkət xarakterikdir. Bunlardan bəzilərində (məs. kalmarlar, delfinlər) 

suda, quruda və havada sürətlə  hərəkət etmək qabiliyyəti var. 

Heyvanların olduqca müxtəlif yaşayış  tərzləri var (qamçılara, ilanvari, 

reaktiv, quyruğun köməyi ilə,  əl, ayaq və qanadların köməyilə  və s.) 

H.h. olduqca müxtəlif əhəmiyyət daşıyır: qida axtarmaq, «qurbanını»” – 

ovunu izləmək və onunla mübarizə aparmaq, özünü müdafiə, çoxalmaq, 

yuva tikmək, yemlənmək, nəslini qorumaq və «təlim”» keçmək, sürü ilə 



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

191 


 

hərəkət etmək, müntəzəm miqrasiya və s. 



HEYVANLARIN QIŞ YUXUSU hibernasiya – qışın əvvəlində bəzi 

məməlilərin yuxuya bənzər vəziyyəti; bu zaman bütün həyati proseslər 

minimuma çatır. H.q.y. mülayim və yüksək qurşaqların bəzi 

heyvanlarına xasdır (məs. kirpilər, yarasa və s.). 



HEYVANLARIN QORUYUCU RƏNGİ  VƏ FORMASI – 

orqanizmin maskalanmış  və ya qorxuducu rəngarəngliyi və forması. 

Bəzi heyvanların mühitin əşyalarına uyğun rəng və forma alması onu 

düşməni üçün görkəmsiz və cazibəsiz edir. 



HEYVANLARIN SƏMTLƏŞMƏSİ (oriyentasiyası) 

– 

Ekosistemdə, qismən hərəkəti və miqrasiyasında öz vəziyyətini təyin 



etmək qabiliyyəti. Bu mürəkkəb bioloji proseslər görmə, eşitmə, 

dadbilmə və s. ilə yerinə yetirilir. 



HEYVANLARIN YAY YUXUSU, ESTİVASİYA  – bəzi 

heyvanların yuxuya bənzər qeyri-fəal vəziyyəti (yay sükutu): məs. 

gəmiricilərin stepdə (çöldə) yayın quru, qızmar dövrünü keçirməsinə 

köməklik. H.y.y-na həmçinin poykiloterm heyvanların yay sükutluğu 

aiddir (məs. bəzi cücülər, gənələr). 

HEKİSTOTERMİZM  (yun. hekistos – ən kiçik)  – soyuğa 

dözümlülük, minimum enerji almaq şəraitində yaşamaq qabiliyyəti. H. 

alp və qütb bitkiləri, ayı, qütb tülküsü və s. üçün səciyyəvidir.H. 

terminini O.Dekondol irəli sürmüş  və  əsasən bitkilər üçün qəbul 

edilmişdir (məs. alp bitkisi). 

HELİOBİOLOGİYA  (yun. helios - Günəş)  – Biologiyanın günəş 

aktivliyinin Yer biosferində müxtəlif hadisələrlə  əlaqəsini öyrənən 

bölməsi. 

HELİOBİONTLAR – parlaq günəş işığı olan bitmə şəraitini üstün 

tutan orqanizmlər. 



HELİOFİLLİK  – Orqanizmin işığa münasibəti. Bitkiləri bu 

baxımdan ayırırlar: işıqsevənlər (heliofitlər), kölgəyədavamlılar 

(umbropatiyentlər), kölgəsevənlər (ssiofitlər), işığa ehtiyacı olmayanlar, 

məs. göbələk və bakteriyalar (aqeliofitlər). 

Heyvanlar da bu və ya digər dərəcədə heliofilliyə malikdir. Onların 

əksəriyyəti heliofillərə  mənsubdur. Lakin ssiofillərə  və  işıqsız 

mağaralarda yaşayanlara-aqeliofillər (məs. mağara əməndəri və okeanın 


Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

192 


 

işıqsız zonasında yaşayanlara (afiotik) – məs. sifonofora. 



HELİOFİTLƏR, HELİOTROFLAR  – işıqsevər bitkilər olub, 

fotosintez prosesi tənəffüs prosesindən yalnız yüksək intensiv işıqlanma 

şəraitində üstünlüyə malik olur (buğda, şamağacı, qaraşam, dəvədabanı, 

kəkotu, çiyələk və s.). 



HELİOFOBLAR  – işıqdan çəkinən orqanizmlər (mağarada və 

dənizin dərinliklərində yaşayan orqanizmlər). 



HELİOGEOFİZİKİ 

XİDMƏT – Günəş 

şüalanmasının 

vəziyyətinin təbii dəyişməsinə nəzarət xidməti. 

HELİOTEXNİKA  – Günəş radiasiyasından istifadəyə  əsaslanan 

texnika sahəsi. H. texnikanın perspektivli sahələrinə aid edilir. H. 

vasitələrinin kənd  təsərrüfatında tətbiqi daha perspektivlidir. Kosmosun 

mənimsənilməsi işində Günəş enerjisindən istifadə (məs., Günəş 

batareyaları) böyük əhəmiyyətə malikdir. 

HELMİNTLƏR (lat. helmins - qurd) – İnsan, heyvan və bitkilərdə 

bir çox xəstəliklərin törədicisi olan parazit qurdlar. H.-in törətdiyi 

xəstəliklər helmintozlar adlanır. H.-in  5 tipi (12 mindən artıq növü) var: 

yastı qurdlar, dəyirmi qurdlar, akantosefallar və ya tikanbaşlılar, 

nemertinlər, həlqəvi qurdlar. H.-i öyrənən elm sahəsi hilmintologiya 

adlanır. 



HELMİNTOZLAR  – parazit qurdlar vasitəsilə (nematodlar, 

trematodlar, sestodlar və s.) insan, heyvan və bitkilərin xəstələnməsi. 



HELOBİONTLAR  (yun. helos - bataqlıq)  – bataqlıqda 

məskunlaşan orqanizmlər. 



HELOFİTLƏR  – bataqlıq  bitkiləri olub kriptofitlər yarımtipinə 

aiddir, artma tumurcuqları suyun dibindəki torpaqda yerləşir. 



HEMATOFAQLAR  (yun. haima - qan)  – digər heyvanların qanı 

ilə qidalanan heyvanlar (adətən həşəratlar: ağcaqanadlar, birələr, 

mozalan və s.). H. bəzi patogen agentləri yoluxdurmaqda iştirak edir. 

HEMEROBİYA  – ekosistemə  təsir göstərən bütün antropogen 

növlərinin nəticələri.  İnsanın orqanizmlərə  və onların məskunlaşdığı 

yerə  təsirini öyrənərək H.-nın dərəcəsi haqda nəticə  əldə edilir. H.-nı 

biosenozun təhlili və onun yayıldığı yeri tədqiq etmək yolu ilə  də 

müəyyən etmək olar. 

HEMEROFİLLƏR – insanın təsirilə və mədəni bitkilər arasında öz 


Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

193 


 

arealını genişləndirən bitki və heyvan növləri. 



HEMEROFİT – mədəni bitki. 

HEMEROFOB  – insan fəaliyyəti nəticəsində  sıradan çıxan və ya 

mədəni bitki qruplaşmalarından çəkinən bitki və heyvan növləri. 



HEMİKSEROFİTLƏR  – arid zonanın yaxşı inkişaf etmiş kök 

sisteminə malik olan (bəzən freatik suya qədər çatan) bitkiləri. H. üçün 

intensiv transpirasiya səciyyəvidir, odur ki, onlar uzun müddətli 

solmaya davam gətirmir. 



HEMOGEN ÇÖKÜNTÜLƏR – kimyəvi çöküntülər – su hövzələri 

dibində  məhlullardan kimyəvi və biokimyəvi reaksiyalar və ya suyun 

temperaturunun dəyişilməsi nəticəsində çökmə yolu ilə  əmələ  gələn 

süxurlar, minerallar və faydalı qazıntılar. H.ç.-ə halit, gips, anhidrit, 

dolomit, yəşəm, bəzi əhəngdaşları və s. daxildir. 

HERBALOGİYA – alaqlar və onlara qarşı mübarizə metodları 

haqqında elm. 



HERBARİ  (lat. herba - ot) – 1) elmi məqsədlə öyrənmək üçün 

yığılıb qurudulmuş bitkilərin kolleksiyası. Müəyyən sahə, region, ölkə 

ərazisindən toplanmış H. həmin yerin florasını öyrənməyə imkan verir. 

Azərbaycan MEA Botanika institutunda 60 mindən çox H. vərəqi var. 

Hər bir  H. vərəqində (5x10 sm) bitkinin elmi adını, hansı respublika, r-

n, ekoloji sahədən götürülməsini (meşə, çəmən və s.), yığılma tarixini, 

toplayanın adı  və familiyasını göstərən etiket olur. 2) Qurudulmuş 

bitkilərin kolleksiyasını saxlayan və elmi cəhətdən öyrənən müəssisə. 



HERBİSİDLƏR  (lat. herba – ot və süd)  – Pestisidlər qrupundan 

kimyəvi preparatlar: lazımsız, əsasən, alaq bitkilərini məhv etmək üçün 

istifadə olunur. Bioloji aktiv maddədir. H. insan orqanizminə də zəhərli 

təsir göstərir. Alaqlarla mübarizədə 140-dək H.-dən istifadə olunur. H.-

dən düzgün istifadə edilməməsi torpağın, su hövzələrinin, göllərin 

çirklənməsinə, bitki və heyvanların məhv olmasına, biogeosenozdan 

bioloji əlaqənin pozulmasına səbəb ola bilər. 

HERONTOLOGİYA – orqanizmin, o cümlədən insanın qocalması 

proseslərini öyrənən biologiya və tibbin bölməsi. 



HERPETOBİONTLAR  (yun. herpeton - sürünənlər)  – torpağın 

səthində  və ya çəmən döşənəyində bitki və ya digər üzvi qalıqların 

arasında yaşayan orqanizmlər. 


Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

194 


 

HETEROFİLLİYA,  müxtəlif yarpaqlılıq  (yun. heteros – özgə, 

phyllon- yarpaq)  Bir bitkinin eyni, yaxud ayrı-ayrı zoğlarında 

müxtəlif formalı yarpaqların olması. H. bir çox su bitkilərində müşahidə 

edilir; bunların su altındakı yarpaqları formasına görə suyun üstündəki 

yarpaqlardan kəskin fərqlənir. H. quru bitkilərində də rast gəlir. Bu isə 

yaş dəyişiklikləri və funksiyalardakı fərqlərlə əlaqədardır. 

HETEROTERM ORQANİZMLƏR – aktiv vəziyyətdə bədənində 

eyni temperatur saxlayan, dövri olaraq dərin yuxuya gedən vaxtlarda isə 

temperaturu eyni vəziyyətdə qalmayan heyvanlar. 

HETEROTROF ORQANİZMLƏR, heterotroflar (yun. heteros – 

özgə, yad, trophe - qida)  – Hazır üzvi maddələrlə qidalanan 

orqanizmlər. H.o.-ə insan və heyvanlar, həmçinin bəzi bitkilər 

(göbələklər, bir çox parazit və saprofit örtülütoxumlular) və 

mikroorqanizmlər aid edilir. Lakin H.o.-in müəyyən miqdarda mineral 

duz və s. maddələri, tipik avtotrof orqanizmlərin isə müəyyən miqdarda 

hazır üzvi maddələri mənimsəyə bildiyi üçün belə bölgü nisbi xarakter 

daşıyır. 

HEYVAN COĞRAFİYASI – bax: zoocoğrafiya. 

HEYVAN (BİTKİ) FONDU – biosenozu təşkil edən heyvan (və ya 

bitki) növlərinin sayını ifadə edən emprik miqdar göstəricisi. 



HEYVAN GENEFONDUNUN QORUNMASI – faunanın növ 

tərkibinin, faydalı  vəhşi heyvanların optimal sayının saxlanmasına 

yönəldilən tədbirlər sistemi. Respublika Konstitusiyasında H.g.q.-nın 

hüququ əsasları göstərilmişdir. 



HƏDSİZ MƏSKUNLAŞMA  – ekosistemdə  hər hansı növün 

fərdlərinin mühitin tutumundan artıq olması vəziyyəti; bu populyasiyaya 

limitləşdirici təsir göstərir. H.m-da bir qayda olaraq, fərdlərin intensiv 

məhv olması baş verir (populyasiyanın sayının nizamlanması 

nəticəsində), bununla əlaqədar biosenotik seçmə güclənərək sayın 

stabilləşməsilə nəticələnir. 



HƏRBİ  BİOSFER FƏLAKƏTİ, NÜVƏ  FƏLAKƏTİ  – kütləvi 

qırğın silahları (nüvə, kimyəvi, bioloji) tətbiqinin qlobal ekoloji 

nəticələri. 

HƏRBİ EKOSİD –insanın həyat mühiti sayılan ekosistemin hərbi 

əməliyyat zamanı pozulması. 



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

195 


 

HƏRBİ EROZİYA – Hərbçilər tərəfindən yamaclarda qazılmış 

səngər, xəndək və s. su ilə dolması  nəticəsində torpağın yuyulması, 

düzən sahələrdə isə  hərbi işlərlə  əlaqədar qazıntı  nəticəsində torpağın 

sovrulması. 



HƏSASSLIQ  – canlı orqanizmin ətraf mühit amillərinin təsirinə 

reaksiyası (cavab verməsi), orqanizmin duyma qabiliyyəti. 



HƏŞƏRAT, CÜCÜLƏR  – Buğumayaqlılar tipindən onurğasız 

heyvanlar sinfi. Bədəni buğumludur, xarici skelet əmələ  gətirən 

möhkəm kutikula ilə örtülür. 3 hissəyə – baş, döş  və qarıncığa ayrılır. 

Başında ağız orqanları, sadə və ya fasetli gözlər və bir cüt bığcığı olur. 

Ağzı sorucu, sancıcı – sorucu, yalayıcı, gəmirici tiplidir. H.-ın 34 

dəstəyə  mənsub 1 mln-dan çox, o cümlədən Azərbaycan 

Respublikasında 25 minə yaxın növü vardır. H.-ın təbiətdə rolu çox 

müxtəlifdir; onlar maddələr dövranında iştirak edib ən müxtəlif qida 

mənbələrindən istifadə edir, sanitar vəzifəsi daşıyır, torpağın bərpa 

olunması prosesində  fəal iştirak edir, bəzi növləri quşların, balıqların, 

məməlilərin qidasıdır. Çiçəkli bitkilərin tozlanmasında rolu böyükdür. 

Qiymətli qida və texniki məhsullar verirlər (bal, ipək, rəng). Bəziləri 

zərərvericiləri və alaqları məhv etdiyindən faydalıdır. H. arasında çoxlu 

təhlükəli bitki və heyvan zərərvericiləri var. 



HƏŞƏRATLA QİDALANAN ORQANİZMLƏR  –  əsasən 

həşəratlarla yemlənən heyvanlar və bəzi bitkilər. 



HƏŞƏRATYEYƏN BİTKİLƏR, CÜCÜYEYƏN BİTKİLƏR  – 

Cücüləri (az hallarda başqa xırda heyvanları) tutan və onlardan əlavə 

qida (başlıca olaraq azotlu) mənbəyi kimi istifadə edən çoxillik ot 

bitkiləri. Dünyada 500-dək, Azərbaycan Respublikasında 3 növü var. 

H.b.  şirin su hovuzlarında, bataqlıq çəmənlərdə, azot birləşmələri zəif 

olan substratlarda yaşayır. Belə  şəraitdə  zəruri azot aclığı, həmçinin 

fosfor, kalium və s. maddələrin çatışmazlığını H.b. metomorfozlu 

yarpaqların köməyi ilə cücülərin hesabına tamamlayır. Bəzi H.b. 

(şehçiçəyi, yağlıc otu və b.) yarpaqların üzəri yapışqanlı  şəffaf maye 

ifraz edən çoxlu vəzilərlə örtülüdür. Cücü bitkinin tutucu aparatı üzərinə 

düşdükdə vəzilərin sekressiyası güclənir. 

HƏŞƏRATYEYƏNLƏR, CÜCÜYEYƏNLƏR  – Məməlilər 

dəstəsi. Bədənin uzunluğu 3-40 sm olur. Başı uzunsov olub, adətən 



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

196 


 

hərəkətli xortumcuq şəklindədir. Dünyada 300-ə  qədər, Azərbaycan 

Respublikasında 8 növü məlumdur.  Əsasən gecə heyvanıdır. 

Əksəriyyəti yuvalarda, meşədə yaşayan, kiçik növlər isə  xəzəllərin 

altında sığınacaq tapırlar. Bir qismi (köstəbək, desman) xəzlikdir. 

Kirpilər H.-dəndir. H. Alt Tabaşir dövründən məlumdur. Heyvani yemlə 

qidalanırlar. Desmanlar və yarıqdişlilərin sayı az olduğundan 

qorunurlar. 



HƏYAT  – Yer üzərində H. karbonlu birləşmələrin təkamülü 

nəticəsində yaranaraq müəyyən mürəkkəb struktura, maddələr 

mübadiləsinə, müəyyən qarşılıqlı biokimyəvi reaksiyalar sırasına malik 

fərdi tam sistemlər şəklində təzahür edir. 



HƏYAT KEYFİYYƏTİ (SƏVİYYƏSİ)  – insan ekologiyasında 

işlənən termin. İnsanların maddi və  mənəvi ehtiyaclarının ödənilməsi 

keyfiyyəti: qidanın keyfiyyəti, geyimin keyfiyyəti və modalılığı, yaşayış 

yerinin komfortluğu (rahatlığı), təhsilin, səhiyyənin,  ətraf mühitin, 

rekreasiya strukturunun, əmək fəaliyyətinin, stres vəziyyətinin 

səviyyəsini və s. keyfiyyəti. H.k. yaşayış  səviyyəsilə yanaşı, həm də 

yaşayış tərzi şəraitini təyin edir. 

HƏYAT SİKLLƏRİ (dövrləri)  – bir nəsil (generasiya), yaxud iki 

və daha çox nəslin dəyişməsi daxilində orqanizmlərin müxtəlif böyümə 

və inkişaf fazalarının məcmusu. Ali bitkilərdə birillik, ikiillik həyat 

dövrləri ayırırlar. Heyvanlarda sadə, əksərən çoxillik həyat dövrlərindən 

başqa, həm də bir sıra nəsillərin dəyişilməsilə çox mürəkkəb H.s. 

mövcuddur (məs. cücülərin). Hər dövrün (siklin) bir və bir neçə inkişaf 

bazası vardır. 

HƏYAT ZONASI – biosferin (biomların)  ən iri bölgüsü. Əvvəllər 

H.z. orqanizmlərin yayılması üçün əlverişli temperatur zonasının 

sinonimi kimi istifadə olunurdu. Termini K.X.Merriam (1890) irəli 

sürmüşdür. 



HƏYATIN EKOLOJİ DAVAMİYYƏTİ  – populyasiyanın həyat 

və davamiyyətinin mühit şəraitindən və populyasiyanın özünün ekoloji 

plastikliyindən asılılığı. 

HƏYATIN FİZİOLOJİ MÜDDƏTİ (UZUNLUĞU)  – ideal 

şəraitdə populyasiyanın fərdlərinin maksimum uzunmüddətli həyatı; 



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

197 


 

belə şəraitdə populyasiya limitlənmiş təsirlərə məruz qalmır. H.f.m. orta 

hesabla adətən ekoloji yaşayış müddətindən xeyli uzun olur. 

HƏYATIN MÜTLƏQ UZUNLUĞU  – fərdin yarandığı 

(doğulduğu) andan ölənə (məhv olana) qədər yaşama müddəti. 



HƏYATİLİK – bitki və heyvan fərdlərinin bu və ya digər dərəcədə 

bioekoloji davamlılığı, qruplaşmalarda növarası  əlaqədə çoxalma 

qabiliyyəti, müəyyən ekotopun şəraitinə uyğunlaşması. A.A.Qrossheym 

(1929) bitkilərin aşağıdakı beşballı həyatilik şkalasını irəli sürmüşdür. 

1. Vegetativ və generativ qabiliyyəti çox aşağıdır. 

2. Vegetativ çoxalma normadan aşağıdır, çiçəklənmə  və 

meyvəvermə qabiliyyəti itirilmişdir. 

3. Vegetativ çoxalması, çiçəklənməsi və meyvəverməsi normaldır. 

4. Vegetativ çoxalma normadan yuxarı, çiçəklənməsi və 

meyvəverməsi yüksək dərəcədədir. 

5. Bol çoxalma, yüksək dərəcədə çiçəklənmə  və meyvəvermə 

qabiliyyəti. 

Uranova (1960) görə həyatiliyin ən yaxşı kriterisi (əsrlik dinamikası 

çərçivəsində) biosenozda növün davamlılıq dərəcəsidir. 




Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   ...   60


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling