Axborot kommunikatsiya texnologiyalari izohli lug‘ati


Download 9.86 Mb.

bet20/103
Sana09.02.2017
Hajmi9.86 Mb.
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   103

 

flesh-xotira 

ingl.: flash memory 

rus.: флэш-память 

Ma’lumotlar  butun  bloklab  o‘chiriladigan  va 

qayta  yoziladigan  maxsus  xotira  qurilmasi. 

Flesh-xotira 

qurilmasi 

yarim 


o‘tazgichlar 

texnologiyasi  asosida  yaratiladi.  Ular  disk  va 

tasmalardan  farqli  o‘laroq,  darhol  ishga  tayyor 

turadilar,  kamroq  energiya  sarflaydilar,  lekin 

ancha  qimmat.  Zamonaviy  kompyuterlarning 

ko‘pchiligi  o‘zlarining  BIOS  larini  flesh-

xotirada  saqlaydilar,  bunda  ularni  yangilab 

turish  osonlashadi.  Bunday  BIOS  larni  flesh 

BIOS  deb  ataladi.  Flesh-xotira  modemlarda 

ham 


ommaviy 

ishlatilmoqda. 

yangi 


bayonnomalarni 

standartlashtirilgani 

sari 

modem  ishlab  chiqaruvchilarni  quvvatlashni 



ta’minlashda davom etmoqda. 

 

FLOPS 

qisq.: FLoating-point Operations Per Second 

Soniyada  suzuvchi  nuqtali  amallar  [soni]. 

Hisoblash 

tizimlarining 

ish 

samaraliligi 



o‘lchovi. 

Odatda 


hosilaviy 

birliklarda 

o‘lchanadi: MFLOPS, GFLOPS, TFLOPS. 

 

FM 

qisq.: Frequency Modulation 

Chastota modulyatsiyasi, CHM. 



 

fon rejimi 

ingl.: background mode 

rus.: фоновый режим 

Kompyuter  faqatgina,  haqiqiy  vaqt  maromida 

ishlanadigan  vazifalardan  bo‘sh  bo‘lganda, 

amaliy  jarayonlar  bajaruvchi  texnologiya.  Fon 

maromida  quyi  prioritetga  ega  amaliy  dasturlar 

bajariladi.  Bu,  yuqori  prioritetli dasturlar uchun 

o‘zaro  faol  maromda,  bunga  zarur  bo‘lgan 

resurslar ishlatilmaganda yuz beradi. 

Fon  maromida  xuddi  shunday  yordamchi 

amallar  ham  bajariladi.  Masalan,  hujjatni 

printerda  choplash.  Ko‘rilayotgan  maromida 

ko‘p 


masalali 

operatsion 

tizimlar 

bilan 


quvvatlanadi. Fon maromida mavjud resurslarni 

samarali ishlatish imkonini beradi. 



 

fon tovush yozuvi 

ingl.: background sound 

rus.: фоновая звукозапись 

Veb-sahifa bilan bog‘langan tovush yozuvi fayli. 

Foydalanuvchi  veb-sharhlovchisini  ochganda 

tovush  yozuvi  fayli  uzluksiz  yoki  veb-

sahifaning 

kodida 


ko‘rsatilgan 

marotaba 

eshittiriladi. 

 

format 

ingl.: format 

rus.: формат 

Axborot 


obyektining 

tuzilmasi. 

Format, 

ma’lumotlarni 

turli 

obyektlarda, 



ya’ni, 

jadvallarda,  MB  da,  printerlarda,  ma’lumotlar 

bloklarida  joylashish  va  ifodalanish  usullarini 

format 


 

 

96 


belgilaydi. 

Manzillar, 

kodlar, 

buyruqlar, 

sahifalar,  qatorlar  va  h.k.  larning  formatlarini 

ajratadilar.  Kompyuter  bilan  bog‘liq  barcha 

tushunchalar o‘zining formatiga egadir. 

 

format o‘zgartirish 

ingl.: format converting 

rus.: конвертирование форматов 

Ma’lumorlarni  bir  formatdan  boshqasiga,  o‘zga 

tizim  qabul  qila  oladigan  formatga  (odatda, 

ma’lumotlar 

eksportida 

va 


importida), 

o‘zgartirish. 



 

formatlash 

ingl.: formatting 

rus.: форматирование 

1. Xotira qurilmasini, odatda diskni yozishga va 

o‘qishga  tayyorlash.  Diskni  formatlashda, 

operatsion  tizim  diskda  joylashgan  barcha 

axborotni  o‘chiradi, diskni  hamma  sohalarining 

ishonchliligini  tekshiradi,  yaroqsiz  sohalarni 

belgilaydi va manzillar jadvalini yaratadi. Bular, 

keyinchalik  diskdagi  axborotni  topish  uchun 

ishlatiladi. 

2.  Tanlangan  formatga  monand  bajarilayotgan 

harakat. Maxsus  dasturlar  yordamida bajariladi. 

Masalan,  matnni  formatlash,  uni  saqlash, 

uzatish,  choplash  yoki  ekranga  yoki  printerga 

chiqariladigan  ko‘rinishga  keltirishdir.  Bu 

jarayonga 

sarlavhalar 

va 

xat 


boshlarini 

shakllantirish, qatorlarni o‘ng tarafdan tekislash, 

sahifalarga bo‘lish kiradi. 

 

FORTRAN tili 

ingl.: FORTRAN language 

rus.: язык FORTRAN 

Eng  eski  yuqori  pog‘onadagi  dasturlash  tili. 

Ilmiy 

hisob-kitoblar 



uchun 

mo‘ljallangan 

dasturlash  tili.  «Formulalarni  o‘girish»  tili 

FORTRAN  (FORmula  TRANslator),  1956  yili 

John  Backus  tomonidan  IBM  korporatsiyasi 

uchun ishlab chiqilgan. Tilda arifmetik amallar, 

tarvaqaylagan  mantiqiy  masalalar,  ro‘yxat 

shakllarini  tuzish,  iqtisodiy  hisob-kitoblar 

yengillik bilan bajariladi. Fortran tili hozirgacha 

mustahkam o‘rinni egallab kelmoqda. Chunki u 

azaldan  ma’lumotlarga  matematik ishlov  berish 

uchun  mo‘ljallangan.  Zero,  inson  faoliyatining 

bu sohasida asosiy hisoblash algoritmlari 50 yil 

avval 


qanday 

bo‘lsa, 


shundayligicha 

qolganligidadir. 

FORTRAN 

tilining 

eng 

ommaviylashgan 



rusumlaridan 

ikkitasi 

FORTRAN  IV  va  FORTRAN  77 bo‘ladi.  1992 

yili  uchinchi  rusum  FORTRAN  90  tasdiqlandi. 

Unda  ko‘pgina  yangi  elementlar  paydo  bo‘ldi, 

turli  maslaklar  bilan  uyg‘unlik  ta’minlandi, 

matritsalar  ustida  amallar  qo‘shildi.  Aynanlash 

avvaldagi  olti  belgi  o‘rniga  31  belgi  bilan 

bajariladi. 

 

forum 

ingl.: forum 

rus.: форум 

Saytda  suhbatlashish  uchun uskuna.  Forumdagi 

xabarlar  pochta  xabarlariga  nimasi  bilandir 

o‘xshash,  ularning  har  biri  muallifga,  mavzuga 

va  xususiy  mazmunga  ega.  Ammo  xabarni 

forumga 


yuborish 

uchun 


hech 

qanday 


qo‘shimcha  dastur  kerak  emas,  shunchaki 

saytda  tegishli  shaklni  to‘ldirish  kifoya. 

Forumning  tamoyili  xossasi  shundaki,  undagi 

xabarlar  tredlarga  (inglizcha,  thread  -  «ip») 

birlashtiriladi. Siz forumda kimningdir xabariga 

javob  bersangiz,  sizning  javobingiz  birlamchi 

xabarga 

«bog‘lanadi». 

Shunday 

javoblar, 

javoblarga  yana  javoblar  ketma-ketligi  tredni 

hosil  qiladi.  Natijada,  forum  tredlardan  tashkil 

topgan  daraxtsimon  tuzilmaga  ega  bo‘ladi. 

Forum  egasi  undagi  intizom  qoidalarini 

belgilaydi  va  zarur  bo‘lganda  uni  boshqarib 

turadi.  Chatlardan  farqli  o‘laroq,  forumga 

yuborilgan 

xabarlar 

cheklanmagan 

uzoq 


muddatda  saqlanishi  mumkin,  javob  ham  savol 

paydo  bo‘lgan  kunda  yuborilmasligi  mumkin. 

Forumning  xususiy  holi-  Internetdagi  matbuot 

konferensiyasi, 

unda 

forum, 


sayt 

foydalanuvchilari 

suhbati 

taklif 


qilingan 

mehmonlar  bilan  tashkillashtiriladi.  Forum, 

foydalanuvchi 

turli 


fayllarni 

(dasturlar, 

drayverlar,  matnlar,  matbuot-relizlar,  va  h.k.) 

tortib  olishi  mumkin  bo‘lgan  kutubxonani  ham 

o‘z  ichiga  olishi  mumkin.  Dasturiy  va  apparat 

ta’minotlari 

ishlab 

chiqaruvchilarining 



ko‘pchiligi  bunday  forumlarni,  o‘z  mijozlariga 

yordam  beradigan  yetarlicha  samarali  va  arzon 

vosita sifatida qo‘llaydilar. 

 

FOSSIL 

qisq.: Fido/Opus/Seadog Standard Interface Level 

Dravyverning  ketma-ket  port  bilan  ishlash 

interfeysi. 

 

fotodiod 

ingl.: photodiode 

format o‘zgartirish 

 


 

97 


rus.: фотодиод 

Optik  nurlanishning  qabul  qiluvchisi  bo‘lmish 

yarim o‘tkazgich. 

 

fotoelement 

ingl.: photocell 

rus.: фотоэлемент 

Yorug‘lik  energiyasini  elektr  energiyasiga 

o‘zgartiruvchi yorug‘lik qabul qiluvchisi. Yarim 

o‘tkazgichli 

va 

elektrovakuumli 



fotoelementlarni farqlanadi. 

 

fotokamera 

ingl.: photocamera 

rus.: фотокамера 

Harakatsiz  tasvirlarni  xotira  qurilmasiga  yozish 

uchun mo‘ljallangan qurilma. 

 

fotolitografiya 

ingl.: photolithography 

rus.: фотолитография 

Integral 

mikrosxemalarni 

yaratishda 

ishlatiladigan 

rasmni 


lazer 

yordamida 

shakllantirish usuli. 

 

foydalanuvchi 

ingl.: user 

rus.: пользователь 

Ma’lumotlarga  ishlov  berish  tizimiga  buyruq 

yoki  xabarlar  beruvchi  yoki  axborotga  ishlov 

berish  tizimidan  xabar  qabul  qiluvchi  har 

qanday shaxs yoki obyekt. 

 

foydalanuvchi aynanlovchisi 

ingl.: user identifier 

rus.: идентификатор пользователя 

qarang: foydalanuvchi identifikatori 

 

foydalanuvchi identifikatori 

ingl.: user identifier 

rus.: идентификатор пользователя 

Foydalanuvchini 

aynanlash 

uchun 


ma’lumotlarga  ishlov  berish  tizimi  tomonidan 

ishlatiluvchi belgilar ketma-ketligi yoki tasvir. 



 

foydalanuvchi terminali 

ingl.: user terminal 

rus.: терминал пользователя 

Kompyuter  bilan  o‘zaro  ishlash  imkoniyatini 

beradigan terminal. 

 

foydalanuvchini ro‘yxatga kiritish 

ingl.: user registration 

rus.: регистрация пользователя 

Foydalanuvchi  tizimdan  erkin  foydalanish 

ruxsatini  olishida  o‘z  identifikatsiya  kodini  va 

parolini  bildirgan  holda  tizimga  kirganini 

hisobga olish. 

 

foydalanuvchining 

tizimdan 

erkin 

foydalasnish 

ingl.: system user access 

rus.: пользовательский вход в систему 

Ko‘p  foydalanuvchili  tizimga  nisbatan  jami 

foydalanuvchi 

jami 


huquqlari. 

Erkin 


foydalanish  uchun  o‘z  ismi,  paroli,  uy  katalogi 

va h.k. mavjudligi nazarda tutiladi. 



 

FPGA 

qisq.: Field Programmable Gate Array 

Dasturlashtiriladigan ventil matritsasi. 



 

fps 

qisq.: Frames Per Second 

Soniyada kadrlar [soni]. 



 

FR 

qisq.: Frame Relay 

Kadrlarni 

qayta 

uzatish, 



Frame 

Relay 


texnologiyasi. 

O‘zgaruvchan 

uzunlikdagi 

kadrlar 


shaklidagi 

ma’lumotlarni 

uzatish 

texnologiyasi. 



 

FRAD 

qisq.: Frame Relay Access Device 

Frame Relay tarmog‘idagi qurilma. 



 

freym 

ingl.: frame 

rus.: фрейм 

1.  Grafik  va  nashriy  ishlanmalarda  –  matn  yoki 

tasvir 

joylashtiriladigan 



to‘g‘ri 

burchakli 

maydoncha. 

2. Aloqada – uzatilayotgan axborot paketi. 

3.  Video  va  animatsiyada  –  tasvirlar  ketma-

ketligidagi tasvirlardan biri. 

4.  HTML  tilida  –  teg,  ekranda  bir  necha 

mustaqil  sohalarni  shunday  ajratib  beradiki, 

ularni har biriga o‘zining veb-sahifasini yuklash 

imkoni 


bo‘ladi. 

Odatda, 


foydalanuvchi 

ekranining  qaydlangan  yerida  logoturini  yoki 

navigatorni joylashtirish uchun ishlatiladi. 

 

FrontPage server kengaytmalari 

ingl.: Frontpage server extensions 

rus.: серверные расширения FrontPage 

Microsoft  FrontPageda  sahifalarni  yaratishni 

qo‘llab-quvvatlovchi 

va 


veb-serverning 

FrontPage server kenga... 



 

98 


funksional 

imkoniyatlarini 

kengaytiruvchi 

dastur va ssenariylar to‘plami. FrontPage server 

kengaytmalaridan  IIS  xizmatlari  va  Windows 

boshqaruvi  ostida  ishlovchi  boshqa  veb-

serverlar,  shuningdek  UNIX  boshqaruvi  ostida 

ishlovchi 

veb-serverlar 

ham 


foydalanishi 

mumkin. 


 

FSF 

qisq.: Free Software Foundation 

Bepul dasturiy ta’minoti fondi. 



 

FTN 

qisq.: File Transfer Network 

Fayllarni uzatish tarmog‘i. 



 

FTP 

qisq.: File Transfer Protocol 

Fayllarni  uzatish  bayonnomasi  hamda  uni 

amalga  oshiruvchi  dastur.  Bayonnoma  fayllarni 

TCP/IP 


asosida 

tarmoqdan, 

jumladan 

Internetdan  ham  foydalanuvchi  kompyuterlar 

orasida  fayllar  uzatish  uchun  ishlab  chiqilgan. 

Biror 


axborotdan 

FTP 


yordamida 

erkin 


foydalanish amalga oshirilayotgan kompyuterda 

FTP  mijoz,  boshqa  kompyuterda  esa  FTP 

serveri  o‘rnatilgan  bo‘lishi  lozim.  WEB 

amaliyotida  FTP  orqali  erkin  foydalanish 

odatda  provayder  serverida  joylashgan  WEB 

sayt sahifalarini o‘qish uchun ishlatiladi. 

Bayonnoma  shifrlanmaydi,  mualliflash  paytida 

login  va  parol  ochiq  matn  sifatida  uzatiladi. 

Sniffer  yordamida  ularni  osonlik  bilan  «tutib 

olish»  mumkin.  Ushbu  usul  tarmoqning  bitta 

qismida 

joylashganda 

yaroqlidir. 

Maxsus 


dasturlar  yordamida  uzatiladigan  fayllarni 

mualliflash  bo‘lmasa  tutib  olish  mumkin. 

Traffikni  tutib  olishdan  muhofaza  qilish  uchun 

SSHdan foydalanish mumkin. 



 

FTPD 

qisq.: File Transfer Protocol Daemon 

Fayllarni  uzatish  bayonnomasining  demoni. 

FTP  serveri  vazifalarini  bajaruvchi  «demon» 

dasturi (servisi). 



 

FTPdan yashirin erkin foydalanish  

ingl.: anonymous FTP-access  

rus.: анонимный доступ FTP 

FTP  (File  Transfer  Protocol)  bayonnomasi 

orqali 

uzoqlashgan 



kompyuterdan 

qayd 


yozuvisiz 

erkin 


foydalanish 

mumkinligi. 

Yashirin  FTPdan  erkin  foydalanish  paytida 

foydalanuvchilar  cheklangan  huquqlarga  ega 

bo‘lib, 

odatda 


uzoqlashgan 

kompyuterda 

fayllarni  faqat  hisoblash,  ko‘rish  va  fayllarni 

katalogga  ko‘chirish  va  katalogdan  olish uchun 

cheklangan 

huquqlarni 

oladi. 

Xavfsizlik 



maqsadlarida  ko‘pincha  FTP  bog‘lamalarda 

yashirin erkin foydalanishga ruxsat berilmaydi. 



 

Fujitsu konserni 

ingl.: Fujitsu concern 

rus.: концерн Fujitsu 

Yaponiyaning 

yuqori 

samarali 



axborot 

tizimlarini 

yaratish 

bilan 


shug‘ullanuvchi 

konserni. 

Dunyoda 

eng 


katta 

apparatli 

ta’minotni  ishlab  chiqaruvchilardan  biri  bo‘lib, 

vektorli 

parallel 

texnologiya 

sohasida 

tadqiqotlar olib boradi, superkompyuterlar, baza 

kompyuterlari 

va 


korporativ 

shaxsiy 


kompyuterlar seriyalarini ishlab chiqaradi. 

 

funksional blok 

ingl.: functional unit 

rus.: функциональный блок 

Yechilayotgan 

vazifaning 

aniq 


qismini 

bajarayotgan  qurilma  yoki  dastur.  Axborot 

tarmoqlarining  arxitekturasida,  bayonnomani 

amalga  oshiradigan  va  kerakli  xizmatlarni 

ta’minlaydigan  funksional  blok  tushunchasi 

muhim  ahamiyatga  ega.  Funksional  blok 

algoritm 

bilan 


tavsiflanadi. 

Algoritm, 

ma’lumotlarga ishlov berish, ularni saqlash yoki 

uzatish  bilan  bog‘liq  jarayonlarni  belgilab 

beradi. 

 

funksional ixtisos 

ingl.: functional profile 

rus.: функциональный профиль 

qarang: funksional profil 

 

funksional nimtizim 

ingl.: functional subsystem 

rus.: функциональная подсистема 

Avtomatlashtirilgan  tizimning  bir  yoki  bir 

necha,  bir  biriga  yaqin  vazifalarni  amalga 

oshiruvchi tarkibiy qismi. 



 

funksional profil 

ingl.: functional profile 

rus.: функциональный профиль 

Aniq  doiradagi  ma’lumotlarga  ishlov  berish  va 

ularni  uzatish  vazifalariga  mo‘ljallangan  o‘zaro 

bog‘langan  bayonnomalar  shajarasi.  ISO  va 

ITU  hujjatlarida  tarmoq  xizmatlarining  keng 

FSF 


 

 

99 


ko‘lami 

belgilangan, 

bu 

ko‘lam 


hamon 

kengaymoqda. O‘zaro ishlash sohasining barcha 

yetti  pog‘onalariga  tegishli  ko‘pdan  ko‘p 

standartlar  chiqarilgan.  Ta’kidlangan  hamma 

standartlar  epchil  va  har  hil.  Bundan  tashqari, 

ishlab  chiqaruvchilar  o‘zlarining  standartlarini 

ishlatishlari  va  ularni  o‘zaro  ishlash  sohasiga 

birlashtirishlari  mumkin.  Barcha  standartlarni 

amalga  oshirish  mumkin  emas,  balki  bunga 

zarurat  ham  yo‘qdir.  Shu  sababli,  yuzaga 

kelayotgan  masalalarni  yechish  uchun  tarmoq 

xizmatlari  va  ularni  belgilaydigan  standartlar 

to‘plami  tanlab  olinadi.  Natijada,  funksional 

profillar  yaratiladi.  Funksional  maslaklarning 

xilma  xil  turlari  mavjud.  Ishlatilayotgan  o‘zaro 

ishlash  sohasini  pog‘onalariga  qarab,  to‘la 

funksional  profillar,  chala  funksional  profillar 

va  asosiy  funksional  profillar  farqlanadi.  Turli 

xildagi  bayonnomalar  yig‘masi  ishlatilishi 

munosabati  bilan,  ko‘pshtabelli  profillar  taboro 

keng tarqalmoqda. 

 



 

100 


Gg

 

 

G2 

G2  tizimi.  Gensym  firmasining  voqeiy  vaqt 

bilimdon tizimi. 

 

GA 

qisq.: 

1.  General  Availability  –  Umumiy  erkin 

foydalanish.  Maslaan,  dasturiy  mahsuoltning 

oxirgi nus’hasini chop etish. 

2.  Genetic  Algorithm  –  Genetik  algoritm. 

Masala 


yechimini 

biologik 

mavjudotlar 

populyatsiyasining  kelib  chiqish  va  taraqqiyot 

jarayonlariga 

taqlid 


qilish 

orqali 


topish 

algoritmi. 



 

GAAP 

qisq.: General Accepted Accounting Principles 

Hisob-kitobning 

umumiy 

qabul 


qilingan 

tamoillari. 

AQSH 

va 


ba’zi 

boshqa 


mamlakatlarda hisob-kitob standarti. 

 

Gabidulin kriptotizimi 

ingl.: Gabidullin’s cryptosystem 

rus.: криптосистема Габидулина 

Xatolarni  rangli  metrikada  tuzatib,  kodlarga 

asoslangan 

kriptotizim. 

1992 

yili 


E.M. 

Gabidulin taklif qilgan. 



 

GAL 

qisq.: Generic Array Logic 

Namunali matritsa mantig‘i. 



 

gammalash 

ingl.: gamming 

rus.: гаммирование 

Dastlaki  (ochiq)  matnni  ma’lum  algoritm 

bo‘yicha  shifr  gammasi  bilan  qoplash.  Xorijda 

«gammalash»  atamasining  sinonimi  «oqim 

shifri» bo‘ladi. 

 

GAP 

qisq.: Generic Access Profile 

Namunaviy erkin foydalanish yo‘nalishi. 



 

gap poylash 

ingl.: listening 

rus.: прослушивание 

Axborot  tashuvchi  to‘lqinlarni  ruxsatsiz  tutib 

olish. 

 

GB 

qisq.: GigaByte 

Gigabayt. 



 

Gbit 

qisq.: Gigabit 

Gigabit. 



 

GC 

qisq.: 

1. Garbage Collection – Axlat tozalash. Amalga 

oshiruvchi  muhitning  boshqa  ishlatilmaydigan 

xotira  bloklarini  izlash  va  ularni  taqsimlash 

uchun 

erkin 


bo‘lgan 

bloklar  to‘plamiga 

qaytarishdan iborat bo‘lgan vazifasi. 

2.  Garbage  Collector  –  Axlat  tozalovchi. 

Amalga  oshiruvchi  muhitning  axlat  tozalashni 

bajaruvchi funksional bloki. 



 

GDI 

qisq.: Graphic Device Interface 

Grafik 


qurilma 

interfeysi. 

Microsoft 

Windowsda  axborotni  grafik  shaklda  chiqarish 

uchun standart API. 

 

General Electric korporatsiyasi 

ingl.: General Electric corporation 

rus.: корпорация General Electric 

Elektr 


va 

elektron 

mahsulotlar 

ishlab 


chiqaruvchi  kompaniya.  Kompaniya  AQSHda 

1867 


yilda 

yaratilgan. 

General 

Electric 

kompaniyasining  birinchi  mahsuloti  elektr 

chiroqlari  bo‘lgan.  Hozirgi  paytda  General 

Electric 

yo‘ldosh 

tarmoqlarining 

tarkibiy 

qismlari, 

mobil 


tizimlar 

uchun 


telefon 

apparatlarini ishlab chiqaradi. 




Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   103


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling