Axborot kommunikatsiya texnologiyalari izohli lug‘ati


Download 9.86 Mb.

bet19/103
Sana09.02.2017
Hajmi9.86 Mb.
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   ...   103

 

ETL 

qisq.: Extract, Transfer, Load 

Chiqarib olish, uzatish, yuklash [ma’lumotlarga 

tegishli]. 

To‘plangan 

axborotni 

mavjud 


qo‘llanmalardan  ma’lumotlarni  saqlash  joyiga 

ko‘chirish tartibotining bosqichlari. 



 

ETSI 

qisq.:  European  Telecommunications  Standards 

Institute 

qarang:  bank  standartlari  bo‘yicha  Yevropa 

qo‘mitasi 



 

EUTELSAT Yevropa tashkiloti 

ingl.: EUTELSAT european organization 

rus.: европейская организация EUTELSAT 

Yo‘ldoshli  tarmoqqa  egalik  qiluvchi  Yevropa 

hukumatlararo  tashkiloti  EUTELSAT.  Shtab 

qarorgohi  Parijda  joylashgan.  U  1977  yilda 

tashkil  qilingan  va  ayniqsa,  1985  yilning 

oxirlaridan  boshlab  shiddat  bilan  rivojlana 

boshlagan.  Uning  vazifasi  bo‘lib,  Yevropada 

ma’lumotlarni  uzatish,  yaratish  va  aloqa 

yo‘ldoshlari  asosida  keng  ko‘lamda  tarmoq 

xizmatlarini 

taqdim 

etish 


hisoblanadi. 

EUTELSAT  «rang  –  barang  xizmatli  yo‘ldosh 

tizimlar»  SMS  sinfiga  kiradi.  U  telefoniya, 

faksimil 

aloqa, 

ma’lumot 



uzatish, 

radioeshittirish,  teleko‘rsatuvlar,  videomatn, 

telekonferensiyalar 

va 


metereologiya 

vazifalarini,  hamda  aerosuratlar  olish,  mobil 

tizim,  dengizdagi  neft  «orollari»  obyektlarini 

boshqarish  va  yangiliklar  yig‘ishni  o‘z  ichiga 

oladi. 

 

EUUG 

qisq.: European UNIX systems User Group 

Yevropa 


UNIX 

OT 


foydalanuvchilari 

uyushmasi. 



 

EXT 

qisq.: EXTernal 

Tashqi. 


 

EROM 


 

 

91 


Ff

 

 

faks-apparat 

ingl.: telefax 

rus.: факс-аппарат 

qarang: telefaks 

 

faksimil 

ingl.: facsimile 

rus.: факсимиле 

Tasvir  nusxasini  ixtiyoriy  usul  bilan  yetarlicha 

aniq qayta aks ettirish. 

 

faksimil aloqa 

ingl.: facsimile communications 

rus.: факсимильная связь 

Qo‘zg‘almas 

tasvirlarni 

kommunikatsiya 

tarmog‘i  orqali  uzatish  texnologiyasi.  Faksimil 

aloqa bir juft  faks-apparatlar  yordamida  telefon 

tarmog‘i  orqali  amalga  oshiriladi.  Uning 

vazifasi 

bo‘lib, 

jo‘natuvchining 

qog‘oz 

varaqlardagi  hujjatlarini  qabul  qiluvchining 



qog‘oz 

varaqlariga 

uzatish 

hisoblanadi. 

Faksimil 

aloqa 


sodda, 

ammo 


qator 

kamchiliklarga  ega  bo‘lib,  bularga  birinchi 

galda quyidagilar kiradi: 

-  ma’lumotlarni  xotira  qurilmalarida  saqlab 

bo‘lmaslik; 

- axborotni tahrirlashdagi keskin cheklanishlar; 

-  kompyuterlar  uchun  noqulay  aloqa  (oraliq 

tashuvchi qog‘oz ishlatish zaruriyati); 

-  axborotni  noaniq  uzatish.  Bu  qog‘oz  va 

mexanik yuritma ishlatish bilan bog‘liq, 

Bu kamchiliklarni yo‘q etish uchun kompyuterli, 

tarmoqqa  faksimil  plata  orqali  ulanadigan, 

faksimil  tizimlar  yaratilgan.  Bu  tizimlar,  bir 

biriga 


ulanib, 

qog‘ozdan 

foydalanmay 

hujjatlarning  aniq  nusxalarini  uzatishga  qodir. 

Faksimil 

aloqa 


asta-sekin, 

ma’lumotlarni 

uzatish 

imkoniyatlarini 

kengaytiradigan 

elektron pochta bilan almashtirilmoqda. 



 

faks-modem 

ingl.: fax modem 

rus.: факс-модем 

Ichiga,  aloqa  o‘rnatish,  modulyatsiya  va 

tasvirlarni  uzatish  bo‘yicha  faks  bayonnomalari 

o‘rnatilgan  modem.  Bunday  modem  odatiy 

modemlar 

(ma’lumotlarni 

uzatish 

bayonnomalari 

vositasida) 

kabi, 


faks-

mashinalar  (tasvirni  uzatish  bayonnomalari 

orqali)  bilan  ham  ishlay  oladi.  Odatda,  barcha 

zamonaviy  modemlar  fakslarni  birday  yaxshi 

uzata 

oladilar. 



Lekin 

odatiy 


fakslardan 

qolishmasada  qabul  qilish  vazifasini  ularning 

hammasi ham eplay olavermaydi. 

 

faks-server 

ingl.: fax-server 

rus.: факс-сервер 

Faksimil  aloqa  standartlarida  xabarlar  uzatishni 

va qabul qilishni ta’minlaydigan server. 

 

faol giperishorat 

ingl.: active hyperlink 

rus.: активная гиперссылка 

qarang: faol gipermurojaat 

 

faol gipermurojaat 

ingl.: active hyperlink 

rus.: активная гиперссылка 

Bog‘lamaga  tashrif  buyuruvchi  veb-brauzerda 

tanlanadigan 

gipermurojaat. 

Masalan, 

foydalanuvchi  gipermurojaatga  bosganda  u 

sichqoncha  tugmasini  bosish  va  bo‘shatish 

orasida o‘tgan vaqt ichida faol bo‘ladi. 



 

faol tahdid 

ingl.: active threat 

rus.: активная угроза 

Ma’lumotlarga  ishlov  berish  tizimi  holatini 

ruxsatsiz  ataylab  o‘zgartirish  tahdidi.  Masalan, 

xabarlarni 

o‘zgartirish,  qalbaki 

xabarlarni 

jo‘natish, maskarad yoki xizmat ko‘rsatishni rad 

etishga olib keluvchi tahdid. 



 

faol veb bog‘lamasi 

ingl.: active web node 

rus.: активный веб-узел 

Joriy paytda ochiq veb bog‘lamasi. 



 

faol veb-sahifa 

ingl.: active webpage 

rus.: активная веб-страница 

Ayni paytda ochiq veb-sahifasi. 



 

faoliyatni ro‘yxatga kiritish 

ingl.: activity registration 

rus.: регистрация деятельности 

Tizimda  erkin  foydalanish  subyektining  yoki 

jinoyatchining harakatlarini kuzatish. 

 

FAQ 

FAQ 


 

 

92 


qisq.: Frequently Asked Questions 

Tez-tez 


beriladigan 

savollar. 

Sayt 

foydalanuvchilarining 



asosiy 

savollariga 

bag‘ishlangan 

bo‘lim. 


Sizga 

nimadir 


tushunarsiz  bo‘lsa,  vebmasterga  yozishdan 

avval  FAQni  o‘qing  –  balki  u  yerda  javob 

bordir. 

Kengroq ma’noda FAQ – u yoki bu mavzudagi 

maslahatlar  to‘plami,  masalan,  idish  yuvish 

mashinasini  tanlash  yoki  printerni  sozlash 

bo‘yicha. 

 

farq belgisi 

ingl.: label 

rus.: метка 

Farqlovchi 

belgi. 

Informatikada 



belgilar 

quyidagilarni aniqlash maqsadida qo‘llaniladi: 

-  dastur  va  qurilmalarda  –  ularning  tarkibiy 

qismlari yoki elementlari; 

- ma’lumotlar bloki, fayl, maydon, ma’lumotlar 

elementi, gap, ibora, so‘zning boshi yoki oxiri; 

- tanlangan menyu elementi; 

-  dasturning  turli  qismlarida  ishlatiladigan 

operator; 

- xotira qurilmasi yoki uning qismi; 

- elektron jadvalning bir guruh kataklari; 

- to‘plamdagi buyruq. 

Farq 

belgilarini 



dasturlovchilar 

ham, 


foydalanuvchilar  ham  yaratadi  va  qo‘llaydilar. 

Farq  belgilari  ekranda  ko‘rinadigan  yoki 

foydalanuvchilardan 

yashirilgan 

bo‘lishi 

mumkin.


 

 

Fast Ethernet 

Axborotni  uzatish  tezligi  100  Mbit/s  gacha 

bo‘lgan Ethernet texnologiyasi. 

 

FAT 

qisq.: File Allocation Table 

1.  FAT  fayl  tizimi.  Fayllarni  joylashtirish 

jadvali  (FAT)ga  asoslangan  oddiy  disk  fayl 

tizimi.  FAT-32  fayl  tizimining  paydo  bo‘lishi 

bilan FAT FAT-16 deb belgilana boshladi. 

2. 


Fayllarni 

joylashtirish 

jadvali. 

Fayl 


tizimining 

disk 


joyining 

taqsimlanishi 

to‘g‘risidagi axborot saqlanuvchi xizmat sohasi. 

 

fayl 

ingl.: file 

rus.: файл 

Yagona  yaxlit  deb  qaraladigan  ma’lumotlar 

yoki  dasturlar  majmuasi.  Fayl  o‘z  nomiga  ega 

bo‘lgan 


va 

tizimda 


saqlanadigan 

ma’lumotlarning 

asosiy 

elementi 



bo‘lgan 

obyektdir.  Foydalanuvchi  faylni  yaratishi, 

tahrirlashi, bir qurilmadan boshqasiga jo‘natishi 

va  yo‘q  qilishi  mumkin.  Har  bir  fayl  atributlar 

va 

undagi 


axborotdan 

iborat. 


Faylning 

atributlariga,  birinchi  navbatda,  uning  ismi, 

axborot  turi,  yaratilish  kuni  va  vaqti,  undan 

erkin  foydalanish  usuli,  uni  ishlatishga  ruxsat 

berish  shartlari  kiradi.  Faylni  kuzatib  borish 

muhim  tushunchalardandir.  U  davriy  zahira 

nusxalarini  yaratishni  va  faylni  samaraliroq 

izlash imkonini beradigan tarzda tashkil qilishni 

nazarda  tutadi.  Matn,  grafik  va  tovush  fayllari 

ajratiladi. 



 

fayl ismi kengaytmasi 

ingl.: file name extension 

rus.: расширение имени файла 

Nuqtadan keyin joylashadigan, fayl ismining bir 

qismi.  Masalan,  «def.exe»  fayl  ismidagi  «exe» 

qismi 


kengaytma 

bo‘lib 


hisoblanadi. 

Kengaytma,  fayllar  oilasini  belgilash  uchun 

ishlatiladi. 

Odatda 


operatsion 

tizim, 


kengaytmaga  qarab  fayl  bilan  nima  qilish 

mumkinligini bilib oladi. 

Masalan: 

BAS – BASIC tilidagi fayl 

BAT – ishga tushirilayotgan buyruq fayli 

COM – tushirilayotgan DOS fayli 

DAT – matn fayli 

DOC – MS Word formatidagi fayl 

ERR – xatolarni yozuv fayli 

EXE – tushirilayotgan fayl 

GIF – grafik fayl 

HLP – yordam fayli 

HTM 

–Internetda 



ishlatiladigan 

HTML 


formatidagi fayl 

INI –initsializatsiya fayli 

OVL – overley fayli 

PS – Postscript formatidagi fayl 

RAR – arxiv fayli 

SYS –operatsionnoy tizim fayli 

XLS –MS Excel formatidagi fayl 

ZIP – arxiv fayli 



 

fayl ombori 

ingl.: file store 

rus.: файлохранилище 

Fayllar  to‘plamini  saqlayotgan  ma’lumotlar 

bazasidagi xotira. 

 

farq belgisi 

 


 

93 


fayl serveri 

ingl.: file server 

rus.: файловый сервер 

1. 


Mahalliy 

tarmoqdagi 

ko‘p 

sonli 


foydalanuvchilar uchun fayllarini boshqarish va 

saqlash funksiyalarini ta’minlaydi. U apparat va 

dasturiy  vositalar  majmuasi.  Bu  maqsad  uchun 

eng  ommaviy  dasturiy  ta’minotlarga  Microsoft 

va  Novell  kompaniyalarining  mahsulotlari 

kiradi.  Fayllarni  fayl  serverida  saqlash  bir 

faylning 

nusxalar 

to‘plamini 

ayrim 


kompyuterlarda  saqlash  zaruriyatidan  halos 

qiladi.  Bu  bilan  disk  makoni  tejaladi,  fayllarni 

ma’murlash va yangilash jarayoni yengillashadi 

hamda  fayllarni  muhofazalash  ishonchliligi 

oshadi. 

2.  Tarqoq  resurslarni,  shu  jumladan,  fayllar, 

dasturiy  ta’minoti  va  ma’lumotlar  bazalari 

faoliyatini ta’minlovchi server. 



 

fayl turlari 

ingl.: file types 

rus.: типы файлов 

Bir  xil  tuzilmaga  ega  bo‘lgan  fayllar  guruhi. 

Aksariyat 

hollarda 

fayllar 

turlari 


kengaytmalariga,  fayl  ismining  nuqtadan  keyin 

joylashgan  qismiga  qarab  farqlanadi.  Masalan, 

«def.exe»  fayl  ismida  «exe»  qismi  kengaytma 

hisoblanadi.  Operatsion  tizim  kengaytmaga 

qarab  fayl  bilan  nima  qilish  mumkinligini  bilib 

oladi. 


 

fayl virusi 

ingl.: file virus 

rus.: файловый вирус 

O‘z ko‘payish jarayonida u yoki bu usul asosida, 

biror 

bir 


operatsion 

tizimning 

(yoki 

tizimlarning)  fayl  tizimini  ishlatadigan  virus. 



Amalda, fayl virusi barcha ommaviy operatsion 

tizimlarning  bajarilayotgan  hamma  fayllariga 

yuqishi  mumkin.  Dasturning  dastlabki  matnini, 

kutubxona  yoki  obyektli  modullarni  o‘z  ichiga 

olgan  fayllarni  ham  zaharlaydigan  viruslar 

mavjud.  Virus,  ma’lumotlar  fayliga  ham 

yozilishi mumkin. Biroq, bu yo virusning xatosi 

tufayli,  yo  uning  tajovuzkorligini  namoyon 

bo‘lishi 

oqibatidir. 

Makro-viruslar 

ham, 


o‘zlarining  kodlarini  ma’lumotlar  fayllariga, 

hujjatlar  yoki  elektron  jadvallarga,  yozib 

qo‘yadilar,  ammo  bunday  viruslar  maxsus 

alomatga  ega  bo‘lib,  alohida  guruh  hosil 

qiladilar. 

 

fayl-server 

ingl.: file-server 

rus.: файл-сервер 

qarang: fayl serveri 

 

faza 

ingl.: phase 

rus.: фаза 

1.  Seans  o‘tkazish  davrida  ma’lumotlarning 

uzatish 

jarayonini  rivojlanishidagi 

holatni 

aniqlaydi.  Seans  o‘tkazishda  to‘rt  fazani 

ajratishadi: 

- seansni o‘rnatish; 

-  ma’lumotlarni  ifodalash  shaklini  boshqarish 

fazasi; 


- ma’lumotlarni uzatish; 

- seansning yakunlanishi. 

2.  Biror  narsaning  shakli  yoki  holati,  harakati 

o‘zgarishidagi  ma’lum  bir  payt,  davr.  Masalan, 

mayatnik tebranish fazasi. 

3. Elektr  generatori  o‘ramasining  ayrim  guruhi, 

shularga ulangan simlar. 

 

faza modulyatsiyasi 

ingl.: phase modulation 

rus.: фазовая модуляция 

Modulyatsiya  uslubi.  Bunda  signal  «nol»dan 

«bir»ga  va  «bir»dan  «nol»ga  o‘zgarganda 

sinussimon  tashuvchini  fazasi  180  gradusga 

o‘zgaradi. 

Yuqori 


tezlikli 

modemlarda 

qo‘llanadi. 

 

FC 

qisq.: Fibre Channel 

Optik-tola  kanali,  Fibre  Channel  standarti. 

Ma’lumotlarni  optik  tolasi  orqali uzatish uchun 

ANSI standarti. 



 

FCC 

qisq.: Federal Communication Commission 

AQSH  Federal  aloqa  hayati.  AQSHning 

xohlagan 

elektron 

apparaturasini 

uning 


nurlanishining 

insonlarga 

va/yoki 

boshqa 


elektron  texnikasiga  xavflilik  sinfi  bo‘yicha 

sertifikatlashtiruvchi  tashkiloti.  Ushbu  tashkilot 

tomonidan sertifikatlarning ikkita turi beriladi – 

FCC-Class  A  –  faqat  kasbiy  foydalanish uchun 

ruxsat etilgan va FCC-Class B – xohlagan joyda 

foydalanilishi mumkin. 



 

FD 

qisq.: floppy disk 

FD 


 

 

94 


qarang: epchil disk 

 

FDC 

qisq.: Floppy Disk Controller 

Egiluvchan 

magnit 

disklarda 



jamlovchi 

nazoratchisi. 



 

FDD 

qisq.: 

1.  Floppy  Disk  Drive  –  Egiluvchan  magnit 

disklardagi jamlovchi, EMDJ. 

2.  Frequency  Division  Duplex  –  Chastota 

bo‘yicha ajratish bilan dupleks uzatish. 

 

FDDI 

qisq.: Fiber Distributed Data Interface 

Optik  tola  orqali  taqsimlangan  ma’lumotlardan 

erkin  foydalanish  uchun  interfeys,  FDDI 

standarti.  Optik  toladan  foydalangan  holda 

yuqori  tezlikli  mahalliy  tarmoqlarni  qurish 

standarti. 



 

FDMA 

qisq.: Frequency Division Multiple Access 

qarang:  chastotani  taqsimlash  bilan  ko‘p 

tomonidan erkin foydalanish 



 

Feystel shifri 

ingl.: Feistel’s cipher 

rus.: шифр Фейстеля 

Takrorlanadigan  blokli  shifrning  maxsus  sinfi. 

Unda  shifr  -  matn  ochiq  matn  asosida  aylanib 

o‘tish  vazifasini  takror  qo‘llash  hisoblanadi. 

Ayrim  hollarda  Feystel  shifrini  DES  kabi  shifr 

deb  atashadi.  Ishlov  berilayotgan  matn  ikki 

qismga  bo‘linadi  va  aylanib  o‘tish  vazifasi 

qo‘shimcha  kalitni  birinchi  qismga  qo‘llanadi. 

Aylanib  o‘tish  vazifasini  qo‘llashning  natijasi 

ikkinchi  qism  bilan  2  moduli  (XOR  amali) 

bo‘yicha  qo‘shiladi.  So‘ngra,  ikkala  bo‘lak 

o‘zaro almashib jarayon takrorlanadi. 



 

FFT 

qisq.: Fast Fourier Transform 

Furye tez o‘zgartirishi, FTO‘. Signallarga ishlov 

berishda qo‘llaniladi. 

 

FH 

qisq.: Frequency Hopping 

Chastotaning sakrashsimon o‘zgarishi. 



 

FHMA 

qisq.: Frequency Hopping Multiple Access 

Chastotaning  sakrashsimon  o‘zgarishi  bilan 

ko‘ptomonlama  erkin  foydalanish,  FHMA 

texnologiyasi. 



 

FHSS 

qisq.: Frequency Hopping Spread Spectrum 

Spektrni  chastotaning  sakrashsimon  o‘zgarishi 

orqali kengaytirish, FHSS texnologiyasi. 

 

FIDO 

qisq.: FIDOnet 

(shuningdek  Fido)  FIDO  kompyuter  tarmog‘i. 

Notijorat  global  kompyuter  tarmog‘i,  1984 

yilda yaratilgan. 



 

FIFO 

qisq.: First Input First Output 

Birinchi  bo‘lib  kirdi,  birinchi  bo‘lib  chiqdi.  Bu 

degani 

avval 


yozilgan 

(ya’ni, 


kirgan) 

ma’lumotlar  undan  so‘ng  yangi  ma’lumotlar 

kiritilganda  old  tomonga  siljishini  nazarda 

tutuvchi  xotirani  tashkillashtirish  usuli.  Odatda 

bunday  tashkil  etilgan  xotira  ma’lumotlarni 

qabul  qilish-uzatish  paytida  bufer  xotirasi 

sifatida qo‘llaniladi. 

 

filtr 

ingl.: filter 

rus.: фильтр 

1.  Filtrlashni  bajarish  uchun  ishlatiladigan 

qurilma  (sodda  elektrik  sxema)  yoki  dastur. 

Filtr  kirishdagi  signallar  yoki  ma’lumotlar 

oqimini bir necha kerakli qismlarga bo‘ladi. 

2. 


Muayyan 

turdagi 


erkin 

foydalanish 

ma’lumotlarini  qabul  qilib,  unga  ishlov  berib, 

so‘ngra  chiqarib  beruvchi  dastur.  Masalan, 

saralash dasturi filtrdir. U saralanmagan shaklda 

so‘zlarni  qabul  qiladi,  so‘ngra  ularni  saralaydi 

va  foydalanuvchiga  saralangan  ko‘rinishda 

beradi. 


Gohida, 

filtr 


deganda, 

tashqi 


dasturlardan  ma’lumotlarni  import  -  eksport 

qilish vositalari ham tushuniladi. 

3.  Ma’lumotlarni  tanlab  olish  sharti.  Filtr  faqat 

berilgan 

shartlarni 

qanoatlantiruvchi 

ma’lumotlarni chiqarib beradi. 

4.  Grafik  muharrirlarda,  tasvirga  tatbiq  qilish 

mumkin  bo‘lgan  zo‘r  hodisa  filtrdir.  Ayrim 

shunday  filtrlar,  tasvirni  tanib  bo‘lmaydigan 

darajagacha o‘zgartirib yuborishi mumkin. 

5.  Pochta  mijoziga  ko‘rsatmalar.  Ularning 

vazifasi  –  xabarlarni  avtomatik  tarzda  saralash. 

Tarkibiga  xabarlarni  ajratish  qoidalari  va 

FDC 

 


 

95 


ajratilgan xabarlar bilan bajariladigan harakatlar 

kiradi. Gohida filtrlarni xabarlar uchun qoidalar 

deb ham ataladi. 

 

filtrlash 

ingl.: filtering 

rus.: фильтрация 

Signallarni 

yoki 

ma’lumotlarni 



umumiy 

oqimidan  kerakli  mezonlarga  ega  bo‘lganlarini 

ajratib 

qo‘yish 


jarayoni. 

Filtrlash 

filtr 

yordamida amalga oshiriladi. 



 

firma markasi 

ingl.: TradeMark (TM) 

rus.: фирменная марка 

qarang: savdo markasi 

 

Flash texnologiyasi 

ingl.: Flash technology 

rus.: технология Flash 

Brauzerdan  mustaqil  va  aloqa  kanalining 

ixtiyoriy  kengligi  quvvatlaydigan  vektorli 

grafika  va  animatsiya  texnologiyasi.  Flash 

animatsiyasini  namoyish  qilish  uchun  brauzer 

kerakli plug-in bilan  jihozlangan  bo‘lishi  zarur. 

Macromedia Inc. kompaniyasi 1997 yilda ishlab 

chiqaruvchi  kompaniyani  sotib  olmaguncha, 

Flash 

texnologiyasi 



FutureSplash 

sifatida 

ma’lum edi. 

 

flesh 

ingl.: flash 

rus.: флэш 

Macromedia  Flash  –  tarmoqda,  o‘zaro  faol 

vektorli  grafikani  va  animatsiyani  yaratish 

imkonini  beradigan  dastur.  Veb-dizaynerlar 

Flash  ni  turli  tugmachalarni,  aylantirish 

chizg‘ichlarini,  menyuni,  animatsiyalashgan 

logoturlarni  va  boshqa  elementlarni,  shu 

jumladan  tovushni,  yaratish  uchun  ishlatadilar. 

Flash  fayllari  ixcham  va  tez  yuklanadi  (oqim 

(streaming) texnologiyasi ishlatiladi). 




Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   ...   103


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling