Ekoloji LÜĞƏt a


Download 3.98 Mb.

bet34/60
Sana14.02.2017
Hajmi3.98 Mb.
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   60

QURUNUN FOSFATLAŞMASI  – fosfor kübrəsi və müxtəlif 

fosfor tərkibli preparatlar əldə etmək üçün mədənlərdən fosforun 

çıxarılması nəticəsində ətraf mühitdə fosforun texnogen çoxalması. Q.f. 

ətraf mühitin pisləşməsinə  səbəb olur. Fosforun yüksək miqdarı canlı 

orqanizmlər, o cümlədən insan üçün zəhərli olur. Su hövzələrinin 

fosforlaşması onun evtrofikasiyasına səbəb olur. Elmə termini 

V.A.Kovda (1973) təklif etmişdir. 

QURUNUN SULARI (ƏSASƏN SAF SULAR) – çaylar tərəfindən 

axıb göl, su anbarı, nohur, kanallarda və buzlaq toplanan suları, 

həmçinin yeraltı sular. Təqribi hesablamalara görə  (Şukin, 1980) yer 

kürəsində çay məcralarında 1200 min km

3

, göllərdə – 280 min km



3

buzlaqlarda – 24 mln km



3

, bütün yeraltı sular 60 mln km

3

 təşkil edir. 



QURUTMA MELİORASİYASI  – torpaqdan və onun səthindən 

artıq (izafi) rütubəti (suyu) kənar edərək onun su və hava rejimini 

yaxşılaşdırmaq, münbitliyini artırmaq, bataqlıq ərazini qurutmaq tədbiri. 

QUŞ BAZARI – dəniz quşlarının koloniya halında yuvaladığı yer. 

Adətən sərt sahil qayalıqlarında yerləşir; yuvalar çox sıx olur. Avropa, 

Asiya, Şimali və  Cənubi Amerika, Cənubi Afrika, Yeni Zenlandiyanın 

sahillərində və Cənub yarımkürəsinin okean adalarında yayılmışdır. Q.b. 

bəzən 10 km-lərlə sahəni tutur. Quş bazarları bir çox ölkələrdə mühafizə 

olunur. 


QUŞLAR  (Aves) – Onurğalı heyvan sinfi. Əksəriyyəti uçmağa 

uyğunlaşmış ikiayaqlı, yumurta qoymaqla çoxalan, heyvanlardır. Q.-ın 

təqribən 8,6 min, o cümlədən Azərbaycanda 350 növü məlumdur. Xarici 

mühitin dəyişilməsi və çirklənməsi, eləcə  də quşların nizamsız 

ovlanması  nəticəsində 16-cı  əsrdən bəri 170 növün nəsli kəsilmiş, 300 

növ isə son dərəcə azalmışdır. Quşların təbiətdə  və x.t.-da böyük 

əhəmiyyəti olduğu üçün hazırda nəsli azalan Q.-ın ovlanması qadağan 

edilir və ya məhdudlaşdırılır: təbii  şəraitdə Q.-ın ovlanması üzərində 

nəzarət qoyulur. Q.-ı öyrənən zoologiya bölməsi ornitologiya adlanır. 

QUŞLARIN KÖÇMƏSİ  – quş populyasiyalarının və ya onun bir 


Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

272 


 

hissəsinin geri qayıtmaq  şərtilə  hər il yuvaladığı  ərazidən qışladığı 

əraziyə köçməsi. Q.k. onların mövsüm dəyişkənliyinə uyğunlaşmasıdır, 

köçərilik xüsusiyyəti nəsildən-nəslə keçmiş, həmin quşun irsiyyətində 

möhkəmlənmişdir. Müasir quşlarda köçmə instinkti anadan gəlmədir. 

Quşlar köçərkən sutkada 30-50 km-dən 200-300 km-ə qədər sürətlə 

uçur, 1-2 gün uçduqdan sonra 5-10 sutka fasilə edirlər. Köçmə 1-2 ay 

davam edir. 



QUŞLARIN QORUNMASI – heyvanat aləminin mühafizəsinin 

bölməsi olub, quşların populyasiya – növ tərkibinin və sayının müəyyən 

səviyyədə saxlanmasına yönəldilən kompleks beynəlxalq, dövlət və 

regional inzibati təsərrüfat və ictimai tədbirlər. 



QUŞLARIN UÇOTU – vizual (gözəyarı), quşların səsinə görə və s. 

üsulla quşların növ tərkibinin və sayının müəyyən edilməsi (mütləq və 

ya nisbi). 

QUTTA – gərməşov, evkomiya və  bəzi tropik ağacların xüsusi və 

qapalı yerliklərində  və südlü şirəsində olan yapışqanlı hissə. Ondan 

quttaperça alınır. 

QUTTAPERÇA, QUTTAPERÇALI BİTKİLƏR  – qətran, gitrə; 

həmin qətranın alındığı  ağac; – əsasən  Şərqi Asiya, Yeni Qvineya və 

CAR-da bitən palakvaum, payena, bassia cinslərinə  mənsub olan ağac 

növlərinin süd şirəsindən alınan məhsul. Əsas komponenti (təqr. 90%-i) 

qutta – təbii kauçuku əmələ  gətirən və emprik formulu (C

5

H



3

) olan 


irimolekulalı polizoprendən ibarətdir. Texniki Q.-da müxtəlif qətranlar, 

zülali maddələr, su və s.-də olur. O, otaq temperaturunda bərk haldadır, 

rəngi ağ-sarımtıl-qəhvəyidir, rütubəti keçirmir, yaxşı izolyatordur. 

Başlıca olaraq sualtı kabellərin izolyasiya edilməsində, habelə 

turşuyadavamlı və yapışdırıcı materiallar hazırlanmasında işlədilir. 

Tropik zonada palakvium, payena, bassia cinsindən olan bitkilər, 

həmçinin bəzi gərməşov və evkomiya növləri Q.-lı bitkilərə aiddir. 

Azərbaycanda da evkomiya əkilir. Quttaperçalı bitkilər dərman bitkisi 

kimi də istifadə olunur. 

QUTTASİYA  (lat. Gutta - damcı) – bitkilərdə yarpaqların damcı 

şəklində su ifraz etməsi. 



QÜTB  İQLİMİ  – uzun qış, qısa və  sərin yayı (temperatur hərdən 

0

°-dən yuxarı olur) ilə  səciyyələnir. Qış aylarının çoxillik orta 



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

273 


 

temperaturu mənfi 50

° (Qrenlandiya), 70° (Antraktida), illik 

yağmurlarının cəmi 200-300 mm. (Şərqi Atraktidada 100 mm-dən az) 

təşkil edir. 

QORUYUCU MEŞƏLƏR  – öz meliorativ və mühit yaradıcı 

xüsusiyyətləri ilə müxtəlif obyektləri  əlverişsiz təbii və antropogen 

amillərin təsirindən qoruyan təbii və süni meşələr. Azərbaycan 

respublikasının bütün meşələri I-qrupa aid edildiyi üçün qoruyucu 

meşələr sayılır. Bu meşələr Azərbaycan Nazirlər Sovetinin qərarına 

əsasən (28 yanvar 1983-cü il, N-47) aşağıdakı qoruyucu kateqoriyalara 

bölünmüşdür. 

 

 



  

 

Ümumi 



sahə, min ha,  

o cümlədən 

Sıra 

№-si 


Qoruyucu kateqoriyalar  Cəmi 

dağ 


meşələri 

düzən  


meşələri 

Əsasən su 



mühafizəedici funksiyalı 

meşələr  

59,6 21,0 

38,6 


II 

Əsasən qoruyucu 

funksiyalı meşələr 

767,7 698,8 

68,9 

III 


Əsasən sanitariya-

gigiyena və 

sağlamlaşdırma 

funksiyalı meşələr 

117,5 90,8 

14,0 


IV Xüsusi təyinatlı 

meşələr 


77.6 53,6 

24,1 


 

I-Əsasən su mühafizəedici funksiyalı meşələrə qiymətli ov 

balıqlarının kürüləmə yerlərini qoruyan qadağan meşə zolaqları aid 

edilmişdir. II-Əsasən qoruyucu funksiyalı meşələrə dövlət qoruyucu 

meşə zolaqları (9,6 min ha), dəmir yolları boyunca qoruyucu meşə 

zolaqları (0,2 min ha), respublika əhəmiyyətli avtomobil yolları boyunca 

qoruyucu meşə zolaqları (4,1 min ha), xüsusilə qiymətli meşə massivləri 

(90,3 min ha), ətraf mühitin qorunması üçün mühüm əhəmiyyəti olan 

yarımsəhra, bozqır, meşəli və azmeşəli dağ rayonlarının sair meşələri 


Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

274 


 

(663,5 min ha), aid edilmişdir. III-Əsasən sanitariya-gigiyena və 

sağlamlaşdırma funksiyalı meşələrə  şəhərlərin, digər yaşayış 

məntəqələrinin və  sənaye müəssisələrinin  ətrafındakı yaşıllıq 

zonalarının meşələri (47 min ha), su təhcizatı  mənbələrinin sanitariya 

mühafizəsi zonalarnının I və II qurşaqlarının meşələri (48,6 min ha), 

kurortların sanitariya mühafizə dairələrinin meşələri (21,8 min ha) daxil 

edilmişdir. IV-Xüsusi təyinatlı meşələrə dövlət qoruqlarının meşələri 

(59,5 min ha) aid edilmişdir. 

QORUYUCU MEŞƏ ZOLAQLARI – meşə massivləri və meşə 

zolaqları  şəklində sahələri, torpağı, yolları, yaşayış  məntəqələrini, su 

hövzələrini, kənd təsərrüfatı heyvanlarını və s.-ni təbii amillərin zərərli 

təsirlərindən qorumaq üçün süni yaradılan meşəliklər. Q.m.z. aşağıdakı 

qruplara bölünür: dövlət qoruyucu meşə zolaqları; tarlaqoruyucu meşə 

zolaqları (dəmyə  və suvarılan sahələrdə); yamaclarda sutənzimedici-

torpaqqoruyucu meşə zolaqları; yarğan və qobubərkidici meşə zolaqları; 

yollar boyunca qoruyucu meşə zolaqları: irriqasiya meşə zolaqları və s. 

Respublikamızda Kür-Araz ovalığında, Gəncə-Qazax düzündə  və 

Lənkəran ovalığında tarlaqoruyucu meşə zolaqları, yollar və kanallar 

boyu meşə zolaqlarının sahəsi cəmi 15,0 min ha təşkil edir. Lakin bu 

meşəliklər həmin  ərazilərdə azlıq təşkil edib öz tarlaqoruyucu, 

meliorativ və iqlim tənzimedici rolunu lazımi dərəcədə təmin edə bilmir. 

Odur ki, respublikamızın dəmyə  və suvarılan sahələrində, həmçinin 

kanallar və yollar boyu yeni əlavə meşə zolaqlarının salınması vacibdir. 

Bu zolaqlarda qərzəkli, meyvə  və giləmeyvə növlərinə üstünlük 

verilməlidir. 

QİPERQRAQASİON EKOSİSTEMLƏR  – B.A.Bıkovun (1988) 

təsnifatına görə kontinental və dəniz qrupu ekosistemləri. 

 

 

 



 

 

 



 

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

275 


 



 

LABOROGEN DƏYİŞİLMƏLƏR və ya SUKSESSİYALAR  – 

bitki örtüyünə insanın sistematik (müntəzəm) surətdə  təsirilə bitki 

qruplaşmalarında gedən dəyişilmələr. (Aleksandrova, 1964), məs. ot 

biçini, meşə qırması və s. antropodinamik suksessiyalara aiddir. 



LAKRİMATORLAR  (lat. lacrina – göz yaşı)  – gözün yaş örtüyü 

ilə kontaktda olarkən çoxlu gözyaşı axıdan zəhərləyici maddələr. 



LANDŞAFT (alm. Landschaft) – bax: coğrafi landşaft. 

LANDŞAFT ANALOQLARI – strukturu və xarici əlamətləri eyni 

olan bir taksonomik ranqın,  ərazilərdə arası  kəsilən landşaft 

kompleksləri. 

LANDŞAFT ARXİTEKTURASI  –  ərazinin mənzərəsinin 

xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq tikinti işlərinin aparılması. 



LANDŞAFT EKOLOGİYASI  – coğrafi və ekoloji nöqteyi 

nəzərincə ekosistemlərdə kompleks qarşılıqlı  əlaqələr haqqında təlim. 

L.e. termini geniş yayılmışdır, belə ki, bu məsələləri  ənənəvi olaraq 

landşaftşünaslıq və biogeosenologiya həll edir. K.Trollun (1972) 

fikrincə biogeosenologiya və L.e. terminlərini yanlış olaraq sinonim 

hesab edirlər. 



LANDŞAFT  İNDİQATORLARI  – indiqasiya obyektləri ilə bağlı 

landşaftın komponentləri və elementləri. Aerokosmik şəkillərin 

deşifrlənməsində (relyef, bitki örtüyü, insan fəaliyyətinin izləri, erozion-

hidroqrafik  şəbəkə  və subasmış sahələr, qar, buz və  s.).  L.i.  böyük 

əhəmiyyət kəsb edir. 

LANDŞAFT KOMPLEKSLƏRİNİN EKOLOJİ 

QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ 

 

Ekoloji vəziyyəti saxlamaq, 

sabitləşdirmək üçün landşaft komplekslərinin qiymətləndirilməsi vacib 

məsələ sayılır. Azərbaycanın landşaft komplekslərini qiymətləndirmək 

ilkin material kimi torpaq xəritələrindən, torpaq-eroziya və torpaqların 

mühafizəsi xəritələrindən, landşaft kompleksi xəritəsindən, torpaqların 

bonitet  şkalası  və bonitet kartoqramlarından istifadə edilmişdir. 

Nəticədə tədqiqat obyektlərindəki landşaft komplekslərinin sayı, onların 

sahəsi, landşaftın orta ölçülmüş balı  və –müqayisəli dəyərlilik  əmsalı 

müəyyən olmuşdur. Azərbaycanın landşaftının orta ölçülmüş bonitet 

balını (41) vahid qəbul edərək (K-1.00) ona münasibətdə landşaft 

tiplərinin dəyərlilik  əmsalı müəyyən olunmuşdur. (Məmmədov, 1998) 

landşaft kompleksləri üçün o, cədvəldə verilir. 



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

275 


 

 

AZƏRBAYCANIN LANDŞAFT KOMPLEKSLƏRİNİN ORTA ÇƏKİLİ 

BONİTET BALI 

 

№ Landşaft kompleksləri 



Torpaqları

n sahəsi, 

km

2

 



Landşaftın 

orta çəkili 

bonitet balı 

Landşaf


tın 

müqayi


səli 

dəyərlili

əmsalı 


1 2 



İntensiv parçalanmış 



yüksək dağlıq nival, qismən 

nival-buzlaq landşaftı 

1647 52 1,27 

İntensiv parçalanmış 



yüksək dağlıq alp, subalp 

çəmən və çəmən-bozqır 

landşaftı 

4806 58 1,41 

3 Güclü 

parçalanmış yüksək 

dağlıq enliyarpaqlı meşə və 

çəmən-kollu landşaft 

12330 66 1,61 

4 Güclü 


parçalanmış orta 

dağlıq dağ-kserofit landşaft 

1602 30 0,73 

5 Orta 


parçalanmış dağətəyi 

enliyarpaqlı meşələr landşaftı 

1107 50 1,22 

İntensiv parçalanmış 



dağətəyi arid meşə-kol 

landşaftı 

2628 34 0,83 

7 Güclü 


və orta parçalanmış 

dağətəyi bozqır /qismən meşə 

çöl/ 

11304 41 1,00 



8 Orta 

parçalanmış dağətəyi 

yarımsəhra landşaftı 

6750 22 0,54 

9 Orta 

parçalanmış dağlar arası 



düzənlik və ovalıqların 

çəmən-meşə landşaftı 

5499 56 1,36 

10 Orta 


parçalanmış 

düzənliklərin quru bozqır 

landşaftı 

8721 48 1,17 



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

276 


 

11 Orta 


və zəif parçalanmış 

dağlararası düzənlik və 

ovalıqların yarımsəhra 

landşaftı 

22230 22 0,54 

12 


Şərti yararsız ərazilər, quru 

çay yataqları və s. 

7949 10 0,24 

Respublika üzrə cəmi: 

86573 41 1.00 



 

 

LANDŞAFT PARKI – süni salınmış qorunan landşaft,  əsasən 

rekreasiya məqsədilə istifadə olunur. 



LANDŞAFT PLANLAŞDIRILMASI  – landşafta təsir göstərən 

bütün təbii və antropogen faktorlar: rayon planlaşdırılmasının tərkib 

hissəsi. 

LANDŞAFT SFERİ (qabığı)  – lito, atmo – və hidrosferin birbaşa 

kontakt zonası (aşınma qabığı, torpaq, canlı maddə, havanın yerüstü 

qatları). Termini Y.K. Yefremov (1956) irəli sürmüşdür. 

LANDŞAFT SİNFİ – landşaftın tipoloji təsnifatının vahidi. Adətən 

iki sinif ayırırlar – düzən və dağlıq landşatları. 



LANDŞAFT ZONASI– bir və ya bir neçə kontinentdən (qitədən) 

keçən, müəyyən istilik və rütubətlik (hidroloji rejim) nisbətinə, eyni 

intensivli ekzogen proseslərə, oxşar torpaq və bitki tipinə, zonal lanşafta 

malik olub enli zolaq şəklində uzanan Yer səthinin bir hissəsi. 



LANDŞAFTIN BƏDİİLİYİ (gözəlliyi)  – landşaftın estetik 

keyfiyyətinin subyektiv qiymətləndirilməsi. 



LANDŞAFTIN BƏRPASI  – təsərrüfat fəaliyyəti nəticəsində 

pozulmuş təbii landşaftın qismən və ya tam bərpa edilməsi. 



LANDŞAFTIN ÇİRKLƏNMƏSİ  – Bu termin bir neçə  mənada 

işlənir: 1) bu və ya digər maddənin və ya enerjinin təbii haldan yüksək 

olması; bu, həm də  təbii faktorlar (vulkan fəaliyyəti, torpaq 

hissəciklərinin və ya duzların gətirilməsi), həm də antropogen 

faktorların təsiri nəticəsində baş verə bilər; 2) landşafta təbii proseslərin 

gedişi nəticəsində formalaşmayan yad maddələrin verilməsi. L.ç.-nin 

əsas mənbəyi texnogen təzyiq sayılır. 

Çirklənmə landşaftın xarakterinin və onun komponentlərinin 

xassələrinin dəyişməsinə səbəb olur, bu isə geomorfoloji (tozun, qumun 


Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

277 


 

və s.-nin toplanması) və termik anomaliyanın formalaşması ilə 

nəticələnir. 

Landşaftın komponentlərinin qarşılıqlı  təsiri onlardan birinin 

çirklənməsi (məs. havanın), digər komponentlərin (bitki örtüyü, torpaq 

və s.) çirklənməsinə səbəb olaraq bütün landşaftı əhatə edir. Bu zaman 

orqanizmlər, torpaq və su hövzələrindəki lil çox vaxt çirkləndirici 

maddələr toplayır. 

Landşaftın çirklənməsini azaltmaq və ya onun qarşısını almaq – 

landşaftın qorunmasının əsas hissəsindən biri hesab olunur. 



LANDŞAFTIN DAVAMLIĞI  – mühitin dəyişilən  şəraitində 

landşaftın öz strukturunu və funksiyasını saxlamaq qabiliyyəti. 



LANDŞAFTIN DEQREDASİYASI  – landşaftın təbii və 

antropogen pisləşməsi, onun təsərrüfat və estetik potensialının aşağı 

düşməsi. 

LANDŞAFTIN DƏYİŞMƏSİ  – xarici amillərin təsirilə  və ya 

özünün inkişafı  nəticəsində landşaftın yeni xassə qazanması, yaxud 

əvvəlki xassələrini itirməsi. 

LANDŞAFTIN DİFERENSİASİYASI – vahid landşaftın bu və ya 

digər dərəcədə ayrılmış xarakterik və spesifik hissələrə (komponent, 

kompleks) ayrılması. L.d. müxtəlif təbii mühafizə  tədbirləri  əsasında 

aparılır. 



LANDŞAFTIN ELEMENTLƏRİ  – 1) komponentlərin sadə 

hissələri; onların kombinasiyasından real dünyanın müxtəlif obyektləri 

toplanır (cəmlənir); 2) E. Neyefə (1963) görə L.e. komponentlərin 

bölünməz sadə  tərkib hissələridir; V. B.Soçavaya (1978) görə L.e. 

geosistemin hər hansı komponentlərinin tərkib hissələri olub tam 

(bütöv) mürəkkəbdir (torpağın mexaniki tərkibi, bitki örtüyünün ayrıca 

yarusu, qar örtüyü, karst forması). 

LANDŞAFTIN ESTETİKASI  –  ərazinin insan üçün gözəlliyi və 

cazibədarlığı. İnsanların psixi sağlamlığını qorumaq və normal istirahət 

üçün vacib olan təbii resurslardan biri (boş yerlər, qurumuş meşə 

sahələri, nizamsız qazılan kanallar, zibillənmiş sahələr qeyri estetik 

hesab olunur). 

LANDŞAFTIN GENEZİSİ  – landşaftın  əmələ  gəlməsinə  səbəb 

olan proseslərin məcmusu və onun müasir dinamiki vəziyyəti. 



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

278 


 

Cəmiyyətin landşafta təsir göstərməsinə  qədər onun əmələ  gəlməsi 

əsasən iqlim şəraiti, həmçinin tektonik və bioloji faktorlarla təyin 

edilirdi. Bu özünü landşaft tiplərinin adında əks etdirir: zonal – qurşaq 

landşaft tipləri (tundra, ekvator və s.) biogen, orogen (düzən, dağ, dərə 

və s.) landşaft.  İnsanın peyda olması ilə landşaftəmələgətirən və 

landşaftı dəyişdirən mühüm faktordan biri insan cəmiyyətinin fəaliyyəti 

oldu. Bu özünü landşaftların adında  əks etdirir: antropogen landşaft, 

əkinçilik landşaftı və s. 

Landşaftın  əmələ  gəlməsi və müasir vəziyyətinin formalaşması 

paleocoğrafi, arxeoloji və tarixi metodlarla, landşaftın vəziyyətini, 

strukturunu və prosesləri təhlil etmək yolu ilə müəyyən edilir. 



LANDŞAFTIN GEOKİMYASI  – geokimya elminin landşaftda 

kimyəvi elementlərin akkumlyasiyası, yerləşməsi, miqrasiyası  və 

çıxarılmasını tədqiq edən hissəsi. 

LANDŞATIN GÜCDƏN DÜŞMƏSİ – (tükənməsi) – insan 

fəaliyyətinin təsiri nəticəsində destruksiyanın (resursların tükənməsi 

şəklində) başlanğıcı, landşaftın tarazlığının pozulması. 

LANDŞAFTIN  İNFORMASİYALILIĞI  – insanın hər hansı  təbii 

kompleksdə olduğu zaman aldığı infomasiyanın (sezici və rasional) 

miqdarı. 

LANDŞAFTIN  İNTEQRASİYASI  – təbii və antropogen 

faktorların təsiri nəticəsində landşaftın inkişafı; bu zaman landşaftın 

morfoloji strukturu və funksiyasının xarakterində  bəzi fərqlər silinir 

(yoxa çıxır). 



LANDŞAFTIN KLİMAKS VƏZİYYƏTİ  – terminin əsası bioloji 

termindən başlanır. 1904-cü ildə Kliment tərəfindən irəli sürülmüşdür. 

Klimaks bitki örtüyünün yüksək, final, sabit inkişaf mərhələsi olub 

həmin ərazinin iqlimi ilə tam vəhdət təşkil edir. 



LANDŞAFTIN KOMFORTLUĞU – müəyyən landşaftda əhalinin 

ekobioloji və sosial-psixoloji həyat şəraitini əlverişli hala gətirmək üçün 

tədbirlər (komfort, diskomfort). L.k. sərvətlərdən səmərəli istifadə 

olunması və yaşayış mühitinin mühafizəsi məsələlərinin həllində nəzərə 

alınır. 

LANDŞAFTIN KOMPONENTLƏRİ  – coğrafi komponentlər – 

coğrafi qabıq mühitinin (sferinin) ayrı-ayrı fraqmentlərindən ibarət 



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

279 


 

landşaftın  əsas qurucuları: litosfer (dağ, süxurları, torpaq), hidrosfer 

(səthi və yeraltı sular), atmosfer (onun kimyəvi tərkibi) və biotanın 

yayılma sferi (mikroorqanizmlər, bitkilər və heyvanlar). L..k-nə 

həmçinin insan fəaliyyəti obyektləri (qurğular, kənd təsərrüfatı tarlaları, 

meşə zolaqları və s. daxildir). 



LANDŞAFTIN KONSERVASİYASI  – landşaftı ilkin, az 

dəyişilmiş  və ya dəyişilməmiş  şəkildə saxlamaq məqsədilə ondan 

istifadəni dayandırmaq; landşaftda qoruq rejimi yaratmaq yolu ilə 

həyata keçirilir, xüsusi qoruq ərazisi təşkilinin bir forması sayılır. 



LANDŞAFTIN OPTİMALLAŞDIRILMASI 

– landşaftın 

məhsuldarlığını, floristik və faunistik zənginliyini və estetikasını 

yüksəltməyə yönəldilən tədbirlər sistemi. Məs. landşaftı meşə-park və 

milli parka çevirmək L.o.-na misal ola bilər. 

LANDŞAFTIN PLASTİKLİYİ – xarici faktorların təsiri altında öz 

davamlığını  təmin edən  əsas xarakteristikasını saxlamaqla landşaftın 

dəyişməsi qabiliyyəti. L.P. hətta ekstremal şəraitlərdə (quraqlıq, izafi 

rütubətlik və s.) onun tam (bütöv) qalmasını təmin edir. 



LANDŞAFTIN REJİMİ  – sutka, mövsüm, bir neçə il ərzində 

landşaftda gedən təbii proseslər və hadisələr. Energetik, su, bioloji 

(biotik), informasiya və b. L.r. ayrılır. L.r.-nin təyin olunması, ona riayət 

edilməsi və landşaftın düzgün istifadəsinə  nəzarət təbii sərvətlərdən 

səmərəli istifadə  və  təbiətin mühafizə  fəaliyyətində aparıcı element 

sayılır. 



LANDŞAFTIN REKREASİYA TUTUMU – təbii mühiti 

deqradasiyaya uğratmamaqla  ərazinin müəyyən miqdarda istirahət 

edənləri psixofizioloji komfortla və idman-sağlamlıq fəaliyyəti ilə təmin 

etmək qabiliyyəti. Bu vahid sahədə (və ya rekreasiya obyektində) 

müəyyən vaxt ərzində istirahət edən  əhalinin sayı ilə ifadə olunur. 

Rekreasiya yükü qiymətləndirildikdə yalnız təbii komplekslərin və 

rekreasiya obyektlərinin davamlığına (dözümlüyü), L.r.t.-nu 

qiymətləndirdikdə isə  həmçinin komfort dərəcəsinə diqqət vermək 

lazımdır. 



Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   60


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling