Ekoloji LÜĞƏt a


Download 3.98 Mb.

bet29/60
Sana14.02.2017
Hajmi3.98 Mb.
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   60

KARANTİN, BAYTARLIQDA – heyvanların infeksiya 

xəstəliklərinin yayılması qarşısını alır. Heyvanlarda dabaq, qarayara, 

qaramalda taun, karbunkul; atlarda saqqo, infeeksion anemiya, 

ensefalomielit, qoyunlarda çiçək, keçilərdə infeksion 

plevropnevmoniya, quşlarda nyukasl xəstəliyi, çiçək, mikoplazmoz, 

virus hepatiti zamanı K. müəyyən edilir. 



KARANTİN, BİTKİLƏRİN KARANTİNİ  – təhlükəli zərərverici 

bitki xəstəliyi və alaqların yayılmasının qarşısını almaq üçün dövlətin 

həyata keçirdiyi tədbirlər kompelksi. Ölkənin bitki ehtiyatlarını 


Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

228 


 

mühafizə etməyə yönəldilmişdir.  Əsas vəzifəsi bitki mənşəli import 

mallarının ekspertizası, kənd təsərrüfatı yerlərinin yoxlanması, K. 

zərərverici, xəstəlik yaxud alaqların aşkar və məhv edilməsi, K. qoyulan 

rayonlardan toxum və  əkin materiallarının gətirilməsi üzərində qayda 

qoymaqdan ibarətdir. 



KARANTİN XƏSTƏLİKLƏRİ, KONVENSİON 

XƏSTƏLİKLƏR  – karantin gözlənilməsi tələb olunan, Beynəlxalq 

karantinə, yaxud Beynəlxalq sanitariya sazişlərinə aid olan infeksion 

xəstəliklər. K.x.-nə taun, vəba, sarı  qızdırma, təbii çiçək aiddir. 

Ümumdünya Səhiyyə  təşkilatı 1970 ildə  səpkili və qayıdan yatalaq 

xəstəliklərini K.x. siyahısından çıxarmışdır. 

KARANTİN NÖV – Müəyyən qruplaşma üçün təhlükəli olan növ. 

Karantin nəzarəti altına alınır. 



KARANTİYA NÖVÜ – Bu regionda rast gəlməyib, başqa 

regiondan gətirilməsi arzu olunmayan bitki və ya heyvan növüdür 

(təsərrüfat və ya tibbi nöqteyi-nəzərincə təhlükəli ola bilər). 

KARBOHİDRAT ÇİRKLƏNMƏSİ – su mühitinin, hidrobiontların 

kütləvi çürüməsi nəticəsində əmələ gələn məhsullarla (karbohidratlarla) 

çirklənməsi. 

KARBON QAZI – CO

2

, karbon 4-oksidin başqa adı, karbonun baş 



oksidi; rəngsiz qazdır, sıxlığı 0,0019 q/sm

3

-dir, -56,6



°C-də mayeləşir, -

78,5


°C-də  də donur. Adi təzyiqdə -78,5°C-də mayeləşmədən birbaşa 

bərkiyib qaraoxşar ağ kütləyə (“quru buz”a) çevrilir. 2000

°C-dən yuxarı 

temperaturda dissosiasiya olunaraq, karbon 2-oksidlə  və oksigenə 

ayrılır. Suda nəzərə çarpacaq qədər (20

°-də kütləcə 0,169%) həll olur və 

qismən reaksiyaya girib karbonat turşusu H

2

CO



3

  əmələ  gətirir. CO

2

 

yanmır və yanmaya kömək etmir. Közərdilmiş kömürlə reaksiyadan 



(CO

2

 + C = 2CO) metallurgiyada geniş istifadə olunur. Mis 2-oksidin 



iştirakı ilə hidrogenlə reaksiyaya girib metana çevrilir. Havanın həcmcə 

0,03%-i SO

2

-dir, hidrosferdə onun miqdarı 1,4 



⋅ 10

14

 tondur. Bitkilər 



fotosintez prosesində havadan CO

2

 alır. CO



2

 qazlı su, pivə  və  şəkər 

istehsalında, “quru buz” hazırlanmasında, yanğının söndürülməsində və 

s. işlədilir. 

İnsan və heyvan orqanizmində CO

2

  tənəffüs və qan dövranının 



tənzimlənməsində  iştirak edir. Havada karbon qazının normadan çox 

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

229 


 

olması orqanizmə  zəhərləyici təsir göstərərək, hipoksiyaya səbəb olur. 

Tərkibində 1,535 CO

2

 olan hava ilə uzun müddət (bir neçə gün) nəfəs 



aldıqda qusma və başgicəllənmə başlayır. CO

2

 6%-dən çox olduqda isə 



tənəffüs yavaşıyır, ürəyin fəaliyyəti zəifləyir və  həyat üçün təhlükəli 

vəziyyət yaranır. Belə hallarda zəhərlənmiş adamı havaya çıxarmaq və 

süni tənəffüs vermək lazımdır. 

KARBON QAZININ MÜVAZİNƏTLİYİ – suda-həll olan karbon 

qazının (CO

2

) miqdarı hidrokarbonat ionlarının və kalsium ionlarının 



konsentrasiyasının müvazinətliyinə uyğun gəlir. K.q.m. pozulduqda su 

biotasının pozulması baş verə bilər. 



KARBONATLAR  – karbonat turşusunun (H

2

CO



3

) təbii duzları, 

mineral sinifləri (təxm. 80). Çökmə  (əhəngdaşı, dolomit və s.) və 

metamorfik (mərmər) süxurlarından ibarətdir. Bütün K. turşularda həll 

olaraq CO

2

 ayırır. 



KARBONLAŞMA – üzvi qalıqların (heyvan və bitki toxumalarının) 

dəyişilmə prosesi; onların qaralması, hidrogen və oksigenin miqdarının 

azalması, karbonun miqdarının isə çoxalması ilə nəticələnir. 

KARLİK FORMALARI – adətən  əlverişsiz mühit şəraitində 

inkişaf edən alçaq boylu bitkilər (heyvanlar). 



KARPOFAQLAR – bitkinin meyvəsi ilə qidalanan heyvanlar. 

KARPOZLAR  (yun. karpos - gəlir)  – birgə yaşayış formaları; iki 

populyasiyadan biri üçün sərfəli (faydalı), digəri üçün praktiki olaraq 

zərərsizdir. 

KARST  –  (Yuqoslaviyanın  şimal-qərbində yerləşən platonun 

adından) – suyun süxurları  əritməsi, onlarda boşluqların və bunlarla 

əlaqədar olaraq yer səthində  və  dərinlikdə özünəməxsus relyef 

formalarının  əmələ  gəlməsi hadisəsi. K. suda asanlıqla  əriyən süxur 

(əhəngdaşı, dolomit, təbaşir, gips, daşduz) qatlaranda geniş inkişaf edir. 

K. yer səthində qıf, boşqab şəklində mənfi relyef formaları əmələ gətirir. 

K. nəticəsində yer səthi altında xeyli dərinlikdə boşluq yaranır ki, buna 

mağara deyilir. Dünyada ən böyük karst mağarası ABŞ-da Kamberlend 

platosunda yerləşən Mamont mağarasıdır. Bu mağaranın bütün şaxə və 

qollarının uzunluğu 225 km-dir. Burada 200-dən çox keçid, 47 qübbə, 

23 dərin xəndək vardır. Böyük bir zalın uzunluğu 5 km, eni 90 m, 

tavanının hündürlüyü isə 40 m-dir. Mağarada yeraltı sulardan üç göl 


Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

230 


 

əmələ  gəlmiş  və üç çay axır ki, bunlarda kor balıqlar və  xərçənglər 

yaşayır. K. boşluqlarında qurğuşun, sink, dəmir filizi, boksit, fosforit

neft, yanar qaz, səpinti qızıl, almaz yataqları olur. 

Azərbaycan Respublikasında təqribən 6 min km

2

 K. sahəsi var. 



Bunun 3,7 min km

2

-i Böyük Qafqazda, 2 min km



2

-i Kiçik Qafqazda, 

təqribən 300 km

2

-i Naxçıvan Muxtar Respublikasındadır. Azərbaycanda 



ən çox yayılan və ümumi uzunluğu 4 min m-ə çatan təqribən 240 K. 

mağarası (ən böyükləri: Azıx, Tağlar, Şuşa, Dağtumas və s.) var. 



KARTOQRAFİYA – coğrafi xəritələr və digər kartoqrafik əsərlər, 

onların yaradılması  və istifadə edilməsi üsulları haqqında elm. Müasir 

K. bir elm kimi 7 bölməyə ayrılır: xəritəşünaslıq, riyazi K., xəritələrin 

tərtib və redaktəsi, xəritələrin bədii tərtibatı, xəritələrin nəşri, xəritələrin 

istifadə edilməsi, kartoqrafik istehsalın iqtisadiyyatı  və  təşkili. 

Azərbaycan MEA H.Ə.Əliyev adına Coğrafiya instititutunda K. şöbəsi, 

BDU-nun coğrafiya fakültəsi nəzdində Geodeziya və Kartoqrafiya 

kafedrası fəaliyyət göstərir. 



KARYER (KARXANA)– kömür, filiz və qeyri-filiz faydalı 

qazıntılarının açıq üsulla çıxarıldığı mədən sənayesi müəssisəsi. Faydalı 

qazıntıların açıq üsulla çıxarılması zamanı əmələ gələn çala-çüxurlar da 

birlikdə K. adlanır. 



KATADROM MİQRASİYA  – su heyvanlarının (orqanizmlərinin) 

çoxalmaq üçün çaydan dənizə miqrasiyası (məs., angillər). 



KATAGENEZ (yun. kata – yuxarıdan aşağı və qenez) – Orqanizm 

daha sadə yaşamaq  şəraitinə uyğunlaşması ilə  əlaqədar sadə yaşayış 

tərzinin təşkilinə keçir. Bioloji inkişafın belə xüsusi yoluna nail olması 

terminini (katogenez) A.N.Seversov irəli sürmüşdür. 



KATAKOLİNLƏR  – ali bitkilər tərəfindən ayrılaraq torpaq 

mikroorqanizmlərinə stimullaşdırıcı təsir göstərən biolinlər. 



KATAMORFOZ  – təkamül prosesində orqanizmlərin müəyyən 

qrupunun mühitlə daha sadə münasibətlərə keçməsi və onların 

ümumiyyətlə inkişaf etməməsi, quruluşunun sadələşməsi ilə  əlaqədar 

olan istiqamət. K. adətən xüsusi uyğunlaşmaların itməsi, hərəkətsiz, 

yaxud gizli həyat tərzinə keçmə ilə  əlaqədardır. K.-a misal 

hipomorfozdur (orqanizmin ümumi inkişafdan qalması). 



KATAROB SU HÖVZƏSİ  – su hövzəsinin suyu normadan artıq 

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

231 


 

həll olan oksigenlə doymuş, azad karbonat turşusu və hidrogen-sulfid 

isə tamamilə yoxdur. 

KATAROBİONTLAR  (yun. kathoros – təmiz və biont)  – yalnız 

təmiz, soyuq və çoxlu miqdarda həll olmuş oksigen olan suda yaşayan 

orqanizmlər (məs. su mamırı, alabalıq-forel). 

KATASENOZ  – bitki qruplaşmasının final (son) diqressiya 

mərhələsi, bu mərhələdən sonra o tamamilə  məhvə doğru gedir. (məs. 

yovşanın otlağın hədsiz otarılması  nəticəsində buynuzlu ot 

(Ceratocarpus) katasenozu. 



KATASTROFİK ÇİRKLƏNMƏ  – hər hansı bir təsərrüfata, 

insana, yaxud ətraf mühitə son dərəcə  əlverişsiz nəticələr törədən 

çirklənmə. 

KATASTROFİK DƏYİŞİLMƏLƏR  (yun. katostrophe – alt-üst 

olma, faciə)  – katastrofik diqressiyyalar (Vısotski, 1915) – destruktiv 

abiotik (vulkan püskürməsi, sürüşmə  və s.) və antropogen faktorların 

(məs., meşənin qırılması, bozqırların şumlanması, yanğın hadisəsi) təsiri 

nəticəsində baş verən reqressiv biosenoz dəyişilmələri. Termini 

V.D.Aleksandrova (1964) təklif etmişdir. 

KATASTROFİK SUKSESSİYA – ekosistem üçün katastrofik təbii 

(yanğın, zəlzələ və s.) və ya antropogen amillərin təciri nəticəsində baş 

verən suksessiya. 

KATİON MÜBADİLƏSİ  – həyati mühüm kationların (kalsium, 

kalium, natrium və maqnezium) ekosistemdə dövranı (hüceyrələrin 

normal funksiyası üçün). 

KAUSTOBİOLİTLƏR  – biogen mənşəli isti (qaynar) çökmə 

süxurlar (torf, daş kömür, isti şistlər, əhəngdaşılar, neft, sapropel və s.). 

Termini Q.Potonye (1888) təklif etmişdir. 

KAUÇUKLU (KAUÇUKVERƏN) BİTKİLƏR  – müxtəlif 

orqanlarında təbii kauçuk əmələ gətirən bitkilər. Bu bitkilərin südəoxşar 

şirəsində, kök və gövdəsində, cavan zoğ  və yarpaqlarında kauçuk 

toplanır.  Şirəsində kauçuk toplanan bitkilər sənaye üçün daha 

əhəmiyyətlidir. Dünyada istehsal edilən kauçukun 95%-i Hevea 

brasiliensis ağacından, 50-i südləyənkimilər fəsiləsinin sapium, fikus və 

s. cinslərindən, tut fəsiləsinin landolfiya, mürəkkəbçiçəklilər fəsiləsinin 

tau-saqqız, krım-saqqız və s. bitkilərindən alınır.  Əksəriyyəti dünyanın 



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

232 


 

tropik, subtropik, az qismi isə mülayim iqlimli zonalarında bitir. 

Azərbaycan Respublikasında təbii halda bir çox K.b.-ə rast gəlinir. 

Lakin sənaye əhəmiyyətli olmadığı üçün becərilmir. 



KELVİN (K) – Beynəlxalq sistemdə temperaturun ölçülməsi vahidi 

1K = 1


°C. Kelvin temperaturu mütləq sıfırdan hesablanır, selsi dərəcəsi 

(t) kelvinə sadə hesablama yolu ilə keçirilir: 273,15 - t. Kelvin həmçinin 

ekosistemin entropiyasının (C/K-lə) hesablanmasında istifadə olunur. 

KEÇİCİ KLİMAKS  – müvəqqəti klimaks-müvəqqəti (kiçik) su 

hövzələrində  əmələ  gələn heyvan və bitki qruplarını buna misal 

göstərmək olar. Yay dövründə belə su hövzələrinin quruması, qışda isə 

bütövlükdə donması müntəzəm olaraq (hər il) heyvan və bitki 

qruplaşmalarının məhv olmasına, vegetasiya dövründə isə yenidən 

yaranmasına (bərpasına) səbəb olur. Bitki və heyvan qruplaşmalarının 

bərpası onların daimi iri su hövzələrindən köçməsi hesabına, yaxud 

həmin yerdə sükut mərhələsində olan bitki və heyvanların sporlarının 

hesabına gedir. 

KƏND TƏSƏRRÜFATI  – maddi nemətlər istehsalının  ən mühüm 

sahələrindən biri; əkinçilik və heyvandarlıq məhsulları almaq məqsədilə 

K.t. bitkilərinin becərilməsi və K.t. heyvanlarının yetişdirilməsi. K.t.-na 

həmçinin bitki və heyvan məhsullarının ilkin emalının müxtəlif növləri 

daxildir. 

K.t.  əhali üçün ərzaq məhsulu, sənayenin bir çox sahəsi üçün 

xammal yaradır. K.t. istehsalının təmərküzləşməsinin spesifik formaları 

və ixtisaslaşması ilə müəyyənləşdirilir; torpağın münbitliyinin daim 

yüksəldilməsi üçün elmi sürətdə  əsaslandırılmış  əkinçilik sistemi tələb 

olunur. K.t. ayrı-ayrı  ərazilər üzrə bölünərək geniş sahələrdə aparılır. 

Buna görə də K.t.-nda, əsasən, motorlu aqreqatlardan istifadə edilir. 

KƏND TƏSƏRRÜFATI BİOLOGİYASI  – eksperimental 

biologiyanın bir bölməsi. Mədəni bitkilər, ev heyvanları  və faydalı 

mikroorqanizmlərin məhsuldarlığını artırmaq tədbirlərinin nəzəri əsasını 

tədqiq edir. Əsas vəzifəsi kənd təsərrüfatı, bitki və heyvanlarda 

heterosis, immunitet və atogenez hadisələrinin fizioloji-biokimyəvi və 

genetik mahiyyətini aydınlaşdırmaq, hibribləşdirmə zamanı valideyn 

cütlərini seçmək, süni mutagenez hadisəsini öyrənmək, heyvandarlıq 

məhsullarını artırmaq və onun keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq məqsədi ilə 



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

233 


 

kənd təsərrüfatı heyvanlarının qidalanma xüsusiyyətlərini və yem 

rasionunu ətraflı öyrənib təkmilləşdirməkdən ibarətdir. Heyvan və bitki 

zərərvericiləri və  xəstəlikləri kimyəvi-bioloji üsullarla mübarizə, 

fotosintez prosesində Günəş enerjisindən istifadə  əmsalının 

yüksəldilməsi tədbirlərinin hazırlanması da K.t.b.-nın vəzifəsinə 

daxildir. 

KƏND TƏSƏRRÜFATI COĞRAFİYASI  – iqtisadi coğrafiyanın 

bir sahəsi. Kənd təsərrüfatının  ərazi üzrə yerləşdirilməsi problemləri, 

onun amilləri və inkişaf qanunauyğunluqlarını öyrənir. K.t.-nın  ərazi 

üzrə yerləşdirilməsinin xalq təsərrüfatını istehsal sahələrinin, ilk 

növbədə sənayenin yerləşdirilməsindən əsas fərqi, burada istehsalın təbii 

şəraitlə  əlaqədar olması, torpağın başlıca istehsal vasitəsi kimi istifadə 

edilməsindədir. K.t.-nın  ərazi üzrə yerləşdirilməsi ayrı-ayrı zona və 

regionların təbii-iqtisadi şəraitini nəzərə almaqla həyata keçirilir, torpaq, 

maddi-texniki və  əmək ehtiyatlarından səmərəli istifadə etməyə, 

sənayenin xammala, əhalinin  ərzaq məhsullarına olan tələbatını 

ödəməyə yönəldilir. 

KƏND TƏSƏRRÜFATI ÇİRKLƏNMƏSİ  antropogen 

çirklənmənin bir forması olub pestisidlər, funqisidlər və s. agentlərin 

tətbiqi, mədəni bitkilərə normadan artıq gübrələrin verilməsi, 

heyvandarlıq tullantılarının atılması və kənd təsərrüfatı istehsalı ilə bağlı 

digər fəaliyyətlərlə əlaqədar çirklənmə. 

KƏND TƏSƏRRÜFATI EKOLOGİYASI – bax: Aqroekologiya. 

KƏND TƏSƏRRÜFATI 

İQLİMŞÜNASLIĞI 

– bax: 


Aqroiqlimşunaslıq. 

KƏND TƏSƏRRÜFATI METEOROLOGİYASI, 

aqrometeorologiya  – k.t. üçün əhəmiyyəti olan iqlim və hidrooloji 

şəraitin obyektlərlə  və k.t. istehsalatı prosesləri ilə qarşılıqlı  təsirini 

öyrənən tətbiqi meteoroloji fənn. K.t.m. biologiya, torpaqşünaslıq, 

coğrafiya və k.t. elmləri ilə bağlıdır. Müasir K.t.m.-nın əsas problemləri: 

k.t. üçün təhlükəli meteoroloji hadisələr proqnozunun üsullarını işləyib 

hazırlamaq, məhsulun keyfiyyət və  kəmiyyətinə dair uzunmüddətli 

aqrometeoroloji proqnoz üsullarını  təkmilləşdirmək, qışlama dövründə 

payızlıq bitkilərin vəziyyəti və s. K.t.m. tədqiqatlarının əsası bir tərəfdən 

k.t. bitkilərinin vəziyyətini, inkişafını, böyümə  və  məhsulların forma-


Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

234 


 

laşmasını, digər tərəfdən meteoroloji amillərin paralel müşahidə 

olunması və biometrik ölçmələrdir. 

KƏND TƏSƏRRÜFATI ZİYANVERİCİLƏRİ  – kənd təsərrüfatı 

baxımından faydalı olmayan orqanizm, qiymətli bitki növlərinə, 

heyvanlara və ya onların məhsuluna ziyan vurur, insanın sağlamlığına 

təhlükə yaradır. K.t.z. böyük iqtisadi itki verir. “Ziyanvericilərin” çoxu 

həşəratlar arasında olur. Ən qorxulu həşərat növlərindən danadişi, 

kolorad kartof böcəyi, ağ amerika böcəyi, yemişan kəpənəyi, payızlıq 

buğda və kələm sovkası, həlqəvi ipəksarıyanı, məməlilərdən gəmiricilər 

(siçanlar, siçovullar, taxıl siçanı, sünbülqıran) və s. göstərmək olar. 

K.t.z.-nə qarşı kompleks profilaktiki, o cümlədən aqro və meşətexniki, 

mexaniki, fiziki, kimyəvi və bioloji təbdirlər sistemi hazırlanmışdır. 



KƏND TƏSƏRRÜFATININ KİMYALAŞDIRILMASI – kimyəvi 

gübrələr tətbiq etməklə torpağın münbitliyini artırmaq, heyvan 

yemlərinə kimyəvi  əlavə qatmaqla heyvandarlığın məhsuldarlığını 

yüksəltmək, həmçinin pestisidlərin köməyilə zərərverici və xəstəliklərlə 

mübarizə aparmaq üzrə elmi cəhətdən  əsaslanmış  tədbirlər sistemi. 

K.t.k. düzgün təşkil edilmədikdə (kimyəvi maddələrin texnologiyasına 

düzgün  əməl edilmədikdə)  ətraf mühitin (torpaq, su hövzəsi, hava) və 

kənd təsərrüfatı  ərzaqlarının çirklənməsi üçün olduqca təhlükəli 

mənbəyə çevrilir. 

KƏHRİZ  – qrunt sularını toplamaq və yer səthinə  çıxarmaq üçün 

yeraltı qurğu. Maili lağım (hünd-1-1,4 m, eni 0,5-0,8 m) şəbəkəsindən 

ibarətdir. K. lağımları bir-biri ilə şaquli quyular  vasitəsilə birləşdirilir. 

K.-i peşəkar kankanlar qazır. K. suyundan su təchizatında və suvarmada 

istifadə olunur. K. suyu təmiz və safdır, fəsillərdən asılı olmayaraq 

müntəzəm su verir. K. Yaxın  şərq, Orta Asiya və  cənubi Qafqaz üçün 

daha səciyyəvidir. Azərbaycanda K. sistemi e.ə, 1 əsrdən mövcuddur. 

Təbriz, Zəncan, Gəncə, Qarabağ, Naxçıvan və Bakıda geniş yayılmışdır. 

20 əsrin 60-cı illərinin əvvəlində Azərbaycanda 812 K. olmuşdur. 

KƏPƏNƏKLƏR, PULCUQLUQANADLILAR (Lepidoptera, 

yun. lepis – pulcuq + pteron - qanad) – həşəratlar sinfindən bir dəstə. 

Dünyada 140 min, Azərbaycanda 2500 növü var. K.-in çoxu gecə həyatı 

keçirir; yalnız sancaqbığcıqlılar gündüz fəaliyyətdə olur. K. çiçəklərin 

nektarı, çürümüş meyvə  şirəsi ilə qidalanır. K.-in çiçəkli bitkilərin 



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

235 


 

tozlanmasında rolu böyükdür. 



KİMYƏVİ AMİL – ətraf mühitin kimyəvi tərkibi ilə bağlı olan amil 

(o cümlədən kimyəvi çirklənmə). 



KİMYƏVİ  BİTKİ MÜHAFİZƏ VASİTƏLƏRİ  – bitki 

zərərvericiləri və xəstəlik törədicilərilə mübarizə üçün işlədilən kimyəvi 

maddələr.  İşlədilmə texnologiyasına riayət etmədikdə mühitin 

çirklənməsi mənbəyi ola bilər. 



KİMYƏVİ  BİOFİL ELEMENT – orqanizmin yaşamasını 

saxlamaq üçün zəruri olan element (karbon, azot, kükürd, kalsium, 

kalium və mikroelementlər). 

KİMYƏVİ  ÇİRKLƏNMƏ  – müəyyən bir mühitdə kimyəvi 

komponentlərin miqdarının artması  nəticəsində onun təbii kimyəvi 

xassələrinin dəyişməsi (pozulması). Həmin mühit üçün xas olmayan 

kimyəvi maddələrin daxil olması və ya qatılığının normadan çoxluğu da 

K.ç. adlanır. 

KİMYƏVİ FAKTOR –  ətraf mühitin kimyəvi tərkibi ilə  əlaqəli 

faktor (o cümlədən kimyəvi çirklənmə ilə). 



KİMYƏVİ ELEMENTLƏR  – adi kimyəvi daha bəsit maddələrə 

ayırmanın mümkün olmadığı  təbii və süni maddələr. K.e. bir-birilə 

birləşərək bizi əhatə edən aləmin bütün mürəkkəb maddələrini  əmələ 

gətirir. Hər kimyəvi element, nüvəsində eyni sayda elektrik yükü və 

atom örtüyündə eyni sayda elektron olan atomlardan yaranmışdır. 

Hələlik elmə  məlum olan K.e.-nin sayı 107-dir. Onların  əksəriyyəti 

radioaktiv deyil və  təbiətdə mövcud olan bütün bəsit və mürəkkəb 

maddələri əmələ  gətirir. K.e. xassələrinə görə metal və qeyri metallara 

ayrılır. Metallar kimyəvi reaksiyalarda xarici elektronlarını verərək 

kation, qeyri metallar isə özlərinə elektron birləşdirərək anion əmələ 

gətirir. 

KİMYƏVİ MADDƏLƏR  (ximikatlar) – hazırda 10 milyon K.m. 

məlumdur, onlardan 100 mini sənayedə istifadə olunur. Müasir 

sivilizasiyanı K.m.-siz təsəvvür etmək olmaz (dərmanlar, boyalar, 

sintetik polimerlər,  ərintilər və b). Bununla yanaşı K.m. insanların 

sağlamlığını daim risk qarşısında qoyur, belə ki, onlar qaz, toz, 

suspenziya, emulsiya və maye formasında  ətraf mühitə daxil olur. 

Davamlı  və orqanizmdə toplanan və kanserogen və mutagen yaradan 


Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

236 


 

K.m. xüsusilə təhlükəli sayılır.  



KİMYƏVİ MELİORASİYA – torpağın xassələrini yaxşılaşdırmaq 

və kənd təsərrüfatı bitkilərinin məhsuldarlığını yüksəltmək üçün torpağa 

kimyəvi təsir göstərmək üsulları sistemi. K.m. üsulları: torpaqda yüksək 

turşuluğa qarşı  əhəngli gübrələrdən istifadə edilməsi. (əsasən çimli-

podzol torpaqlar üçün; torpağın gipslənməsi (şorakətli torpaqlar üçün) – 

qələviliyi azaltmaq üçün torpağa gips verilir; torpağın turşulaşdırılması 

(neytral və  qələvi reaksiyalı torpaqlar üçün), bu məqsədlə torpağa 

natrium 2-sulfat verilir. (bəzi bitkilər üçün, məs. çay bitkisi); K.m.-ya 

həmçinin melorasiya olunan torpağı tam yaxşılaşdırmaq üçün yüksək 

dozada mineral və üzvi gübrələrin verilməsi də aid edilir. K.m. adətən 

hidrotexniki melorasiya ilə birlikdə aparılır. (məs.  şorakət torpaqların 

yuyulması). 




Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   60


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling