O`zbekiston Respublikasi Xalq talimi vazirligi Ajini1z nomidagi Nukus davlat pedagogik instituti


Download 1 Mb.
Pdf ko'rish
bet9/14
Sana25.02.2017
Hajmi1 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14

 

Reja: 

 

2. Materikda tabiat zonalarining shakllanishi. 



3. Tuproq va wsimliklariga ta`rifi. 

4. Materikning hayvonot dunyosi va odam. 

 

Tuproq va wsimliklari 

Janubiy Amerika tuproq - wsimlik zonal tipining  ancha xilma xilligi va wng minglab 

wsimlikni wz ichiga oluvchi florasining nihoyatda boyligi bilan ajralib turadi.  Bu xususiyat 

Janubiy  Amerikaniig  shimoliy  yarim  shardagi  subekvatrial  mintaqa  bilan  janubiy  yarim 

shardagi  mw`tadil  mintaqa  orasida  joylashganligi.  shuningdek  materikning  rivojlanish 

xususiyatlari  bilan  bog`liqdir.  Janubiy  Amerikaning  40  °  j.  k.  gacha  bwlgan  katta  qismi 

Markaziy  Amerika  va  Meksika  bilan  birga  Neotropik  flora  dunesini  tashkil  etadi. 

Materikning  janubiy  qismi  Antarktika  fl o ra   d u n yo s i g a   k i r ad i .   J an u b i y  A m e r i k a 

f l o r as i n i n g   m u h i m   e n d e m i k   oilalari  ananasdoshlar,  nastureyadoshlar,  kanadoshlar 

kaktusdoshlar  va  boshqalardir.  Janubiy  Amerika  florasi  insoniyatga  wnlab  qimmatbaho 

wsimliklar  berdi;  bu  madaniy  wsimliklar  faqat  g`arbiy  yarim  shardagina  emas,  balki 

undan  tashqarida  ham  tarkalgan.  Bulardan  eng  birinchisi  kartoshka  bwlib,  u  qadimda 

dastlab  Peru  va  Boliviya  And  tog`larida  Chilida  shuningdek,  Chiloe  orolida  ham 



 

41 


etishtirilgan.  And  tog`lari  pomidor,  loviya,  kovokning  vatanidir.  Janubiy  Amerikada, 

shuningdek, eng kimmatbaho kauchukli  wsimlik  -  geveyaning  shokolad va xin  daraxtlari, 

maniok  hamda  butun  er  sharining  tropik  oblastlarida  etishtiriladman  boshqa  kwplab 

wsimliklar vatanidir. 

Janubiy  Amerikada,  Afrikada  uchraydigan  deyarli  barcha  xil  tuproq  -  wsimlik 

koplami  tiplari  bor.  Janubiy  Amerikaning  wsimlik  qoplami  tropik  wrmonlar 

ayniksa xarakterlidir. Janubiy 

Amerikni  podzollashgan  tuproqlarini  A.Gumbol`t 

gileya 

deb 


atagan 

Janubiy 


Amerikada 

esa 


sel`vas 

deb 


ataladigan 

nam 


tropik  wrmonlar  ancha  kismni  egallaydi.  Braziliyada  qizil  laterit  tuproqlardagi 

tipik  savannalar  «kompos»  deyiladi.  Braziliyaliklar  karnabani  hayot  daraxti  deb 

bejiz  atashmagan.  Kampos  tagida  jigar  rang-qizil  tuproqlar  hosil  bwladi.  Gran-Chako 

tekisligida,  ayniqsa,  qurg`okchil  rayonlardagi  jigar  rang  qizil  tuproklarda 

tikanli  butazorlar  va  siyrak  wrmonlar  tarqalgan.  Savanna  va  siyrak  wrmonlarida  qizil  ferralit 

tuproqlari uchrasa, 

dashtlarda  esa  unumdor  kora  tuproqlar  uchraydi.  Chala  chwllarda 

esa bwz va kwngir tuproklar tarqalgan. 



Hayvonot dunyosi va odam. 

Janubiy    Amerikaning    hayvonot    dunyosi   ham    tur

la

R

ga



 boyligi jixatidan  wsimlik 

qoplamidan  qolishmaydi.   Materikning  xozirgi  faunasi  uning florasi kabi bwr davrining 

oxiridan  boshlab  orol  tarzda  ajralib  kolgan  va  iqlnm  kam  wzgargan  sharoitda      

shakllangan.            Faunasining  qadimiyligi        va      uning  tarkibida  endemik  formalarning 

kwpligi   shundan darak beradi. 

Janubiy  Amerika  (Markaziy  Amerika  bilan  birga)  Neotropik  fauna  oblasti  sifatida 

ajratiladi  va  bu  oblastga  Braziliya  hamda  Chili  -Patagoniya  oblastlari  kiradi.  Nam  tropik 

wrmonlar wziga xosligi va turlarga boyligi bilan ajralib turadi, birok hayvonlar bu wrmonlar 

landshaftida uncha katta rol wynamaydi; chunki ular kalin wrmonlar  orasida  yashirinib 

yoki 


baland 

daraxtlarda 

yashaydi. 

Hayvonlarning 

daraxtlarda 

yashashga 

moslashganligi Amazonka wrmonlarning xarakterli xususiyatlaridan biridir. 

Janubiy  Amerika  wrmonlarida  xilma  -  xil  qushlar,  ayniqsa  rangi  yarkirab,  tovlanuvchi 

twtiqushlar  kwp.  Twtiqushlarning  eng  kattasi  -  Ara  eng  yirikdir.  Materikdagi  tropik 

wrmonlarining  xususiyatlaridan  biri  hashoratlarning  nixoyatda  kwpligidir;  ularning  kwpi 

endemiklardir.  Bu  erda  kunduzgi  va  tungi  kapalaklar,  xilma  -  xil  qwng`izlar,  chumolilar 

kwp.  Kwpgina  kapalak  va  kung`izlar  ajoyib  tovlanadi.  Ba`zi  kwng`izlar  kechasi  shu  qadar 

yaltirab  nur  tarkatadiki,  uning  yaqinida  kitob  wqish  mumkin.  Janubiy  Amerikadagi 

birmuncha  kurgoqchil  va  yalang  erlar  ya`ni,  savannalar  tropik  siyrak  wrmonlar  hamda 

subtropik  wrmonlar  faunasi  kalin  wrmonlar  faunasidan  boshqachadir.  Bu  erlarda  yirtqich 

hayvonlardan,  yaguardan  tashqarg  puma  uchraydi  va  Shimoliy  Amerikada  ham  uchrab 

turadi.  Qushlardan  kwp  sonli  twti  va  kolibridan  tashkari  Janubiy  Amerika  tuyaqushi  - 

nandu,  ba`zi  bir  yirik  yirtkich  qushlar  yashaydi.  Savanna  va  dashtlarda  ilon  va  ayniqsa 

kaltakesaklar  kwp.  And  tog`lar  faunasi  wziga  xos  xususiyatlari  bilan  ajralib  turadi.  Bu 

fauna materiknint sharkiy qismida 

uchramaydigan  kwplab  endemik  hayvonlarni  wz  ichiga  oladi.  And  tog`lari  oblastining 

hamma kismida tuyasimon hayvonlar oilasining Janubiy Amerikaga xos vakili -lamalar 

tarkalgan.  And  tog`larida  shuningdek  «kwzoynakli»  ayiq  va  ba`zi  bir  qopchiqlilar 

yashaydi. Ilgari kichik endemik kemiruvchi hayvon shinshila keng tarkalgan. Uning sur tusli 

yumshoq, ipaksimon mwynasi eng yaxshi va kimmatbaxo mwynalardan hisoblanar edi. Shu 

sababli  shinshila  kwplab  ovlanaverib,  hozirgi  vaktda  juda  kam  kolgan.  Vulkanik  ywl 

bilan  paydo  bwlgan  Galapogos  orollari  faunasi  g`oyat  wziga  xosligi bilan ajralib turadi; 

bu  fauna  tarkibida  yirik  sudraluvchi  hayvonlardan  quruklikda  yashovchi  bahybat 

toshbaqalar  va  dengiz  kaltakesaklari  aloxida  wrin  tutadi.  Shuningdek  turli  tumanan 

kushlar ham kwp, bular orasida hamtropiklarga, ham Antarktikaga xos fauna turlari va sovuk 

oqimlar  bilan  birga  kelib  tarqalgan  pingvin,  baklan  va  boshqalar  bor.  Sut  emizuvchi 

hayvonlarning turlari uncha kwp emas, ulardan kulog`i katta tyulen, ba`zi bir kemiruvchilar 

va ba`zi bir kwrshapalaklarni aytib wtish mumkin. 

Janubiy Amerikada odam. 

Tub joy aholiey indeytslar. Eramizdan 15-17 ming yil ilgari Evrosiyodan Shimoliy 

Amerika  orqali  kirib  kelgan  degan  fikrlar  mavjud.  Materikda  indeytslar  mikdori  Shimoliy 

Amerika  indeytslaridan  Peru,  Ekvador,  Boliviyada  Chilining  deyarli  yarmini  tashkil 

etadi.  Kolrnizatsiya  tufayli  ularning  kwpchiligi  kirib  yuborilgan.  Kwpchiligi  baland 

tog`lar  va  chakalakzorlarga  quvg`in  qilingan.  Ular  qabila  -  qabila  bwlib  yashashadi. 

Hozirgi indeytslarning kwp sonlarini (10%) ink i i d e yt s l a r i   t a s h k i l   e t a d i .   M a t e r i k d a  

k w p c h i l i k   a h o l i   E v r o p a l i k   v a   i nd e yts larnin g  qws hilis hid an  metisl ar,  negrl ar 

va  samb alard an   ib o rat .  Materikda  sof  evropid  irklari  uchratilmaydi.  Mulatlar  va 


 

42 


negrlar  materikning  sharqiy  qismlarida  yashashadi.  Xalqlar  ispan,  portugal  tillarida 

swzlashadn. Materikda 373 mln dan ortik aholi yashaydi. 



 

Savol: 

1.

 



Materik organik dunyosining uziga xos tamonlarn nimada? 

2.

 



Usimlik   dunyosining turli    -    tuman     rivojlanishda     asosiy nima 

hisoblanadi? 

3.

 

Materik organik dunyosidagi wziga xoslik nimada? 



4.

 

Janubiy Amerikaga odam kanday kirib kelgan? 



qo

qo

qo



qo 

ÆÀÍÓÁÈÉ


ÆÀÍÓÁÈÉ

ÆÀÍÓÁÈÉ


ÆÀÍÓÁÈÉ    ÀÌÅÐÈÊÀÍÛ

ÀÌÅÐÈÊÀÍÛ

ÀÌÅÐÈÊÀÍÛ

ÀÌÅÐÈÊÀÍÛ; 



; Ò



Ò

Ò

Ò!



!

!

!ÁÈÉÈÉ



ÁÈÉÈÉ

ÁÈÉÈÉ


ÁÈÉÈÉ    ÃÅÎÃÐÀÔÈÊ

ÃÅÎÃÐÀÔÈÊ

ÃÅÎÃÐÀÔÈÊ

ÃÅÎÃÐÀÔÈÊ    ÐÅÃÈÎÍËÀÐÛ

ÐÅÃÈÎÍËÀÐÛ

ÐÅÃÈÎÍËÀÐÛ

ÐÅÃÈÎÍËÀÐÛ    

 

Reja: 

1.   Materik  tabiiy   geografik  region  va  wlkalariga  umumiy tavsif. 

2. Sharq tabiiy geografik wlkasining joylashgan wrni. 

3. G`arb tabiiy geografik regionig umumiy tavsif. 



 

Tabiiy region va wlkalari. Sharq. Amazoniya. 

 

Shimoliy  Amerikadagi  kaby  Janubiy  Amerikada  ham  tabiiy  sharoitdagi  eng  katta 



fark sharkida qadimgi platforma qismi Bilan materikning shimol va garbidagi  yosh hamda 

murakkab tizmga ega bwlgan And tog`lari sistemasi wrtasida mavjudligidir. 

Bu  har  bir  qism  ichida  ularning  kelib  chiqish  va  tektonik  tuzilishidagi 

tafovutlar  sababli  iqlim  sharoitining  kenglik  bwylab  wzgarishi  wziga  xos  namoyon 

bwladi,  tog`li  rayonlarda  balandlik  mintaqalari  boshkacha  tarkib  topadi  va  organik 

dunyosining tarkibi hamda qiyofasi bir-biridan fark qiladi. Ana shu tafovutlarga kwra materik 

ikki yirik kismga bwlinadi. 

Sharq.  Shark  tabiiy  geografik  regioniasosiy  platforma  tuzilishiga  ega  bwlib, 

regionda tektonik hududi ancha ustunrok. Shimoliy subekvatorial va janubiy mw`tadil iqlim 

mintaqalari orollarini egallaydi. Bu regionda xududiy tabiiy geografik farklarning vujudga 

kelishi kuyidagi omillar asosiy rol wynaydi: 

1.

 

Platforma tuzilishi relef xususiyati 



2.

 

Tabiat zonalligi 



3.

 

Materikning kiyofasi, ya`ni ekvator atroflarining kengligi janubga borgan sari 



torayib borishi 

4.

 



Tinch okeani tomonidan baland tizmalar bilan wralganligi, Atlantika okeani 

tomonidan ancha hududning nisbatan ochiqligi. 



Amazonin. Amazoniya wlkasi tabiatining asosiy xususiyati relef yassiligi uzoq vaqt 

kontinental  rivojlanganligi  hamda  ekvatorga  yaqinligi  hisoblanadi.  Wlka  er  sharida  issik 

nam  iklimli  tipik  sernam  tropik  wrmonlar  wsadigan  va  eng  sersuv  daryo  tizimi  rivojlangan 

wlka  hisoblanadi.  Wlka  chegarasi  Braziliya  va  Gviana  wlkasi  xamda  Orinoko  wlkasi  bilan 

bwlgan  chegara  esa  Guaveri  daryo  vodiysi  orqali  wtadi.  Er  yuzasi  juda  tekis  va  yassi 

bwlib,  And  etaklarida  dengiz  sathidan  balandligi  100  m  dan  oshmaydi.  Bu  xududda 

daryo  mendra  bwlib  oqadi.  Wlkaning  sharqiy  qismi  platforma  asosi  biroz  kwtarilgan 

bolib,  dengiz  sathidan  200-250  m  baland.  Shuning  uchun  bu  hududda  daryo  vodiylari 

tekislikni  ancha  wyib  kiradi.  Wlkaning  wrta  va  garbiy  qismlari  ekvatorial  iklim 

mintaqalarida joylashgan. Harorat +24 +27 S. nisbiy namlik kwp. Wlkada sernam tropik 

wrmonalar  tarkibi  asosan  daryolarga  nisbatan  joylashgan  wrniga  qarab  bir  necha  guruhga 

ajratilgan. 

1.

 

Yiliga bir necha marta suv bosadigan daryo vodiylaridagi wrmonlar "Igapo" 



2.

 

Qiska muddatli suv bosadigan daryo vodiylaridagi wrmonlar "Varziya" 



3.

 

Suv bosmaydigan wrmonlar "Ete" 



Gviana tog`lari va pasttekisligi. Orinoko tekisligi. 

Gviana  tog`ligining  markaziy  qismi  eng  baland  kwtarilgan  va  hammadan  kwp 

parchalangan. Usti paleozoy erasining turli rangdagi kumtoshlar va kvartsitlar (kristallar) 

bilan  qoplangan,  ayrim  tog`  massivlari  2000  m  dan  oshadi,  tog`likning  eng  baland 

massivlari  esa  2772  va  2950  m  ga  etadi.  Eng  baland  tog  massivlarining  kursisimon 

tepalari  wrmonlar  bilan  jinslar  har  xil  rangga  ega  kulrang,  ok  kizil  tusli.  Tog`likning 

zinapoyasimon  tik  yonbag`rlaridan  oqib  tushadigan  daryolar  baland  jarliklarni  kesib 


 

43 


wtadi  va  kwp  sharsharalar  hosil  qiladi.  Tog`likning  markaziy  kismini  kesib  wtadigan 

daryolar va uning eng baland massivlaridan boshlanadigan va kumtosh hamdakvartsitlardagi 

tik  jarliklardan  tushadigan  wng  irmoqlarida  sharsharalar  ayniqsa  kwp.  Tog`likdan  Gviana 

pasttekisligiga tushadigan daryolarda ham sharsharalar yog`inlar tizimiga  bog`lik. Shimoli-

sharkda  tog`lik  yonbag`rida  yog`inlar  butun  yil  bwyi  yog`adi.  Uncha  baland  bwlmagan 

erlarda  harorat  bir  tekis  va  yuqori  +26,  +28  S  bwladi.  Tog`larga  kwtarilganda  harorat 

pasayadi,  2000  m  ga  yaqin  balandlikda  havo  harorati  +10,  +15°  S  dan  oshmaydi.  Atlantika 

okeani bwyida mangra wrmonlar tarqalgan bwlib, okeanda uzoqlashgan sari ular wrnini tropik 

wrmonlar egallab boradi. Sernam tropik wrmonlar daryo vodiylari bwylab ham tog`likning 

ichki kismlariga kirib boradi. Biroq er yuzasining katta qismini savannala egallagan, ular 

tog`likning  ichki  qismida  yassi  platolarda  va  tog`  yonbag`rlarida  400-500  m 

balandlikkacha tarkalgan. 



Orinoko    tekisligi.        Wlka        Atlantika  okeani        sohillaridan        janub-g`arbda 

Amazoniya      wlkasining    wrmonlarigacha    chwzilgan.  Relefda  bir  necha  erozion 

po g`on a  aniq  ifod al an gan .  En g  p ast  p o g`o na  -  Ori nok o  dar yo si  va  un in g 

irmoqlari  bwylab  chuzilgan  pasttekislik  deyarli  hamma  erda  ham  dengiz 

sathidan  100  m  dan  ortik  kwtarilmagan.  Wlka  iqlimining  asosiy  xususiyati 

yog`inlarining  fasliy  taqsimlanishiidir.  Yomg`irli  davr  wrta  hisobda  apreldan 

oktyabrgacha,  kuruk  davr  esa  noyabrdan  martgacha  davom  etadi.  Yillik  yog`inning 

wrtacha  umumiy  miqdori  shimolda  800  mm  dan  janubdan  100  mm  gacha  etadi.  Butun 

yi l   d a v o m i d a   h av o n i n g   h a r o r at i   + 2 0   S   d a n   k a m   b wl m a yd i .   O ri n ro k o 

t ek i s l i gi   h o z i r gi   v a q t g a  k ad a r  z ai f  wz l as h t i ri l gan   v a   ah o l i   s i yr ak   wrnashgan. 

Faqat ayrim hollardagina haydadigan erlar bor. Janubga tomon daraxtlar  tobora kwp 

maydonni  egallaydi,  daryolar  bwyida  yirik  tuqay  wrmonlari  chwzilgan,  biroq 

kwproq  palmalardan  iborat.  Bu  erning  hayvonat  dunyosi  xilma-xil  va  yaxshi 

saqlangan. 



 

Braziliya tog`ligi. Ichki tropik tekisliklari. 

U l k a   t a b i a t i n i n g   a s o s i y   x u s s i y a t i   y a s s i   t o g l i k l a r   v a   k u r s i s i m o n  

p l at ol arn in g  k wp l i giga  h am d a  s u b ekv at ori al   v a  t ro pi k   i ql i mni n g  hukmronligiga 

bog`liqdir. 

Braziliya  tog`ligining  sharqi y  va  janubi y-sharqi y  chekkalari  Antlantika  okeani 

tomonidan  qaralganda  baland  va  juda  parchalanib  ketgan  tog`  sistemasiga  wxshab 

kwrinadi.  Sharqiy  Braziliya  qalqoni  chekka  qismlarining  neogenda  parchalanishi  va 

kwtarilishi natijasida balandligi 2000 m dan ortadigan tizmalar, ya`ni serralar vujudga 

kelgan.  Braziliya  tog`ligi  garb  va  shimolda  pasttekisliklar  bilan  chegaralangan. 

Tropik  wrmonlar  bilan  qoplangan  pasttekis  erlar  d ar yo l ar  v odi yl ari  bw yl ab,  

to g`likni n g  ichki  qi smlari ga  uzoq  kirib  borgan  Braziliya  tog`ligi  subekvatorial  va 

tropik  mintaqalarda  joylashganligidan  yil  davomida  quyoshdan  kwp  miqdorda  issiqlik 

oladi.  Fakat  eng  baland  serralardagina  salqinrok.  Tog`likning  markaziy  kismida  yillik 

yog`in  miqdori  (1500  -  1200  mm)  janubiy  yarim  shar  yozning  deyarli  butuchlay 

twrt-olti  oyiga  twg`ri  keladi.  Yanvarning  wtacha  harorati  esa  +25,  +27°S  iyulning 

wrtacha  harorati  esa  +24°S  atrofida.  Shimolda  sernam  davr  ancha  uzoq.  chwziladi  va 

harorat  ancha  bir  tekis  bwlib,  yil  bwyi  deyarli  wzgarmaydi.  Shark  tomon  borilgan 

sari  iqlim  sharoitlarining  anchagina  wzgarishi  kuzatiladi.  Shimoli  -  sharqining  eng 

yirik daryosi bwlgan San -Franiiskoning oqim rejimi juda wz garuv ch an,  l eki n  sh un ga 

qaramasd an  uni n g  shars haralari  yu q,  a yrim  qismlaridan  kema  katnovida 

foydalaniladi.  Braziliya  tog`ligida  savannalar  bilan  tropik  siyrak  wrmonlar 

kwpchilikni  tashkil  etadi.  Tog`likning  hamma  k i s m i d a   t u b   j i n s l a r n i   q o p l a b  

yo t g a n   q a l i n   v a   k a d i m g i   n u r a s h   p w s t i   t u p r q k l a r   u c h u n   o n a   j i n s   b w l i b   x i z m at  

q i l a d i .   Nu r as h   p w s t i   u s t i d a  tog`likning  ichki  qismida  qizil  va  kizil  jigar  rang 

tuproqlar.  Atlantika  sohilining  doim  sernam  bwladigan  rayonlarida  qizil  loterit  tuproklar 

tarkib  topgan.  Braziliya  tog`liklarida  aholi  nnotekis  joylashgan  va  hududi  bir  tekisda 

wzlashtirilmagan.  Shu  sababli  tabiiy  landshaftlar  wlkaning  turli  kismida  turli  darajada 

wzgartirilgan. 



Tropik  tekisliklar.  Bu  wlka  shimolda  Amazoniya  bilan  tutashgan,  uning 

janubdagi chegarasi tahminan 30° jan. kenglik bwylab, sharqda Braziliya tog`liginiig g`arbiy 

etagi g`arbda And tog`larining sharkiy etagi orqali wtadi. Ulka Argentina, Boliviya, Paragvay, 

Braziliya  xududida  joylashgan.  Tabiatining  asosiy  xususiyati  rel`efning  tekisligi,  tropik 

kontinental  iqlim,  savannalar  va  tropik  siyrak  wrmonlarning  keng  tarkalganligidadir. 

Ulkaning  joylashgan  wrni  platforma  qalqonlari  bilan  And  tog`lari  oralig`ida  meridian 

bwylab  chwzilgan  va  proterazoy  va  proterazoydan  keyingi  davr  chwkindi  jinslari  bilan 


 

44 


twlgan bukilmaga twgri keladi. Ulka iklimi sernam va quruk, fasllar keskin almashinib turadigan 

tropik iqlimdir. Iklimning kontinentallik belgisi Gran-Chakoda ayniqsa  yaqqol ifodalangan. 

Gran-Chakoda  wrtacha  oylik  hamda  yilning  issiq  va  salqin  fasllari  wrtasidagi  haroratlari 

farqigina ancha katta bwlib qolmasdan, materikadaga sutkalik haroratning eng katta farqi ham 

shu  erda  kuzatiladi.  Ulkada  ywllar  deyarli  butunlay  bwlmaganligidan  daryolar  katta 

transport  ahamiyatiga  ega.  Parana  va  Paragvay  daryolari,  shuningdek  faqat  yomg`irli 

davrlardagina  kichik  kemalar  qatnay  oladigan  irmoqlari  Gran-Chakoning  ichki  rayonlariga 

kiritiladigan asosiy ywllar bwlib xizmat qiladi. 

Wlkaning  shimoliy  va  sharqiy  suv  bosadigan  erlarda  katta  maydoni 

wsimliklari  qalin  va  hayvonlari  boy  bwlgan  botqoqlar  egallagan.  Daryolar  sohilidagi 

botqoqlarda  paka  deb  ataladigan  suvda  yashovchi  dunyodagi  eng  yirik  kemiruvchilar  bor. 

Quruqroq joylarda boy wsimliklari va baland daraxtlari wsadigan savannalarni uchratish mumkin. 

Gran-Chakoga kserofit tropik wrmonzorlar va butazolar xos. Gran-Chakoda past bwyli 

siyrak  wrmonlarda  daraxtlarning  qimmatbaho turlari kwp, shu jumladan  mashhur keracho 

daraxti bor. 

Aholi,  asosan,  sohilida  kebrocho  daraxti  jadal  kesib  olinadigan  daryolarga  yakin 

erlarda  yashaydi.  Lekin  bu  erlarda  ham  yillik  aholi  punktlari  ywk,  oilasi  bilan  wrmon 

kesuvchilarning kulbalari tez-tez uchrab turadi. Gran-Chakoda keyingi  yillarda obikor erlarda 

paxta va shakarqamish etishtirilmokda. 

 

La-Plata. Patagoniya. 

Bu  wlka  tropik  tekisliklardan  janubda  joylashgan.  Ulkaga  Braziliya  hududining 



bir  qismi,  butun  Urugvay  va  Argentinaning  shimoli-sharqi  kiradi.  U  La-Plata  kwrfazini  uch 

tomondan wragan va shimoli-sharkda Atlantika okeani qirg`og`iga tutashadi. G`arbda anchagina 

masofada  Kordilera  yoni  qirlari  chegara  bwladi.  Wlka  meridian  yunalishida  kata 

buxilmaning janubiy qismini egallagan va deyarli butun xududda relefi tekislikdan iborat. 

Faqat  janubda  va  janubiy-sharqda  platformaning  kadimgi  asosini  bir  qismi  er  yuzasiga 

chiqib,  sertepa  qirlarni,  past tog`larni hosil qiladi. Pampa Atlantika okeani tomonidan esadigan 

xavo  harorati  ta`sirida  bwladi  va  hududning  katga  qismida  sernam  subtropik  iqlimgya  ega. 

lekin  sharqdan  g`arbga  tomon  mikdori  sezilarli  darajada  kamayib  boradi.  Eng  kwp 

tarqalgan  subtropik  na  wrmon-dasht  wsimliklari  wrnini  madaniy  wsimliklirn  olgan 

chunki  Pampa  Janubiy  Amerika  materigining  aholi  eng  zich  wrnashgaya  chamla  wzlashtirilgan 

rayonlari  qatoriga  kiradi. La-Ilata  janubda Pampangshg  yassi  yuzasidan  balandligi  YuOOm  dan 

ham  oshadigan  va  kristal  jinslardan  tuzilgan  toglar  kwtarilib  turadi.  Bular  umumiy  nom 

bilan Pampa serralari deb ataluvchi S`erra-de neventan. S`erra-de-Tantil tog`laridir. Butun wlka 

uchun  subtropik  iklim  xos.  lekin  yog`in  miqdori  turli  joyda  turlicha.  Xududning  katta 

qismida  yog`in  yil  bwyi  bir  tekisda  taksimlangan  va  deyarli  xech  qachon  kurgokchilik 

bwlmaydi.  yana  garbda  :>sa  sgin  mikdori  500-300  mm  ga  tushib  qoladi.  Shu  bilan  birga 

japubi  garbda  yogiplar  taqsimotida  fasliylik  vujudga  keladi.  yil  davomida  yog`in  mikdori  juda 

notekis bwladi va yiddan-yilga keskin wzgarib turadi. Bu quruq g`arbiy rayonlar kuruq Pampa deb 

ataladi. 

Rarbga tomon borgan sari eg`in miqdori kamayibgina kolmasdan iklimning umumiy 

kontinentalligi xam oshib boradi. Butun wlkada yoz juda issiq keladi, shimatiy qismlarda eng issik 

oyning wrtachaharorati +27S, janubiy rayonlarda esa+23.+24S. 

Wlkada sharkdan g`arbga tomon yillik yog`in mikdorning kamayishiga mos ravishda tuproq-

wsimlik  koplami  xam  wzgaradi.  Daraxtlardan  bambuklar  kwpchilikni  tashkil  etadi.  butalardan 

paragvay  choyi  tarkalgan.  Xayvonot  dunyosp  ham  saklanib  qolgan.  Xayvonlardan 

tuyoklilar  bilan  dashglarning  yirik  kushlari  kwp.  Hozirda  turli  kemiruvchilar  paYdo  bwlgan, 

kushlardan kizil g`oz, qarqara, loyxwrak va boshkalar yashaydi. 

Patagoniya-  Janubiy  Amerikaning  Argsntinaning  joylashgan  janubi-sharkiy  qismiga 

aytiladi.  Bu  40*  janubyy  kenglikdan  janubda  joylashgan  dunyodaga  yagona  qurg`okchil 

wlkadir. Patagoniyada kattik bargli wtlar. tikanli butalar bilan qoplangan. deyarli suv ywq. aholi 

juda siyrak bwlgan bir xil plato kwplab kilometrlarga 

chwzilgan.  Patagoniya  platosining  yuza  kismi  gorizontal  yotgan  yosh  chwkindi  jinslar 

qatlamlari  va  twk  rangli  bazal`t  lavalari  bilan  koplangan.  Bu  jinslar  er  yuzasiga  yakin 

joylashgan kadimgi fuidamentni qoplab  yotadi. Patagoniya kirgoklari okeanga balandligi YuOm 

ga  etadigan  va  undan  xam  ortirok  bwlgan  tik  jarliklar  hosil  kilib  tushgandan  kemachilik  uchun 

noqulay.  Er  yuzasi  okeandan  uzoqlashgan  sari  kwtarilib  boradi  va  Patagoniyaning  ayrim  tog 

massivlari  1500m  ga  etadi.  Patagoniya  pla'yusi  fakatgina  sharqda  tik  tushmasdan  garbda  xam. 

And toglari etagida joylashgan And oldi botig`iga  ham  tik  tushadi.  Bu  botiqda  muzlik  kwllari 

kwp  va  er  yuzasida  morsna  mahsulotlari  uyulib  yotadi.  And  tog`larning  tarmoklari  botikni 



 

45 


aloxida-aloxida  kismlarga  bwlib  yuborgan.  Patagoniya  platosining  iklimi  kuruq.  Bu  kengliklarga 

yogishsh garbiy shamollar keltiradi, lekin wlkani shamollardan And toglari twsib turadi. And 

tog`lardan oshib wtib isshtdi va yog`in bermaydi. Iklimning kurukligiga ikkinchi sabab Janubiy 

Amerikaning  janubiy-sharkiy  kirgoklari  yak.inidan  wtadigan  sovuk.  Folklend  oqimidir.  Yoz 

Patagoniyaning  shimolida  issik,  janubida  esa  salkin  keladi.  Yanvarnimg  wrtacha  xarorati  +240. 

wsimliklardan chalov, betaga. janubda mox, lishayniklar wsadi. Ulkada axolining kamligi va uning 

xwjalik  jixatidan  deyarli  wzlagarmaganligi  sababli kwp  yovvoyi  xayvonlar  yaxiti sakdangan.  Xozirgi 

vakggacha pumachar uchraydi. Kuigshrdan tuyaqush, Yirik kondorlar va kolibrilar uchrab turadi. 



Katalog: lektions -> geografiya -> uzb
uzb -> Sizga tavsiya etilaёtgan ma`ruza matnlari Tuproqshunoslik faniga mansub bo`lib, undagi
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`lim vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> MA’ruzalar matni mavzu: kirish. Topografiya va kartografiya fanlarining maqsadi va vazifalari Reja
uzb -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika

Download 1 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling