Ekoloji LÜĞƏt a


Download 3.98 Mb.

bet32/60
Sana14.02.2017
Hajmi3.98 Mb.
1   ...   28   29   30   31   32   33   34   35   ...   60

QAĞAYILAR  (Laridae) – quşlar dəstəsinin bir fəsiləsi. 

Azərbaycanda 14 növünə  təsadüf edilir. Dəniz və çay sahillərində 

kaloriyalarla yaşayır. Xırda balıqlarla, siçan, çəyirtkə  və  həşəratlarla 


Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

253 


 

qidalanır. Kənd təsərrüfatına fayda verən quşlardır. Azərbaycanda geniş 

yayılmış gümüşü qağayı (Larus argen tatus) oturaq quşdur.  

QAMÇILILAR  – tək və koloniyalarla yaşayan, qamçı adlanan 

hərəkət üzvünə malik birhüceyrəli orqanizmlər. Q.-ın bəzi qruplarını 

bitkilərə, (Flagellatae) digərlərini heyvanlara (Mustigophara) aid edirlər. 

Sərbəst yaşayan. Q. şirin sularda və dənizlərdə. parazit Q. isə insan və 

heyvan orqanizmində yaşayır; müvafiq xəstəliklər törədir. 

QAN KÖMÜRÜ – qan və heyvanların digər tullantılarının kalium 

karbonatla (potaşla) K

2

 CO


3

 havasız şəraitdə işlənməsi üsulu ilə alınır. 

Tibbdə bağırsaq və mədədə yığılan qazı kənar etmək üçün həb şəklində 

istifadə edilir. 



QANADSIZ HƏŞƏRAT  – ilk qanadsız yarım sinfi. Təqr. 3000-ə 

qədər növü məlumdur. 4 dəstəyə bölünür. Uzunluğu 0,5 mm-dən 8 mm-

ə (bəzən 50 mm-ə) qədər olur. Ən çox nəm yerdə, münbit torpaqda 

yaşayır. Bəzi növləri torpağın münbitləşməsində mühüm rol oynayır, bir 

qismi becərilən bitkilərə zərər verir. 

QANLI YAĞIŞ  tərkibində çoxlu miqdarda parlaq rəngli mineral 

hissəcikləri kəsib keçərkən qırmızı rəng almış yağış damcıları. Qırmızı 

tozlar adətən geniş səhralardan, məs: Saxaradan cənuba Avropaya keçir. 

QANUNSUZ OV – Təbiətin mühafizəsi qanunlarını pozaraq, lazımı 

icazə olmadan qadağan edilmiş yerlərdə, yaxud qadağan olunmuş 

vaxtda, qadağan edilmiş alət və üsullarla ov etmə. Q.o. brokenyerlik 

növüdür: bura həmçinin qanunsuz balıq və sudan başqa  şeylər tutmaq 

aiddir. Ovları ovlama inzibati təbdirlərdən asılı olmayaraq cinayət hesab 

edilir. 


QAPALI EKOLOJİ  SİSTEM  –  ətraf mühitlə yalnız enerji 

mübadiləsi aparan sistem. Belə tipli mikrosistemlər kosmik 

biologiyadan kosmonavtların (astronavtların) həyat fəaliyyətini təmin 

etmək sistemini hazırlamaqda böyük rol oynayır. 



QAPALI QRUPLAŞMA  – komponentləri biotoplarından kənarda, 

yəni digər assosiasiyalarda rast gəlinməyən canlı orqanizmlərin 

qruplaşması.  İstənilən qruplaşmanın qapalı olması nisbidir, belə ki, 

onunla və  ətraf mühitlə (biotopla) daim maddələr və enerji mübadiləsi 

gedir. 

QAPALI POPULYASİYA  – digər populyasiyanın fərdləri ilə 


Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

254 


 

mübadiləsi olmayan populyasiya. Belə populyasiyalara kiçik okean 

adalarındakı heyvan növləri, ipək qurdunun laboratoriya populyasiyası 

və s. aiddir. 



QAPANMIŞ SİKL (ADƏTƏN SUDAN İSTİFADƏ) – suyun eyni 

istehsal prosesində çirkli suyu buraxmadan istifadəsi. Suyu təkrar 

istifadə etmək məqsədilə soyudulur, təmizlənir və istehsalda istifadəsi 

üçün ona lazımi keyfiyyətlər qaytarılır. (bərpa edilir). 



QAR – buludlardan buz kristalları formasında düşən yağıntı. Q. 

çoxbucaqlı, adətən altıbucaqlı ulduz formasında olur. Q. kristallarının 

diametri bir neçə mm-dən 8-10 sm-ə  qədər ola bilər. Q. rütubətli 

havanın temperaturu 0

°-dən aşağı düşdükdə əmələ gəlir. 

QAR ÖRTÜYÜ – qar yağması  nəticəsində yerin səthində  əmələ 

gələn qar qatı. Daimi (çoxillik) Q.ö., müvəqqəti Q.ö. olan və Q.ö 

olmayan (tropik və ekvatorial qurşaqlar)  ərazilər var. Qar örtüyünün 

səthi günəş radiasiyasını güclü əks etdirir və havaya soyuducu təsir 

göstərir. Q.ö. istini pis keçirdiyindən, qışda torpağı soyumağa qoymur 

və payızlıq  əkinləri don vurmaqdan mühafizə edir. Əridikdə torpağın 

rütubəti və çayların suyu artır; bu da kənd təsərrüfatı üçün mühüm amil 

sayılır. Azərbaycanda Q.ö.-nün orta illik hündürlüyü 20-30 sm-ə 

qədərdir. Q.ö. bəzi çox qarlı qışlarda nəqliyyat və qışlaq maldarlığı üçün 

xeyli çətinlik yaradır. 



QAR SƏRHƏDİ (XƏTTİ)  – il ərzində düşən bərk yağıntıların 

həmin miqdarda qalma yüksəkliyi. Aşağı qar sərhədi – qar yığınının 

başlanğıcı müşahidə edilən xətt, yuxarı qar sərhədi – yüksəkliyə 

qalxdıqca yağıntının azalması ilə  əlaqədar buzlaq və qar yağıntısının 

itdiyi (olmadığı) hündürlük hesab edilir. 

QAR SINDIRAN AĞAC  – qarın ağırlıq qüvvəsinin təsiri ilə 

gövdəsi və ya təpə hissəsi sınmış ağac. 



QAR UÇQUNU – bax Uçqun. 

QAR YIXAN AĞAC  – qarın ağırlıq qüvvəsinin təsiri nəticəsində 

kökündən qoparılıb yıxılmış ağac. 



QARA SİYAHI – məhv olub sıradan çıxan bitki və heyvan növləri. 

(məs. Komandor adasındakı dəniz inəyi) 



QARA SU – yer səthinə  çıxmış yeraltı sular. Başlıca olaraq təbii 

drenləşdirmə qabiliyyəti olmayan və ya çox zəif olan yerlərdə müşahidə 



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

255 


 

olunur. Q.s. – bulaq kimi yerin səthinə  çıxır və ya bataqlıq  əmələ 

gətirərək çox kiçik sürətlə aradan axır. Q.s.-da çoxlu miqdarda üzvi 

maddələr vardır, içildikdə mədə xəstəlikləri törədir. 



QARA TORPAQLAR – çəmən-bozqır və meşə-bozqır zonalarında 

müxtəlif ot bitkiləri altında inkişaf edən torpaq tipi. Q.t.-da humusun 

miqdarı 8-12%, hətta 15%-ə, ümumi azotun miqdarı 0,2-0,6%, fosforun 

miqdarı isə 0,1-0,2-ə çatır, Dünyada 240 mln ha Q. sahəsi var. 

Azərbaycanda Q.t.-lar bütöv zona təşkil etmir. Ona kiçik sahələrdə 

Gədəbəy, Şamaxı, İsmayıllı və başqa rayonların ərazisində rast gəlinir. 



QARA TUFANLAR – torpağın külək eroziyası tipi. Q.t. güclü 

küləklər zamanı baş verir, xırda torpaq hissəcikləri havada asılı halda 

hərəkət edir. 

QARA YEL – ilin isti dövründə bitkisiz yer səthi üzərindən əsən və 

özü ilə çoxlu miqdarda toz qaldıran güclü külək. Q.y. əsdikdə yazlıq 

əkin sahələrinin bitkisiz hissəsində sovrulma gedir; əkin sahələrini qum 

basır və gətirmələrin qalınlığı 10-15 sm-ə çatır. Q.y. bəzən torpağı 20-

25 sm dərinliyə qədər sovurur. Q.y. Azərb-nın bır sıra r-nunda müşahidə 

edilir, lakin çox intensiv olur. Q.y. Abşeron rayonunda və  mərkəzi-çöl 

zonasının qərb rayonlarında müşahidə olunur. Q.y--in zərərli təsirinin 

qarşısının alınmasında eroziyaya qarşı aqrotexniki tədbirlər və 

tarlaqoruyucu meşə zolaqlarının salınması mühüm rol oynayır. 

Aqrotexniki və meşə-meliorasiya işlərinin birlikdə  tətbiqi isə daha 

səmərəli nəticə verir. 

QARAÇÖHRƏ  FƏSİLƏSİ    (Taxaceae) bu fəsiləyə Torreya, 

sefalotaksus və qaraçöhrə  (Taxus) cinsləri daxil olub əsasən  şimal 

yarımkürəsində yayılmışdır. Dünyada 8 qaraçöhrə növü məlumdur. 

Onun bir növü – giləmeyvəli və ya avropa qaraçöhrəsi  (T.baccata) 

Azərbaycanda, Böyük Qafqazda (Balakəndən  Şamaxıya qədər) və 

şimal-şərq yamacda, Kiçik Qafqazda (Tovuz, Gədəbəy, Kəlbəcər, 

Daşkəsən, Dağlıq Qarabağ) və Lerik rayonunda (Hamarat kəndi 

ətrafında) yayılmışdır. Boyu 25-27 m, yoğunluğu 150 sm-ə çatır, 1500-

2000 ilə  qədər yaşayır. Üçüncü dövrün həmişəyaşıl iynəyarpaqlı  ağacı 

Azərbaycanın qırmızhı kitabına daxil edilmişdir. 

 


Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

256 


 

Giləmeyvə Qaraçöhrə 

 

QARAĞAC FƏSİLƏSİ  (Ulmaceae) – Şimal yarımkürəsində bitən 

6 cinsə 150 növ daxildir. Azərbaycan meşələrində yabanı halda 4 növü 

bitir.  

Sıxyarpaq qarağac  (Ulmus loliacea) respublikanın bütün 

meşələrində bitir. 



Mantar qarağacı  (U.Suberosa) Azərbaycanda düzəndən başlamış 

orta dağ meşə qurşağına qədər meşələrin tərkibinə qarışır. 



Dağ qarağacı  (U. Scabra) – Azərbaycanda Böyük və Kiçik 

Qafqazda, Talışda orta dağ, bəzən yuxarı dağ qurşağında meşələrdə 

bitir. 

Ellipsvari qarağac  (U.Elliptica) Azərbaycanda Böyük və Kiçik 

Qafqazda, Lənkəran zonası meşələrinin tərkibində yayılmışdır. 



Azat (Nil) cinsi (Zelkowa).  Azərbaycanda  ən geniş yayılmış 

vələsyarpaq azat (nil) növüdür. Kiçik Qafqazda, Lənkəran düzənliyində 

və Talış dağlarında dəniz səthindən 1700 m yüksəkliyə kimi meşələrin 

tərkibində bitir. Azərbaycanın qırmızı kitabına daxil edilmişdir. 



 

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

274 


 

 

1. Adi qarağac; Ellipsvari qarağac; Dağ qarağacı 

 

QARANQUŞLAR    (Hirundinidae) – sərçəkimilər dəstəsinin bir 

fəsiləsi. Arktika və Antarktidadan başqa hər yerdə  təsadüf olunur. 

Azərbaycanda 4 növü yayılmışdır. Köçəri quşlardır. Afrika və  cənubi 

asiyada qışlayır. Əsasən havadakı həşəratla qidalanır. Zərərverici həşə-

ratı qıran faydalı quşdur. 

QARATOYUQLAR    (Turdidae) – sərçəkimilər dəstəsinin bir 

fəsiləsi. Azərbaycanda 8 cinsə mənsub 26 növü yayılmışdır. Həşərat və 

giləmeyvə ilə qidalanır. Meşə və kənd təsərrüfatı zərərvericilərini məhv 

etdiyinə görə faydalıdır. Azərbaycanda qara və çöl Q., bülbül, şəfəq 

bülbülü, çaxfaxçıl və odquyruqların bir neçə növü yayılmışdır. 

QARĞALAR (Corvidae) – sərçəkimilər dəstəsinin bir fəsiləsi. 100-

dən artıq növü məlumdur. Azərbaycanda 8 növü yaşayır. Bunlardan boz 



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

258 


 

qarğa, dolaşa, zağca, zığ-zığ, sağsağan və s.-nin göstərmək olar. Bir 

qismi siçan və  həşəratlarla qidalandığı üçün faydalıdır. Bəziləri isə 

əkinləri, quş yumurtalarını  və onların balalarını  məhv etdiyinə görə 

zərərlidir. 

QARIN “ÇİÇƏKLƏMƏSİ” – bax: Xionofitlər. 

QARIŞIQ MEŞƏLİK – iki və daha çox ağac cinsindən ibarət olan 

meşəlik. Məs. vələsli-ağcaqayınlı-palıdlıq və s. 



QARIŞQALAR  (Formicidae) – pərdəqanadlılar dəstəsinin bir 

fəsiləsi. Tropik ölkələrdə çoxdur. Qafqazda 160-dan çox, Azərbaycanda 

90-a qədər növü məlumdur. Fomica cinsindən olan kürən meşə Q.-rı 

biosenozda mühüm rol oynayır; xırda onurğasızları  məhv edir, sorucu 

həşəratlarda, başlıca olaraq mənənələrlə simbioz münasibətdə 

(“trofobioz”) olur. Kürən meşə Q-.ının bəzi növlərindən yarpaq 

gəmiriciləri ilə mübarizədə istifadə edirlər. Buna görə  də Q.-ın və 

bunların yuvalarının qorunmasına dair tədbirlər görülür. 



QARŞISI ALINAN NƏZARƏT – yeni binalar, texnoloji proseslər 

və  təmizləyici qurğular layihələşdirdikdə  və tikdikdə sanitar-gigiyena 

qayda və normalarının yerinə yetirilməsi üzərində müşahidə, (nəzarət). 

QASIRĞA, BURAĞAN  – havanın sütun və ya qıf formasında 

burulğanlı  hərəkəti. Q.-nın diametri bir neçə on metrdən (dənizdə) bir 

neçə yüz metrə (quruda) çatır, öz oxu ətrafında 50-100 m/san sürəti ilə 

fırlanır və 10-20 m/san sürəti ilə öz yerini dəyişir. Dənizlərdə  də Q. 

hadisəsi olur və  dəniz «xortumu»” adlanır. Q. yer səthində  qızmış 

havanın üstündə atmosferin şaquli müvazinətinin pozulması nəticəsində 

əmələ  gəlir. Çox böyük dağıdıcı qüvvəyə malik olan Q. tutqun rəngdə 

olub yer səthindən buludlara qədər qalxır. 



QAYAÜSTÜ TƏSVİRLƏR  – petroqliflər, obrazlı yazılar – ayrı-

ayrı mağaraların divar və tavanlarında təbii daş, qaya üzərində mineral 

rənglərlə (əsasən, oxra ilə) oyma və ya döymə üsulu ilə çəkilmiş qədim 

şəkillər. Q.t. Paleolitdən orta əsrlərə  qədər bütün dövrləri  əhatə edir. 

Q.t.-də insan, heyvan (vəhşi öküz, at, mamont, gərgədan, ayı, aslan və 

s.) təsvirləri, yaşayış  məskənləri, dini ayinlər, ov, döyüş  və  əmək 

səhnələri, damğalar və s. əks olunmuşdur. Azərbaycanda Q.t. 

Qobustanda, Abşeronda, Ordubad rayonundakı  Gəmiqayada və 

Kəlbəcər rayonundakı Dəlidağda aşkar edilmişdir. Q.t. tarixin müxtəlif 


Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

259 


 

dövrlərində insanların təsərrüfat və  mənəvi həyatını öyrənmək üçün 

böyük əhəmiyyətə malik maddi mədəniyyət abidələridir. 

QAYMAQÇİÇƏKLİLƏR  (Ranunculaceae) – çoxillik ikiləpəli 

bitki fəsiləsi.  Əksəriyyəti ot bitkiləridir. Yarpaqları növbə ilə düzülür. 

Dünyada 200-ə qədər, Azərbaycanda 103 növü məlumdur. Bir çox növü 

zəhərlidir, bəzi növü dərman bitkisi (xoruzgülü və s.), digəri 

(kəpənəkçiçək, sunərgizi və s.) dekorativ bitkidir. 

QAZ  – maddənin aqreqat vəziyyətindən biri olub, hissəcikləri 

molekula gücünün cazibəsi ilə bağlı olmayıb, xaotik hərəkət edərək 

mümkün olan həcmi doldurur. 

–  Şadlandırıcı Q. (azotun hemoksidi). NO

– xoş iyli, keyləşdirici 



vasitədir. 

– Hava Q.-ı – maddələrin qazşəkilli qarışığı, sənaye sobalarında 

yanacaq kimi işlədilir. 

–  Generator Q.-ı – bərk yanacağı qaz genertorunda qazlaşdırma 

nəticəsində əldə olunan qazşəkilli maddələrin qarışığı. 

–  Şəhər Q.-ı (məişət qazı) – təbii və digər yanıcı qazlardan ibarət 

maddələrin qazşəkilli qarışığı  və adorontlar; məişətdə yanacaq kimi 

istifadə olunur. 

– Gurultulu Q. – iki hissə hidrogen, bir hissə oksigendən ibarət olan 

maddələrin qazşəkilli qarışığı; isitdikdə qığılcımdan partlayış verərək su 

buxarı  əmələ  gətirir; lampada yandırılaraq qaz qaynağında, metalları 

kəsməkdə, kvars və platini əritməkdə istifadə olunur. 

–  Yağlı Q. – neft qazı, tərkibində metan, etan, bir qədər yüksək 

molekullu karbohidrogenlər və merkaptonlar olur. 

– Koks Q.-ı – daş kömürü kokslaşdırdıqda alınan qazşəkilli məhlul. 

–  Kükürd Q-ı (SO

2

) – rəngsiz, kəskin iyli qaz, atmosferin əsas 

çirkləndiricisi hesab olunur. K.q. – turşulu yağışların  əsas səbəbkarı 

hesab olunur. 

– Maye (duru) Q. – neft qazı, əsas komponentləri propan, butan və 

bir qədər karbohidrogenlər hesab olunur. 

–  Qarışıq Q. – bərk yanacağın qazlaşdırılması, hava və su buxarı 

qarışığından ibarət qazşəkilli məhlul. 

–  Quru Q. – neft qazı, tərkibi  əsasən metan, az miqdarda etan və 

hidrogensulfiddən ibarətdir.  


Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

260 


 

–  Dəm qazı, karbon oksidi, CO, yanacağın tam yanmamasından 

əmələ  gəlir. D.q. insan üçün çox təhlükəlidir, belə ki, hemoqlobinlə 

möşkəm birləşmə yaradaraq ondan oksigeni çıxarır, bununla da 

hemoqlobinin qan sistemində hərəkətinə mane olur. CO havada 0,08%-

dən artıq olduqda insan üçün ölümcül sayılır. 



– Karbon qazı, CO

– bax: karbon qazı. 



QAZ BALANSI – Mühitə (atmosferə, su mühitinə, torpağa) daxil 

olan və mühitdən gedən qazların nisbəti. 



QAZ MÜBADİLƏSİ (BİOLOGİYADA)  – orqanizm ilə xarici 

mühit arasında gedən qaz mübadiləsi.  Ətraf mühitdən daim oksigen 

orqanizmə daxil olub, orqan, toxuma və hüceyrələrində  sərf edilir; 

maddələr mübadiləsi nəticəsində orqanizmdə  əmələ  gələn karbon qazı 

və digər qazabənzər məhsullar ayrılıb mühitə verilir. Q.m. olmadan 

orqanizm üçün enerji və maddələr mübadiləsi, eləcə  də normal həyat 

mümkün deyil. 

QAZADÖZÜMLÜLÜK – orqanizmin adətən havada rast 

gəlinməyən uçucu maddələrin nisbətən yüksək konsentrasiyasına davam 

gətirməsi. 

QAZINTI YANACAQLARI  – milyon illərlə bitki və heyvanların 

qalıqlarının çürüməsi yolu ilə yaranan istilik qazıntıları. (neft, təbii qaz, 

yanan şistlər və s.). 

QAZKİMİLƏR yastıdimdiklilər (Anseriformes) – suda üzən quşlar 

dəstəsi. Paladeylər və ördəkkimilər fəsiləsini birləşdirir. 



QAZLAR – maddənin aqreqat hallarından biri. Qaz molekulları 

arasındakı qarşılıqlı təsir qüvvəsi, maye və bərk cisimlərdəkinə nisbətən 

çox zəifdir. Buna görə  də Q.-ın xüsusi forması olmur və molekulların 

daim nizamsız hərəkəti nəticəsində onlar olduğu qabın bütün həcmini 

doldurur. 

Q. aşağıdakılara bölünür: 

– İnert (təsirsiz) Q. – helium, neon, arqon, kripton, ksenon və radon 

qazlarının ümumiləşdirilmiş adı. 

– İxrac Q. – daxili yanacaq mühərriklərinin işlənməsi zamanı əmələ 

gələn Q., atmosfer havasını əsas çirklənmə mənbəyi sayılır. 

–  Turş Q. – qazəmələgətirən kimyəvi birləşmələr qrupu. Bura 

karbon-2-oksid, hidrogen-xlorid, kükürd-oksid və b. daxildir. Bu qazlar 



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

261 


 

turş xarakterlidir. 

–  Neft Q.ı. – neftlə birlikdə olan qazşəkilli karbohidrogenlər, 

həmçinin neft emalı zamanı əmələ gəlir. 

– Təbii Q. – Dağ süxurlarının məsamə  və boşluqlarını dolduran və 

karbohidrogenlərdən ibarət olan Q. 

– Gözyaşardıcı Q. – maddələrin gözyaşardıcı effkt yaradan kimyəvi 

birləşmələri və qazşəkilli qarışıqları. 

– Texniki Q. – müasir texnikanın geniş istifadə etdiyi Q. və onların 

məhsulları və ya tullantıları. 

Q. xalq təsərrüfatının müxtəlif sahələrində (ammonyak-

soyuducularda; azot və  təsirsiz Q. – lampalarda; xlor, azot, təbii Q.-

kimya sənayesində və s.) tətbiq olunur. 

QAZON – bağ, park və xiyabanlarda dekorativ və s. məqsədlə ot 

əkilmiş meydança. Adətən qayçı ilə qısa və hamar biçilir. Parter, park və 

Mavritaniya növləri var. Parter Q.-u çiçəklik, dekorotiv ağaclıq, 

həmçinin heykəl, fəvvarə və s. üçün fondur. Park Q.-u və Mavritaniya 

Q.-u isə park, bağça, bulvar və b. yerlərdə salınır. 

QAZTƏMİZLƏMƏ – sənaye qazlarının tərkibindəki qatışıqların 

təmizlənməsi. Bu prosesdə  məqsəd həmin qazlardan və onların 

tərkibindəki qatışıqlardan istifadə etmək, həmçinin havanı  zərərli 

maddələrlə (tüstü, his, toz və s.) çirklənməkdən qorumaq üçün 

atmosferə gedən sənaye qazlardan təmizləməkdir. Qazı  sənayedə 

mexaniki, elektrik və fiziki-kimyəvi üsullarla təmizləyirlər. Mexaniki və 

elektrik Q. üsulları qazı bərk və maye qatışıqlardan, fiziki-kimyəvi üsul 

isə qaz qatışıqlarından təmizləmək üçündür. 



QEYRİ-FİLİZ FAYDALI QAZINTILAR – qeyri-metal faydalı 

qazıntılar – sənaye və tikintidə təbii halda, yaxud mexaniki, termiki və 

kimyəvi emaldan sonra işlədilən, həmçinin qeyri-metal elementləri və 

ya onların birləşmələrini almaq üçün istifadə edilən bərk süxurlar, yaxud 

minerallar. Bunlar təbii silikatlar, halloidlər, karbonatlar, sulfatlar, 

nitratlar, boratlar, fosfatlar və oksidlərdir. Azərbaycanda duz, gips, 

anhidrid, fosforit, karbonatlar, müxtəlif gillər, qumlar, çınqıl və digər 

çökmə mənşəli qeyri filiz sərvətləri vardır.  

Kimya sənayesi üçün xammal olan sərvətlərdən Azərbaycan 

ərazisində kükürd kolçedanı, daş duz, dolomit və barit geniş yayılmışdır. 



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

262 


 

QEYZERLƏR – fasilə ilə su və buxar fəvvarəsi vuran isti bulaqlar. 

Q. vulkanizmin son mərhələsinin təzahürlərindən biridir. Q.-in suyu 

nisbətən təmiz, az minerallaşmış (1-2 q/l), qələvi reaksiyalı, yüksək 

debitli, temperaturu 80-100

C-dək olur. Müasir vulkan fəaliyyəti 



sahələrində yayılmışdır. Q.-də su fəvvarələrinin hündürlüyü bəzən 40-

42 m-ə, buxar fəvvarələrinin hündürlüyü isə 150 m-ə çatır. Q. 

Kamçatka,  İslandiya, Yeni Zenlandiya, ABŞ, Yaponiya və Çində 

məlumdur. Geotermal elektrik stansiyaları Q.-in istilik enerjisi əsasında 

işləyir. Q.-in enerjisindən binaların və  şitilliklərin qızdırılmasında da 

istifadə edilir. 



QƏBİLƏ  iki və daha çox cinsi birləşdirən insanların sosial təşkilat 

tipi.   



QƏDİM EROZİYA – yer üzündə insan əmələ gələnə qədər tektonik 

hadisələrin, hərəkətdə olan buzlaqların, su axınlarının yaratdığı eroziya 

prosesi. Q.e. prosesi zamanı yumşaq süxurlar yerini dəyişmiş, çay 

vadiləri, suayrıcıları, axın məcraları, yamaclar və relyefin başqa 

elementləri formalaşmışdır. 

QƏHVƏYİ TORPAQLAR – subtropik iqlim şəraitində kserofit 

ağaclar və qismən kolluqlar altında inkişaf edən torpaq tipi. 

Azərbaycanda alçaq dağlıq və dağətəyi ərazilərdə yayılmışdır. Karbonat 

qatının dərinliyinə görə yuyulmuş, tipik və karbonatlı yarımtiplərə 

bölünür, mexaniki tərkibi adətən ağır olub, gillidir. Tərkibində 4-9% 

humus olur. 



QƏRƏNFİLÇİÇƏKLİLƏR 

(Caryophyllaceae) 

– ikiləpəli, 

sərbəstləçəkli bitki fəsiləsi. Ot, bəzən yarımkol, nadir halda kol 

bitkiləridir. Tamkənarlı ensiz yarpaqları qarşı-qarşıya düzülür. Meyvəsi 

qutucuq, bəzən birtoxumlu fındığça və ya giləmeyvəyə oxşayır.  Şimal 

yarımkürəsinin mülayim iqlimli ərazilərində 2100-ə  qədər növü əhatə 

edən 80 cinsi məlumdur. 

Azərbaycanda 34 cinsin 200-ə  qədər növü var. Bunlardan cincilim

çoğan qoyunqulağı  və s. geniş yayılmışdır. Dekorativ kimi əkilən 

növləri (məs. qərənfil) də var. Bəzi növlərindən yeyinti sənayesində, 

tibbdə və ətriyyatda istifadə olunur. 



Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   28   29   30   31   32   33   34   35   ...   60


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling