O. K. Iminov iqtisod fanlari doktori, professor


Download 24 Kb.

bet32/34
Sana09.02.2017
Hajmi24 Kb.
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   34

Qisqa  xulosalar
Valuta tizimi  —  bu milliy qonunchilik yoki  davlatlararo kelishuvlar 
b ila n   m u sta h k a m la n g a n   v aluta  m u n o s a b a tla rin i  tashkil  etish   va 
muvofiqlashtirishning  shaklidir.
Valuta  kursi  —  bu,  bir  valutani  boshqa  bir valutadagi  ifodasi  yoki 
bahosi.
Xalqaro  hisob-kitoblar  —  bu  davlat,  kom paniyalar,  korxonalar, 
boshqa  mam lakatlar  hududlaridagi  fuqarolarning  iqtisodiy,  siyosiy, 
m adaniy va boshqa m unosabatlari  natijasida vujudga kelgan pulli  talab 
va  majburiyatlari b o 'yicha to'lovlarni amalga oshirish va tartibga solish 
tizimidir.  Xalqaro  kredit ssuda kapitalining ja h o n   oborotidagi  harakati 
hisoblanadi.
Tayanch  iboralar
Valuta  tizimi,  deviz,  xalqaro  kredit,  jahon  valuta  tizimi,  to'lov  balansi, 
to'lov  balansining  tarkibi,  passiv  savdo  balansi,  xorijiy  investitsiyalar, 
to'lov  balansini  tarkibga  solish,  deflatsion  siyosat,  devalvatsiya,  valuta 
cheklovlari,  valuta  kursi,  spot  kurs,  forvard  kurs,  kross  kurs,  xalqaro 
hisob-kitoblar,  importyor,  eksportyor,  akkreditiv,  inkasso,  kliring,  xalqaro 
kredit,  valuta  siyosati,  deviz  siyosati.
Nazorat  va  muhokama  uchun  savollar
1.  Valuta  munosabatlari  va  ularning  huquqiy  asoslarini  yoriting.
2.  Valuta  operatsiyalari  va  ularni  boshqarish  tartibi  nimalardan  iborat?
3.  Xalqaro  moliya  va  k a pital  bozori  va  ularning  tahlili  nim alardan 
iborat?
4.  Valuta  munosabatlari  tizimida  banklarning  o'rni  nimalarda  namoyon 
bo ‘ladi ?
5.  Xalqaro  valuta  qonunchiligi  nimalarda  asoslanadi?
6.  0 ‘zbekiston  Respublikasida  valuta  tizimini  rivojlanishi  bosqichlarini 
ko ‘rsating.
7. 
Chet  el  valutasida  kreditlash  tartibi  nimalardan  iborat?
8.  Xalqaro  hisob-kitoblar  va  uning  Respublika  tijorat  banklari  tomonidan 
ishlatiladigan  asosiy  shakllari  nimalarda  namoyom  b o ‘ladi?

9 .1 .  S u g ‘urtaning  iqtisodiy  mohiyati,  uning 
zarurligi  funksiyalari
Bozor  iqtisodiyoti  chuqurlashishi  bilan  sug'urtaning  iqtisodiy 
tizim d ag i  o ‘rni  t u b d a n   o 'z g a rib ,  sug‘u r ta   k o m p a n iy a la ri  b o z o r 
sharoitida  to'laqonli  xo'jalik  subyektlariga  aylanadi.  Sug‘urta  ishlab 
chiqarish  munosabatlarining  chambarchas  qismi  bo'lib  nisoblanadi. 
Bozor  iqtisodityoti  sharoitida  har  xil  risklar  mavjuddir  shu  sababli 
ularni  sug'urtalash  kerakligi  shartdir.
Sug'urta  iqtisodiy tushuncha bo'lib,  moliya tizimi  bilan  bog'liqdir. 
Moliya  kabi,  sug'urta pulning qiymatini  o'zgarishi bilan  bog'liq,  chunki 
tegishli  pul  mablag'larini  shakllanishi  ham da  ularning  taqsimlanishi 
va  qayta  taqsimlanishiga  t a ’sir  ko'rsatadi.
Sug‘urtalashning  quyidagi  iqtisodiy  belgilarini  alohida  k o ‘rsatish 
mumkin:
1.  Su g 'u rtalash  jara y o n id a   pulning  qayta  taqsim lanishi  paydo 
bo'ladi,  chunki  u  chiqarishdagi  moddiy  zararning  oldini  olish  uchun 
riskini  sug'urtalash  zaruriyatidan  kelib  chiqadi.
2.  Sug'urtalash  jarayonida  pulni  qayta  taqsimlash  munosabatlari 
kelib  chiqadi,  chunki  biror  bir  xo'jalikda  vujudga  keladigan  zarar 
oqibatini  qoplash uchun boshqa zarar ko'rmagan xo'jaliklardan  olingan 
sug'urtalash  mablag'lari  evaziga  sug'urtalash  olib  boriladi.
3.  Sug'urta  fondida jam g'arilgan  mablag'lar  o'z   mulkini  yoki  o'z 
faoliyatini  sug'urtalagan  shaxsga  qaytib  keladi.  Sug'urta to'lovlarining 
hajmi  sug'urta  t a ’riflari  asosida  belgilanadi.  Sug'urta  to'lov  ta'riflari 
esa  o 'z   navbatida  ikki  qism dan  tashkil  etiladi:  birinchi  qism  yuz 
beradigan  salbiy  oqibatlarni  qoplash  uchun  mo'ljallangan.
Tkkinchi  qismi  esa  sug'urtani  tashkil  etgan  sug'urta  tashkilotining 
xarajatlarini  qoplashga  sarflanadi.
Ishlab  chiqarishda  risklarni  obvektiv va  subvektiv  omillar  t a ’sirida 
muvaffaqiyatsizlikka  uchragan,  ishlab  chiqaruvchiga  zararli  oqibat 
yuz  berganda  bu   oqibatni  tezroq  bartaraf etilishiga,  ishlab  chiqarishni 
to 'x ta b   qolm asdan  rivojlanishiga  imkon  beradigan  iqtisodiy  hamda 
hu q u q iy   vositalarning  samarali  turlaridan  biri-bu  risklarni  sug'ur-

talashdir.  Ishlab  chiqaruvchining  m ol-m ulkini  intellektual  va  boshqa 
boyliklarining  turli  qo'shilm agan  zarar,  voqea-hodisalar  yuz  berishi 
tufayli vujudga kelishi  mumkin b o ‘lgan zarar oqibatining oldi  olinishidir.
Sug‘urta,  ya’ni  tabiiy  yoki  ijtimoiy  sabablarga  ko‘ra  shaxsninig 
liayoti,  sog'ligi  yoki  mol-mulkiga  zarar  yetish  ehtimolini  old ind an  
tutish,  ana  shunday  zararli  oqibat  yuz  berganida jabr qurgan  tom o n g a  
zarar  o ‘rnini  sug'urtalovchi  mab!ag‘lari  hisobiga  t o ‘liq  yoki  qism an 
qoplab berish yc'li bilan sug'urta hodisasining salbiy oqibatlari t a ’sirini 
kamaytirishga  qaratilgan  faoliyati  sug'urtalash  deb  ataladi.
Shaxsiy  sug‘urta  inson  hayotiga,  m e h n a t  qobiliyatiga  va  sog‘ligiga 
zarar yetkanda turli  risklardagi  himoya qilish  shakli  bo‘lib hisoblanadi. 
Shaxsiy  sug'urta  shartnomasi  fuqarolik-huquqiy  bitim  bo'lib,  sug‘urta 
to'lovlarini  undirib  oüsh,  sug‘urta  hodisasi  yuz  berganda  vetkazilgan 
zararni  qoplash  yoki  sug'urta  toMovmi  qaytarish  majburiyatini  o ‘z 
zimmasif,a  oladi.
Shaxsiy sug'urta shartnomalari  majburiy va ixtiyoriy, uzoq va qisqa 
m uddatga  m o'ljallangan  bo'lishi  m u m k in .  H a r  bir  sug'urtaga  turi 
bo'yicha  shartnom a  tuziladi.Shaxsiy  sug'urtalash  quyidagi  turlardan  
tashkil  topadi:
a)  hayotni  sug'urtalash  va  baxtsiz  hodisalardan  sug'urtalash;
b)  nikohni  va  boshqa  tug'ilinishni  sug'urtalash;
d)  bolalar  hayotini  sug'urtalash;
e)  guruh  baxtsiz  hodisalardan  sug'urtalash;
f)  g u m h   kasalliklardan  sug'urtalash  va  hokozo.
Sug'urtalash  avvalo  su g 'u rta   s h a rtn o m a s i  tuzish  bilan  b o s h - 
lanadi.  S u g 'u rta  sh artnom asi  tuzish  u c h u n   quyidagi  hujjatlar  talab 
qilinadi:  shaxsiy  ariza,  arizada  s u g 'u rta   turi,  q o 's h im c h a   kafolatlar, 
su g 'u rta   sum m asi,  sug'u rta   m u k o fo tla rin i  t o 'la b   turish  m u d d a tla ri 
ko'rsatiladi.
Sug'urtalashni  amalga  oshirish  o'ziga  xos  m uhim   m unosabatlarni 
keltirib  chiqadi.
Ushbu munosabatlar sug'urtalash jarayonida ishtirok etuvchilarning 
h a r   xi!  su g 'u rta   m a n fa a tla ri  bilan  b o g 'l iq d i r .  B u n d a n   ta s h q a r i, 
sug'urtalash jarayonida vujudga keladigan m unosabatlar har xil s u g 'u r­
talash  obyektlari,  sug'urtalash turlari va boshqa omillar bilan bog'liqdir. 
Shu  munosabat  bilan  sug'urtalashda  qo'llaniladigan  barcha  iboralarni 
to 'g 'ri  tushunish  va  talqin  qilish  katta  aham iyatga  egadir.  S hu nd an  
kelib  chiqib,  bizning  ükrim izcha  quyidagi  m u h im   iboralarga  t a ’rif 
berilsa,  maqsadga  muvofiq  b o 'Iu r  edi  deb  o'ylaymiz.

9 .2.  Majburiy  va  ixtiyoriy  sug'urtani  tashkil 
qilish  tamoyillari
O 'zbekiston  iqtisodiyotida  qishloq  xo'jaligi  katta  rol  o ‘ynavdi. 
Shu  sababli  u shbu  soha da   majburiy  va  ixtiyoriy  qishloq  xo'jaligi 
sug'urtalari  amalga  oshiriladi.  Quyidagi  majburiy  sug‘urtalar  amalga 
oshirilishi  kerak:
—  tijorat banklari tom onidan berilgan  kreditlar qaytarilishi  yuzasi- 
dan  javobgarlikni  sug'urtalash;
—  qishloq  xo'jalik  mahsulotlari  yetishtirish  uch un   va  fyuchers 
shartnomalari bo'yicha berilgan avanslar qaytarilishini ta ’minlash javob- 
garligini  sug'urtalash;
—  qishloq  joylarida  yashovchi  fuqarolarga  tegishli  b o ‘lgan  m ol- 
mulklarni  sug‘urtalash;
—  qishloq  joylarida  garovga  q o ‘yilgan  mulklarni  sug'urtalash;
—  qishloq  joylaridagi  transport  egalari  fuqaroligiga  javobgarligini 
sug‘urtalash.
Yuqorida  keltirilgan  majburiy  sug‘urtalashdan  tashqari  ixtiyoriy 
sug‘urtalash  ham  amalga oshiradi.  Xususan quyidagi  obyektlar ixtiyoriy 
ravishda  sug'urtalanishi  mumkin:
—  qishloq  xo'jaligi  ekinlari  hosilini  sug‘urtalash;
—  ekinlarni  qazib  qayta  ekish,  q o ‘shimcha  ekishni  sug'urtalash;
—  qishloq  xo ‘jaligi  korxonalarining  chorva  mollarini  sug'urtalash;
—  qishloq  xo'jaligi  korxonalari  asosiy  vositalarini  sug'urtalash;
—  tabiiy  pichanzorlar,  o'tloqlar,  tutzorlarni  sug'urtalash;
—  pillani  sug'urtalash;
—  bog'  va  uzum zorlar  hosilini  do'ldan  sug'urtalash;
—  qishloq  xo'jaligi  korxonalari,  fermer,  dehqon  xo'jaliklari  mol- 
mulkini  sug'urtalash;
—  fuqarolar  tom orqasi  va  ekinzorlarini  sug'urtalash  va  hokazo.
Majburiy  sug'urtalashning   yana  bir  turi  bo'lib  tijorat  banklari
to m o n idan  qishloq xo'jaligi ishlab chiqaruvchilari  uchun ajratiladigan, 
qishloq  xo'jaligi  ishlab  chiqarishni  rivojlantirish,  qishloq  xo'jaligi 
sohasidagi  loyihalarni  amalga  oshirishga  qaratilgan  kreditlarni  sug'ur­
talash  hisoblanadi.  Sug'urta  obyektlari  bo'lib  qishloq  xo'jaligi  korxo- 
nasi tom o n id an  olingan kredit mablag'larini tijorat bankiga o 'z  vaqtida 
qaytarilmasliligi  u c h u n   yuz  beradigan  javobgarlik  sanaladi.  Sug'urta 
hodisasi bo'lib tijorat bankidan olingan kreditning garov bilan  t a ’m in - 
lanmagan  qismini  o 'z   vaqtida  qaytarilmasligi  hisoblanadi.  Sug'urta

summasi  sug‘urtalovchi  javobgarligining  shartnomada  k o ‘zda  tutilgan 
darajasiga  k o ‘ra  belgilanadi.  K redit  o ‘z  vaqtida  t o ‘Ia  yoki  qisman 
qaytarilmaganda  sug‘urtalovchi  yoki  uning  vakili  qaytarilish  muddati 
yetib  kelgan  kundan  boshlab  u c h   kun  ichida  sug'urta  hodisasi  yuz 
berganligini tasdiqlovchi  hujyatlarni taqdim etadi.  Ushbu hujjatlar asosida 
sug‘urta dalolatnomasi tuziladi.  Banklar riski va tavakkalchilikning oldini 
olish, uni boshqarish maqsadlari u c h u n  katta mablag‘lar sarflaydi.  Bunday 
tadbirlar  banklarning  bevosita  o ‘zlari  tom onidan  yoki  riskni  maxsus 
sug‘urta kompaniyalarida sug‘urta y o ‘li bilan amalga oshirilishi  mumkin. 
0 ‘zbekistondagi  sug‘urta  kom paniyalari  to m o n id a n   b a n k   faoliyati 
sohasidagi g ‘ayri qonuniy harakatlardan sug‘urtalashning asosiy qoidalari 
endi  ishlab  chiqarilmoqda.
Shuning  uchun  ham  rivojlangan  m am lakatlar tajribasini  o'rganish 
diqqatga  sazovordir.  Jum ladan  Buyuk  Britaniyaning  Lloyd  sug‘urta 
asso tsiatsiyasi  t o m o n id a n   ish la b   c h iq ilg a n   b a n k la r n i   k o m p le k s  
sug‘urtalash  V W   va  kom pyuter  sohasidagi  risklar  tufayli  yetkazilgan 
zararning  qoplanishi  ko‘zda  tutilgan:
1)  bank  xodimlari  tom o n id an   qaysi  m aqsadida  sodir  etilgan  g‘ayri 
qonuniy  harakatlari  tufayli  sug ‘urtalan uv chiga  yetkazilgan  zararni 
qoplab  berilishi:
2)  Qalbaki  to'lov  hujjat,  soxta  imzolar,  soxta  cheklar  va  boshqa 
soxta hujjatlar qabul  qilinishi tufayli  taqdim   etilishi o qibatida sug'urta- 
lanuvchiga  yetgan  zararni  sug'urtalash  va  h.k.
3)  Plastik  kartochkalardan  foydalanish  bilan  bog‘liq  riskdan sug‘ur- 
talash.  Bizning  m am la k a tim iz d a   bu  s o h a d a   a m a ld a   s u g 'u rta la s h  
kompaniyalari tomonidan taklif etilayotgan sug‘urta xizmati turi plastik 
kartochkalar y o ‘qotib qo'yilishini  sug‘urtalashdan  iborat.  0 ‘zbekistonda 
amalga oshirilayotgan  iqtisodiy islohotlar tufayli  m am lakatim izda tad- 
birkorlik  sohasi  rivojlanmoqda.  Lekin  bu  soha  k atta  risklar  bilan 
bog‘liqdir.  Shuning uchun  ham tadbirkorlik  riskini sug‘urtalash ishlarini 
olib borish  kerak.  Tadbirkorlik sohasidagi  moliyaviy riskni  sug‘urtalash 
yuzasidan  shartnom a tuzish  paytida  sug'urtalovchi  sug'u rtalanuvchiga 
quyidagi  voqealar  bilan  bog‘liq  zararlarni  t o ‘liq  yoki  qism an  qoplash- 
likni  o 'z   zimmasiga  oladi;
A)  ko'zda tutilgan  hodisalar tufayli  ishlab chiqarishni t o ‘xtab qolishi 
yoki  qisqarishi;
B)  bankrotlik  yuz  berishi;
D ) 
b itim   b o ‘y ich a   k r e d i t o r   s a n a l u v c h i   h a m k o r   t o m o n i d a n  
shartnom a  majburiyatlarini  bajarilmasligi  va  h.k.

E) 
Yana  bir  sug'urtalashni  turi  b o iib   javobgarlikni  sug'urtalash 
hisoblanadi.  Bunday  sug'urtalash  sug‘urta  faoliyatining  alohida  sohasi 
b o ‘lib,  m am lakatim iz  sug‘u rta   bozorida  yangi  sug‘urta  xizmatidir. 
Sug‘u rtan in g  ushbu  turi  obyekti  b o ‘lib  sug‘urtalovchining  shartno- 
masiz yoki  shartnoma asosida majburiyatlari bo‘yicha uchinchi shaxslar 
mulkiga yoki  shaxsga yetkazilgan  zarar uchun javobgarligi  hisoblanadi. 
0 ‘zbekiston  Respublikasi  fuqarolik kodeksining 9 18-moddasida javob­
garlikni  s u g ‘u rta   qilishning  asosiy  qoidalari  belgilangan.  U shbu 
kodeksning  ko'rsatilgan  m oddasida  aytilishicha:
«Boshqa  shaxslarning  hayoti,  sog'ligi,  yoki  m ol-m ulkiga  zarar 
y e tkazilish i  o qib atid a   yuzaga  keladigan  m ajbu riyatlar  yuzasidan 
javobgarlik  xavfini  sug‘urta  qilish  shartnomasi  b o ‘yicha  sug‘urta  qil- 
diruvchining  o ‘zining  yoki  bunday  javobgarlik  yuklanishi  mumkin 
bo ‘lgan  boshqa  shaxsning  javobgarlik  xavfi  sug‘urtalanishi  mumkin. 
Z a r a r   yetkazganlik  u c h u n   javobgarlik  xavfi  sug‘urtalangan   shaxs 
sug‘u rta   sharnom asida  ko‘rsatilishi  lozim.  Agar bu  shaxs  shartnomada 
ko'rsatilm agan  b o ‘lsa,  sug‘urta  qildiruvchining  o ‘zining  javobgarlik 
xavfi  sug‘urtalangan  hisoblanadi.
0 ‘z b e k is to n   R espublikasi  F uq a ro lik   K o d e k sin in g   919—920- 
m oddalarida  shuningdek,  javobgarlikni  sug‘urtalash  ko'rinishlaridan 
bo'lib sanaluvchi shartnom a b o ‘yicha javobgarlikni  hamda tadbirkorlik 
xavfini  s u g ‘urtalash  haqidagi  qoidalar  k o ‘zda  tutilgan.  Bulardan 
tashqari sug'urta bozorida fuqarolik javobgarligini,  kasbiy javobgarlikni, 
m ajburiyatlar  bajarilmaganligi  tufayli  yuz  bergan  javobgarlikni  va 
boshqa  turdagi  javobgarliklarni  sug‘urtalash  hoilari  ham   uchraydi. 
Javobgarlikni  sug'urtalash  ixtiyoriy  shartnoma  tuzish  yoki  majburiy 
sug‘urtalash  y o ‘li  bilan  amalga  oshirilishi  mumkin.  Bunday  sug'urta 
shartnornasining o ‘ziga xos xususiyati,  bunday shartnoma zarar ko‘rishi 
m um kin  bo'lgan  uchinchi  shaxs  foydasiga  tuziladi  va  zarar  sug‘urta 
h o disa si  yuz  b e rg a n d a   ta la b la r   bevosita  m an fa a t  oluvchi  shaxs 
t o m o n id a n   ham   sug‘urtalovchiga  ham   bildirilishi  mumkin.  Tibbiy 
sug‘u rta d a   sug‘urta  hodisasi  yuz berganda sug'urta  badallari  hisobidan 
j a m g ‘arilgan  m ablag'lar  va  oldini  olish  tadbirlarni  moliyalashtirish 
m ablag‘lari  hisobidan tibbiy yordam  olishlikning kafolatlashdan iborat. 
Tibbiy  sug‘urta  obyekti  bo'lib,  sug'urta  hodisasi  yuz  berganda  tibbiy 
yordam   k o ‘rsatish  bilan  b og‘liq  xarajatlar  tarzidagi  sug‘urta  tavakkal- 
chiligi  hisoblanadi.  Sug‘urta  hodisasi bo'lib shartnoma olganda bo'lgan 
davr  davom ida  su g 'urtalangan  shaxsni  o'tk ir  surunkali  kasalliklar, 
jaro h atlan ish,  zaharlanish,  boshqa  turdagi  baxtsiz  hodisalar  tufayli

m aslahat-profilaktik,  davolash  va  boshqa  turdagi  yord am lar  olish 
m aqsadida  tibbiyot  muassasasiga  murojaat  qiiishi  sabablanadi.  Davlat 
ijtim oiy  sug‘u rtalash   m e h n a t   m u n o sa b a tla ri  b o ‘lib  fu q a ro larn in g  
jism oniy va aqliy qobiliyatlarini  ro'yobga chiqarilishi jarayonida xodim  
ham d a  ish  beruvchi  o ‘rtasidagi  m ehnat  t o ‘g ‘risidagi  qo n u n lar  bilan 
tartibga  solinadigan  ijtimoiy  m unosabatlar  hisoblanadi.  Ishiab  chiqa- 
rishda  yuz  bergan  baxtsiz  hodisalar  yoki  kasb  kasalligiga  chalinish 
oqibatida  yiiz  bergan  m oddiy  zarar  deganda  sog'liqqa  zarar  yetgan 
holda  xodim  yo‘qotgan  ish  haqi,  uning  m uayyan  qismini  qoplash, 
q o 'sh im c h a  harajatlarni qoplash,  bir yo'la qoplanadigan nafaqa berish, 
m a ’naviy zararni  qoplash  kabilardan  iborat b o ‘ladi.  X odim  vafot  etgan 
taqdirda  esa,  ushbu  xarajatlar  uning  m ehnatga  yaroqsiz  qaram og'ida 
bo'lib  kelgan  oila  a ’zolariga  to'lanadi  (xotini  yoki  bolalariga).  Sug‘ur- 
talovchi tom onidan to ‘lanishi  lozim b o ‘lgan sug‘urta m ukofoti  (badali) 
yillik  ish  haqi  fondiga  nisbatan  foizlarda,  sug‘urtalovchi  to m o n id an  
belgilangan  t a ’riflarga  muvofiq  belgilanadi.  Xulosa  qiiib  aytish  m u m - 
kinki,  sug'urtalash jarayoni  m uhim   va  uni  t o ‘g ‘ri  tashkil  etish  esa  o ‘z 
navbatida  m amlakatda  ishiab  chiqarishni  uzluksizligini  t a ’minlaydi.
9 .3 .  S u g ‘urtalash  turlari  va  ularni 
takomillashtirish  y o ila r i
Sug‘urta tashkiloti-bu maxsus sug‘urtalash kompaniyasi.  Hozirgi kunda 
0 ‘zbekistonda  sug'urtalash  davlat  va  nodavlat  sug‘urtalash  idoralari 
tomonidan  o'tkaziladi.  Sug‘urta  tashkilotlari  o ‘z  tarkibiga  turli  sug‘urta 
jamiyatlari,  kompaniyalari,  xalqaro  va  mintaqaviy  moliyaviy  guruhlar 
hamkorligidagi  qayta  sug‘urtalovchi  kom paniyalari,  davlat  sug‘urta 
kompaniyalari  mustaqil  faoliyat  yurituvchi  xo‘jalik  subyektlari  b o ‘lib 
hisoblanadi.  Huquqiy tomondan sug‘urta tashkilotlari mamlakatdagi amal 
qilayotgan  qonunlar  doirasida  faoliyat  yuritadi.  Moliyaviy  tizimning 
mustaqil  bo‘lishi  sifatida  mamlakat  iqtisodiyotining  rivojlanishiga  hissa 
qo'shadi.  Sug‘urta  tashkilotlari  mamlakat  hududida  boshqa  tashkilotiar 
bilan  shartnomalar  tuzish,  sug‘urta  fondlarini  shakllantirish,  vaqtincha 
bo'sh  pul  mablag'larini  foyda  keltiradigan  sohalarga  sarmoya  sifatida 
yo'naltirish, chiqargan qimmatli qogozlarni sotish, b o ‘sh pul mablag'larini 
foyda  olish  uchun  kreditga  berish  huquqiga  ega.
Sug‘urtalovchi  —  sifatida  yuridik va jism oniy shaxslar tushuniladi, 
ular  sug‘u rta  tashkiloltlari  bilan  m uay yan  sug ‘u r ta   m u n o sa b a tla ri 
o ‘rnatib  sug‘urta  summasini  t o ‘laydilar.

Sug‘urtalash  obyekti  va  predmeti  b o ‘lib  shaxsning  sog‘ligi,  hayoti 
yoki  m ol-m ulki  hisoblanadi.
S u g 'u r ta   b a h o s in i n g   u s h b u   ib o ra   m o l- m u l k n i   s u g ‘u r ta l a s h  
jarayonida  qo'llanidadi.  Bu  jarayonda  sug'urta  summasini  belgilash 
u c h u n   a w a l o   su g 'u rta   obyektini  bahosini  t o ‘g ‘ri  a n iqlash   kerak. 
Sug‘urta  summasi  deb  shunday  m ablag‘larning  tushishi  kerakki,  bu 
summaga  m o l-m ulk ,  shaxsning  hayoti  yoki  sog'ligi  sug'urtalanadi. 
Sug'urta  ta ’rifi  deb  sug'urta  summasining  birlik  qismini  tushunish 
lozim.  Sug‘urta  t a ’rifi  asosida  sug'urta  fondi  shakllanadi.  0 ‘zbekiston 
Respublikasi  «Sug‘urta to ‘g‘risidagi « qonunining  10 moddasi  2-bandiga 
ko ‘ra  «Sug'urta  t a ’riflari  sug‘urtaga  doir  t o ‘lov  m iqdorlari  bo 'lib, 
ular sug'urta  tashkiloti  sug'urta  pulini to'lash  (sug‘urta  tovoni),  zaxira 
fondi  va  boshqa  fondlar  hosil  qilish  uchun  moliyaviy  m ablag'  bilan 
t a ’minlaydigan  m iqdorda  belgilanadi.  Majburiy  sug'urta  turlariga  doir 
sug‘urta  t a ’riflari  q o n u n   hujjatlarida  belgilab  q o ‘yiladi.  Ixtiyoriy 
su g 'u rta   tu rlarig a  doir  s u g 'u rta   t a ’rifming  m iqdori  to m o n la r n in g  
kelishuviga  muvofiq  belgilanadi.
Fuqarolarni  ixtiyoriy va  majburiy sug'urtalash,  sug'urta shartno m a 
munosabatlari  eng  keng tarqalgan  ijtimoiy soha bo'lib,  uning vositasida 
moddiy va boshqa manfaatlarni  kutilmagan hodisalardan muhofazalash 
ana  shunday  noxush  hollar  yuz  bergan  taqdirda  esa  u n in g   salbiy 
oqibatlari  t a ’sirini  bartaraf etish yoki loaqal kamaytirishni  t a ’minlaydi.
Shaxsiy sug'urta ommaviy bo'lib hisoblanadi.  Qonunda ko'rsatilgan 
shaxslardan  sug'urta  qiluvchilar  sifatida  boshqa  shaxslarning  hayoti, 
sog'ligi  yoki  m ol-mulkini,  yoxud  o'zining  boshqa  shaxslar  oldidagi 
fuqarolik  javobgarligiga  o 'z   hisobidan,  yoxud  m anfaatdor  shaxslar 
hisobidan  sug'urta  qilish  majburiyati  qonun  bilan  yuklangan  hollarda 
sug'urta  shartnom alar  tuzish  yo'li  bilan  amalga  oshiriladi.  Majburiy 
sug'urtada sug'urta qildiruvchi  sug'urtalovchi  bilan sug'urtaning ushbu 
turini  tartibga soladigan  q onun hujjatlarida nazarda tutilgan shartlarda 
shartnom a tuzish  shart.  Q o nunda fuqarolarning hayoti va  m ol-mulkini 
davlat  budjeti  mablag'lari  hisobidan  majburiy  sug'urta  qilish  hollari 
nazarda  tutilishi  mumkin.  Mulkiy sug'urta  shartnomasiga  muvofiq  bir 
taraf  (sug'urtalovchi)  sh artnom ada  nazarda  tutilgan  voqea,  sug'urta 
hodisasi  sodir  bo'lganda  boshqa  tarafga  (sug'urta  qildiruvchiga)  yoki 
shartnom a  qaysi  shaxsning  foydasiga  tuzilgan  bo'lsa,  o 'sh a   shaxsga 
bu  hodisa  oqibatida  sug'urtalangan  mulkka  yetkazilgan  zararni  yoxud 
sug'urtalovchining  boshqa  mulkiy  manfaatlari  bilan  bog'liq  zararni 
shartnom ada belgilangan sum m a doirasida to'lash  majburiyatini oladi.

Sug‘urta shartnomasi  kelgusida yuz  berishi  ehtimoJi bo'lgan  risk tufayli 
vujudga  keladigan  zararli  oqibat  o ‘rnini  sug‘urtalovchi  to m o n id a n  
sug‘urtalovchiga  oldindan  to'lanadigan  m u n ta z am   to ‘lab  boriladigan 
haq  evaziga  t o ‘liq  yoki  qisman  qoplashning  huquqiy  vositasi  sifatida 
sug‘urta  tashkilotlari  to m o n id an   amalga  oshiriladigan  tadbirkorlik 
faoliyati  sifatida  m uayyan  xususiyatlarga  k o ‘ra  tasniflanish  m um kin. 
Sug‘urtalash  obyektlariga  ko‘ra  mulkiy  va  shaxsiy  sug'urta  farqlanish 
lozim.
Mulkiy sug‘urta  o ‘z  navbatida  ko‘char va k o ‘chm as mulklar sug'ur- 
tasiga,  shaxsiy  s u g ‘urta  esa  sog‘liqni  yoki  hayotni  sug‘u rtalashg a 
b o ‘linishi  m u m k in .  O 'z   n a vbatida  m u lk iy   s u g 'u r t a n in g   k o ‘plab 
ko ‘rinishlari uy-joylarni,  transport vositalarini,  u y -ro ‘zgor anjomlarini, 
k orxonalarni  va  h ok azo.  Shaxsiy  s u g 'u rta n in g   xim a-xil  shakllari 
bolalarni  sug‘urtalash,  baxtsiz  hodisalardan  sug‘urtalash  va  boshqalar 
uchraydi.
S u g ‘u r ta   m u n o s a b a t i   su b y e k tla rig a   k o 'r a   j i s m o n i y   s h a x s la r  
sug'urtalanuvchi  b o 'lib   qatnashadigan  va  yuridik  shaxslar  su g 'u r- 
talanuvchi  bo ‘lib  qatnashadigan  sug'urta  shartnom alari  o ‘zaro  farq- 
lanadi.
Sug‘urtalovchi  shaxslarga  ko‘ra  sug‘u rta   sh a rtn o m a la ri  davlat 
sug'urta tashkilotlari  tom onidan amalga oshiriladigan  sug‘urta  sh a rtn o ­
malari  ham da nodavlat mulkchiligi  asosida faoliyat yurituvchi  mustaqil 
sug'urta  tashkilotlari  tomoniga,  shu jum ladan  0 ‘zbekistonda  sug'urta 
faoliyati  bilan  shug'ullanishga  litsenziya  oigan  c h e t  ellik  su g 'u rta  
tashkilotlari  ishtirokidagi  sug'urta shartnomalari  mavjud bo ‘ladi. Yuqo- 
ridagilardan  tashqari  iqtisodiy  tarmoqlariga  k o ‘ra  yoki  tadbirkorlik 
faoiiyatining  ayrim y o ‘nalishlariga  muvofiq  tarzda tuziladigan  sug‘urta 
shartnomalari  ham   ko'pgina  o ‘ziga  xos  jihatlarga  ega  bo'ladi  va  bu 
jihatlar  0 ‘zbekiston  Respublikasi  Hukum ati  qarorlarida,  ushbu  soha- 
dalarda sug'urta shartnomasini tuzishga oid  maxsus qoidalarda belgilab 
qo'yiladi.  U shbu nuqtayi  nazardan  sug'urta shartnom alarining quyidagi 
turlarini  qayd  etish  mumkin:
1.  Qishloq  xo'jaligi  faoliyatini  sug‘urtalash.
2.  Qurilish  tashkilotchiligini  sug'urtalash.
3.  E ksport-im port  faoliyatini  sug'urtalash.
4.  Tadbirkorlik  faoliyatini  sug‘urtalash.
5.  Transport  vositalarini  sug'urtalash.
6.  Tibbiy  sug'urta.
7.  Davlat  ijtimoiy  sug‘urtasi.

8.  Shartnom alarning  bajarilishini  sug'urtalash.
9.  Kredit jarayonini  sug'urtalash.
10.  U y -ro ‘zgor  buyumlarni  sug‘urtalash  va  hokazo.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   34


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling