Nino Nijaradze Keysi Makleyn


Download 2.82 Kb.

bet2/10
Sana09.02.2017
Hajmi2.82 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Avtoritar – bu zaman “oyunun” qaydalarını  hər vaxt 
müəllimlər təyin edirlər. Dərs müəllim tərəfi ndən hazırlanan 
plana  əsasən aparılır, bütün dərs komponentlərini müəllim təyin 
edir. Onun əsas funksiyası bilik verməkdir. Müəllim tərəfi ndən 
şagirdlərin davranışına  nəzarət yüksəkdir, şagirdlərə tabe olmaq 
həvalə olunur. 
Xaotik – bu zaman dərs qaydaları və çərçivələri seçilməyibdir. 
Müəllim tərəfi ndən şagirdlərin davranışına nəzarət aşağıdır, onun 
şagirdlərlə xoş və dostcasına münasibəti vardır. Buna uyğun olaraq, 

17
şagirdlər dərs prosesi zamanı məhdud deyillər, amma belə şərtlərdə 
konkret məqsədi anlamaq və ardıcıllıqla yerinə yetirmək çətindir.
Dərs mürəkkəb prosesdir, onda eyni zamanda təxminən, 20-dən 
40-a qədər uşaq iştirak edir. Onlardan hər birinin fərqli maraqları, 
imkanları, fərdi xüsusiyyətləri vardır. Müəllimin qarşısında məsələ 
durur: o, hər bir şagirdin cəlb olunmasını  təmin etməli, yaradıcı 
kəşfl ərə imkan yaradan mühiti yaratmalı və eyni zamanda intizamla 
əlaqədər pozuntuları aradan qaldırmalıdır. Müəllim buna necə nail 
olmalıdır?
Nə zaman ki, müəllim  şagirdlər üçün etimadla təchiz 
edilmiş bir şəxs və eyni zamanda əsl tərəf müqabili, həmsöhbət 
və  əməkdaşdırsa, o zaman dərsdə davam edən fəallıqlar zamanı 
şagirdlər dərs prosesinin həmiştirakçıları və həmmüəllifl əridirlər, 
belə halda, intizam pozuntularına az-az təsadüf edilir. Dərs 
qaydalarının yerinə yetirilmə  məsuliyyəti o zaman artır, nə 
zaman ki, şagirdlər özləri onların hazırlanmasında iştirak ediblər. 
Məsələn, bu qaydalar, qrup işi zamanı davranış çərçivəsinə aid ola 
bilər. Şagirdlərin ideyaları, maraqları, meylləri dərs fəallığının və 
məqsədlərinin seçilməsinə təsir göstərdikdə, onlar özlərini səriştəli 
hiss edirlər və bu zaman daxili məsuliyyət hissi də dərindir. Əgər 
dərsdə hər bir şagirdin öz imkanlarını və maraqlarını nəzərə alan 
rolu vardırsa (bax, dərs I), bununla o, qrup üçün ümumi məqsədin 
əldə edilməsi məsuliyyətini bölüşdürür, müvafi q olaraq onun 
motivasiyası da yüksəkdir və qrup məsuliyyət hissi də inkişaf 
edir.
Vacibdir ki, müəllim  şagirdlərin sərbəst hərəkətlərini (məs., 
dərsin mövzusu ilə əlaqədar əlavə informasiyanın tapılması, sərbəst 
şəkildə tapılan problemin həlli yolu) həvəsləndirsin; eləcə də, əgər 
dərsdə  hər bir şagirdin imkanı varsa ki, cəsarətlə öz mövqeyini 
bildirsin və onun əksəriyyətin  fi krindən fərqlənən  fi kri hörmətlə 
dinlənilsin və nəzərə alınsın, bu zaman etiraz etmək ehtimalı da az 
olacaqdır.
Belə bir yanaşma xüsusilə də, yeniyetmə yaşlarında vacibdir, 
nə zaman ki, tələbatlar kəskinləşir və razı qalmadıqda, bir çox 
hallarda, xoşagəlməz hərəkət növü özünü göstərir.

18
Şagirdlərin keçid yaşlarına  keçmələri ilə birlikdə  müəllimlərin 
də şikayətlərinin eşidilmə halları az deyildir:
“Sinfi mi tanıya bilmirəm!”

“Qabaqlar asanlıqla tabe olurdularsa, indi heç nə eşitmək 

istəmirlər!”
Dərsdə  şagirdlərin sərbəstlik dərəcələri aşağıdırsa, onların 
hərəkətləri hər zaman müəllim tərəfi ndən nəzarət olunursa,  belə 
bir şərtlərdə özünə nəzarətin daxili mexanizmlərinin formalaşması 
barədə söhbət etmək mümkün deyil. Araşdırmalar sübut edirlər ki, 
avtoritar ailələrdə tərbiyə olunan uşaqlar aqresiyaya meyllidirlər, 
özlərini aşağı qiymətləndirirlər və insanlarla effektiv münasibət 
bacarığı ilə seçilmirlər.
Sağlam dərs mühitini yaratmaq üçün, müəllimin dərsi necə 
planlaşdırmağı  və  şagirdin onu necə  mənimsəməyi vacibdir. 
Avtoritar idarə üslubundan fərqli olaraq, sinif idarəsinin demokratik 
üslubu halında, müəllim də,  şagird də eyni şəkildə  dərsdən razı 
qalırlar.  Əgər müəllimin tələbləri  şagirdlərin fərdi imkanları  və 
ehtiyaclarına uyğun gəlirsə və əgər çox çətin və ya əksinə, asan 
deyilsə, o halda, bu, mümkündür. Məs., qrup üçün ümumi məsələni 
yerinə yetirməkdə tapşırığı tez bitirən  şagird üçün əlavə  məsələ 
vermək və yavaş  işləyən  şagird üçün çox vaxt ayırmaq. Fərdi 
irəliləyişi nəzərə almaqla hər bir şagird tərəfi ndən alınan nəticənin 
elə qiymətləndirilməsi ki, şagird özünün, eləcə  də başqalarının 
nailiyyətlərini yaxşı anlaya bilsin. Belə bir yanaşma isbat edir ki, 
müəllim hər bir şagirdin nailiyyəti ilə əlaqədar məsuliyyəti dərk edir 
və onun üçün  hər bir şagirdin dərsdən razı qalmağı önəmlidir.
 Xoş abu-hava və  dəstək göstərən mühit şagirdin 
imkanlarının maksimal təzahürü üçün və yaradıcı, aktiv şəxsin 
formalaşması üçün başlıca şərtlərdən biridir. Bunun üçün müəllimin 
şagirdlərə qarşı müsbət rəftarı, eləcə də şagirdlər arasında sağlam 
münasibətlərin olması vacibdir. Qeyd olunanı  təmin etmək üçün 
müəllim şagirdlər tərəfi ndən qarşılıqlı dəstək cəhdini həvəsləndirə 
bilər; məs. qeyd edə bilər: “afərin sənə, Qiorqi, Sabaya məsələnin 
həlli yolunu tapmaqda köməklik etdin! ”   
Dərsin maneəsiz aparılması və xoşagəlməz hərəkətlərdən uzaq 
olması üçün vacibdir ki, müəllim  hətta  şagirdlə  fərdi işi həyata 
keçirdikdə belə, bir bütöv olaraq qrupa diqqətini cəmləşdirsin. 

19
Bunun üçün müəllimin hər hansı bir şagirdlə çalışdığı zaman bütün 
qrupa təlimat verilə bilər ki, onlar nə etməlidirlər.
Müəllim ikitərəfl i  etimadı, etirafı, bərabərhüquqluluğu 
dəstəkləyən mühiti yaratmağa cəhd göstərdikdə, istənilən 
xoşagəlməz hərəkət yanlış  tərbiyəyə, valideynlərə  və ya ətraf 
şərtlərə yazılmadıqda və müəllimə, yoldaşlarına doğru “qeyri-
demokratik” hərəkət kimi yazıldıqda,  şagirdin məsuliyyət hissi 
dərinləşir, onun özünü nəzarət mexanizmləri güclənir və buna 
uyğun olaraq, xoşagəlməz hərəkətin təzahür olunması ehtimalı da 
azalır.
Siz artıq bu fəslin  əvvəlində verilən bütün suallara 
cavab verə bilərsiniz. Suallara qayıdın və cavab verin.
 
Əsas nəticələr və tövsiyyələr:
Sağlam dərs mühitini təmin etmək üçün ən optimal və 
• 
effektivi sinif idarəçiliyinin demokratik üslubudur;
Sinif idarəetməsinin demokratik üslubu şagirdlərin dərs 
• 
proseslərinin planlaşdırılması və həyata keçirilməsində 
aktiv həmiştiraklarını, onların yanaşmalarının və 
məsuliyyət hisslərinin inkişafına dəstək göstərməyi 
nəzərdə tutur;
Şagirdlər dərs fəallıqlarının, məqsədlərinin, 
• 
qaydalarının hazırlanmasında fəal iştirak etdikləri 
zaman onların ümumi məqsədə çatmaq üçün hər 
birinin öz rolu və məsuliyyəti var, bu, həm qrup, eləcə 
də fərdi məsuliyyətin inkişafına dəstək göstərir;
Bərabərhüquqluluğa, 
əməkdaşlıq yanaşmasına 
• 
əsaslanan dərs, şagirdin fərdi inkişafına dəstək göstərən 
ən yaxşı vasitədir.
 

20
Dərs vaxtının idarə edilməsi
Bu fəsli oxuduqdan sonra siz biləcəksiniz:
Dərsin vaxtının düzgün idarəsi niyə əhəmiyyətlidir;
Dərs vaxtından qənaətlə necə istifadə edək;
Şagirdlərdə  dərsin vaxtının effektiv istifadəsi bacarığını 
necə inkişaf etdirək.
Aşağıda verilən suallarla tanış olun və cavabların üzərində 
düşünün:
Sizin  fi krinizcə, 45-dəqiqəlik dərs  ərzində birbaşa dərs 
1. 
prosesinə təxminən neçə dəqiqə vaxt sərf olunur?
Dərsin vaxtının qənaətsiz sərf edilməsi hansı nəticəni verə 
2. 
bilər?
Şagirdləri hansı üsulla həvəsləndirə bilərik ki, onlar dərs 
3. 
vaxtını faydasız yerə xərcləməsinlər?
Gözlənilməyən hallarda vaxtın itirilməsini minimuma 
4. 
endirmək üçünü nə etməliyik?

21
*****
Müəllimlər hər zaman vaxt azlığından şikayət edirlər. Onlar 
hesab edirlər ki, şagirdlərin tədris planı ilə nəzərdə tutulan materialı 
mənimsəməkləri üçün bir çox hallarda, vaxt kifayət etmir. Bunun 
üçün də dərsdə vaxtın optimal istifadəsinə çox böyük əhəmiyyət 
verilir. Tədqiqatlar göstərirlər ki, dərs vaxtının ən azı 10 %-i sinfi n 
idarə məsələlərinin həll olunmasına sərf edilir ki, müəllim tədris 
üçün lazımi şərtlərin yaradılmasını təmin edə bilsin. Bununla belə, 
dərsdə hər zaman gözlənilməyən hadisələr yarana bilər (dəhlizdə 

22
səs-küy, sinfi n qəfi l qonağı, şagirdin intizamsız davranışı), hansılar 
ki, müəllimin və şagirdlərin diqqətini tələb edirlər. Belə bir halda, 
dərsə ayrılan vaxt daha da azalır. Sadə riyazi hesablama kifayət 
edir ki, hər dərsdə itirilən iki dəqiqə belə, ilin sonunda itirilmiş 
satlara bərabər olduğunu bizə sübut etsin. Dərs vaxtının itirilməsi 
iki çox ciddi nəticəyə səbəb olur:
Hədər yerə vaxt sərf olunan dərsdə daha çox intizam 
1. 
problemləri var, nəinki düzgün vaxt bölgüsü olan dərsdə;
Dərs vaxtının itirilməsi birbaşa  şagirdlərin akademik 
2. 
nailiyyətlərində özünü göstərir.
Bunun üçün də bilməliyik ki, vaxtın itirilməsini minimuma 
qədər necə azaldaq.
İlk növbədə, nəzərə almalıyıq ki, vaxtın səmərəli istifadəsi 
şagirdlərin maraqlarına aiddir. Doğrudur, onlar qaydanı pozurlar, 
diqqəti yayındırırlar və daha çox əylənməyə meyllidirlər, amma 
bu onu bildirmir ki, onların maraqlı və faydalı iş görmək istəkləri 
yoxdur. Şagirdlərə hiss etdirmək lazımdır ki, onlar bu gün öz işlərini 
uğurla yerinə yetirdilər. Onların bu tələbatını çox yaxşı istifadə edə 
bilərik ki, şagirdləri öz həmfi kirlərimizə çevirə bilək.
İnandırmaq
1. 
Söhbətlə, diskusiya ilə, izahatlar və misallarla şagirdi 
inandırmağa çalışmalıyıq ki, dərs vaxtını optimal şəkildə istifadə 
edək.  Əlbəttə ki, bu onu bildirmir ki, bu gündən etibarən  şagird 
dərsdə bir dəqiqəni də boş keçirməyəcəkdir, amma biz nail ola 
bilərik ki, şagird bizim tələbimizin zərurətini anlasın. Gələcəkdə 
vaxtın qənaətli istifadəsi ilə  əlaqədar bizim ciddi və tez-tez 
xatırlatmalarımız, sadəcə təkid olaraq qəbul edilməyəcək və daha 
az etirazlara səbəb olacaqdır.
  Bu mövzunun vurğulanması və şagirdlər üçün vaxtın idarə 
edilmə bacarığının işlənib hazırlanması üçün sadə sorğu anketi çox 
faydalı ola bilər. Məsələn:

23
Ad 
Tarix
Bu günkü dərsi düşünün və çalışın ki, səmimi olaraq sualları 
cavablandırasınız:
1. Dərs davam edir                  dəqiqə.
2. Mənim fi krimcə, bu gün dərsdə səmərəsiz              dəqiqə 
vaxt sərf etdim.
3. Razılaşdığın bəndləri qeyd et.
Mən işləmirdim ......
İlk 5 dəqiqə
• 
İlk 10 dəqiqə
• 
Son 5 dəqiqə
• 
Sərbəst yazı  zamanı
• 
Başqaları mətni oxuyan zaman
• 
Diskusiya zamanı
• 
Qrup işi zamanı
• 
Başqa (özün əlavə et)
• 
4. Bu gün mən yaxşı çalışırdım, nə zaman ki,      
   
Diqqətim çox tez dağılır, nə zaman ki, 
5. 
________________________________________
Vaxtı çox yaxşı istifadə edərəm, əgər
6. 
________________________________________
Müəllimə məsləhət verərdim ki,
7. 
________________________________________

24
Belə bir anketin doldurulması xüsusilə elə bir dərslərdən sonra 
əhəmiyyətlidir, nə zaman ki, müəllimin fi krincə, adi vaxtdan fərqli 
olaraq hədər yerə çox vaxt xərcləndi. Konkret sinif və  dərsin 
ehtiyaclarına uyğun olunması üçün sualları dəyişdirmək olar, lakin 
məqsəd dəyişməz qalır – şagirdlərə vaxtın əhəmiyyətini və onların 
məsuliyyətini  xatırladaq  ki, dərsdə vaxt səmərəli keçməlidir.
II. Maraqlandırmaq
Təcrübəli müəllimlər bir çox fərqli üsullara müraciət edirlər ki, 
şagirdlərin vaxtı düzgün istifadə etməklərinə stimul versinlər. Bu 
məqsədlə istifadə edə bilərik, məsələn:
10 saniyəlik yarışmadan
• 
Müəllim təlimat verir: “uşaqlar, mən 10-dan 1-ə  qədər 
sayıram və gəlin görək, 10 saniyədə siz kitablarınızı, dəftərlərinizi 

25
və  qələmlərinizi partanın üstünə qoya biləcəksinizmi”. Bu 
qısamüddətli yarışmanın nəticəsi 3-4 dəqiqə qənaət edilmiş vaxt 
və həvəsləndirilmiş, enerji ilə dolu şagirdlərdir;
Yeni rekorddan
• 
Müəllim  şagirdlərə xatırladır ki, əvvəlki qaydaya uyğun olaraq 
20 saniyədə dərsə hazırlaşsınlar (və ya partanı səliqəyə salsınlar və 
s.). Bu gün onlar çalışmalıdırlar ki, öz rekordlarını yaxşılaşdırsınlar. 
Şagirdlər üçün yarışmanın özü həvəsləndirici rol  oynayır və nəticə 
üçün onlara mükafatın təklif edilməsi vacib deyil;
Həvəsləndirici fəallıqdan
• 
Bütün problematik anlarda şagirdlərə kifayət edilən vaxtdan 
çox vaxt ayıraq (məsələn, qrup işindən sonra partalarına qayıtmaq 
üçün 2 dəqiqə) və eyni zamanda xəbərdar edək ki, bu andan qənaət 
edilən saniyələr və dəqiqələr “həvəsləndirici fəallıq vaxtına” əlavə 
edilir. “Həvəsləndirici fəallıq”  şagirdlər üçün xüsusilə sevimli 
fəallıqdır (məs., oyun, kompüterlə iş, yarışma), hansını ki, müəllim 
sinifl ə razılıq  əsasında seçir və bunun üçün şagirdlər bütün gün 
və ya həftə  ərzində “dəqiqələri yığırlar”, çünki “həvəsləndirici 
fəallıqlar” da dərs məqsədlərinə xidmət edirlər.
Hesab edilə bilər ki, müəllim tərəfi ndən əliaçıq şəkildə ayrılan 
vaxt hədər yerə  xərclənmir və  şagirdlərə  də stimul verilir ki, 
tələssinlər.
III. Müəllimin nümunəsi
Bütün yuxarıda sadalanan vasitələr yalnız o halda öz bəhrəsini 
göstərə bilər, əgər şagird müəllimin şəxsi nümunəsi əsasında inanır 
ki, dərs vaxtı  nə  qədər dəyərlidir. Müəllim özü intizamlılıq və 
təşkilatçılıq nümunəsi olmalıdır. Əgər biz özümüz gecikiriksə, bir 
neçə dəqiqə dərslik axtarırıqsa və şagirdlərin tapşırıq dəftərlərini 

26
tapa bilmiriksə, o zaman vaxtın qənaətli istifadəsi haqqında uzun-
uzadı söhbətin heç bir faydası ola bilməz.  Ən böyük təhlükə o 
zaman yaranır, nə zaman ki, bizim planımız özünü doğrultmur. 
Bir çox hallarda, müəllim  əvvəlcədən fəallıq üçün düzgün vaxtı 
hesablaya bilmir və ya fəallıqdan biri ixtisara düşür. Məsələn, 
ümid etdiyimiz maqnitofon işləmir. Şagirdlər hiss etməməlidirlər 
ki, müəllim dərsin son 10-15 dəqiqəsində axtarır ki, vaxtı necə 
tamamlasın. Bu cür hallar üçün mütləq ehtiyatda planımız olmalıdır. 
Bu, həmin fəallığın təşkil edilmiş başqa variantı da ola bilər və 
ya dərs məqsədilə əlaqədar tapşırıqlarını tez bitirən şagirdlər üçün 
əlavə fəallıq da ola bilər.
Müəllimin bütün cəhdlərinə baxmayaraq, elə bir hallar olur ki, 
dərsin gedişatını gözlənilməyən hallar pozur. Məsələn, qəfi l qonaq, 
qonşu sinifdən səs-küy , şagirdin direktorun otağına çağırılması 
və s. Müdiriyyətlə  və ya həmkarlarla razılıq nəticəsində  belə 
bir halların bir qisminin qarşısının alınması mümkündür. Qalan 
hallarda, yalnız onu edə bilərik ki, dərsin dayandırılmasına səbəb 
olan qarışıqlığı minimuma endirək və çalışaq ki, şagirdlərin 
diqqətləri maksimal olaraq fəallığa cəmləşdirilmiş olunsun.
Siz artıq bu fəslin əvvəlində verilən bütün suallara cavab 
verə bilərsiniz. Suallara qayıdın və cavab verin.

27
Əsas nəticələr və tövsiyyələr:
Dərs vaxtının düzgün idarə edilməməsi nəticəsində 
• 
intizam problemləri və şagirdlərin akademik nəticələrinin 
pisləşmə halları qeyd edilir;
Müəllim vaxtın effektiv idarə edilməsini  şagirdlərin 
• 
yardımı və iştirakı olmadan həyata keçirə bilməz. Bunun 
üçün də, müəllim çalışmalıdır ki, diskusiya, sorğu anketi 
və müxtəlif fəallıq vasitəsilə şagirdləri bu prosesə cəlb 
etsin;
Öz hərəkətləri və  dərsin effektiv planlaşdırması ilə 
• 
müəllim özü vaxtın qənaətlə istifadə nümunəsini 
göstərməlidir;
Gözlənilməyən hallarda müəllimin əsas məsələsi odur ki, 
• 
bu vəziyyətlə yaranan qarışıqlığı minimuma endirsin və 
qısa müddət ərzində şagirdlərin diqqətini işə qaytarsın. 

28
Dərsin mərhələləri
Bu fəsli oxuduqdan sonra siz biləcəksiniz:
Dərsin effektiv şəkildə başlanılması və bitirilməsi nə 
deməkdir;
Dərsin birinci dəqiqələrindən iş mühitini necə 
yaratmalıyıq;
Fəallıqdan fəallığa keçən zaman vaxtın itirilməsini 
necə azaldaq;
Dərsin yekun mərhələsindən hansı  məqsədlə istifadə 
etməliyik.
Əhvalat
 
Zəng çalındı. Müəllim dayanıb və şagirdlərə baxır, hansılar 
ki, yavaş-yavaş sinfə daxil olur, yoldaşlarının partalarının yanında 
durub dəhlizdə başladıqları söhbətlərini davam etdirir, sonra 
öz partaları arxasına  əyləşib sakit şəkildə çantada lazımi dəftər 
kitablarını axtarmağa başlayırlar. Belə vəziyyətdə dərsin ilk 5-10 
dəqiqəsi tamamilə faydasız keçir. Problem yalnız vaxtın itirilməsin 
də deyil, eləcə  də  dərsin ritmindədir, çünki şagirdlərin iş abu-
havalarını bir çox hallarda ilk dəqiqələr müəyyənləşdirir.

29
Şagirdlər məmnuniyyətlə sinfə  həmin qeyri-iş  əhval 
ruhiyyəni keçirirlər, hansı ki, tənəffüsdə onlarda yaranmışdır.
 
Bunun qarşısını almaq üçün müəllim sinifdə 
iş mühitini yaratmağı bacarmalıdır. Elə bir 
davranış qaydaları və ya tələblərini hazırlamaq 
lazımdır ki, hansılar ki, bütün dərslərin 
əvvəlində  təkrarlanır,  şagirdlər üçün tanışdır 
və  əqli və emosional cəhətdən yeni dərsə 
hazırlaşmağa kömək edir.  Bu qaydaların 
şagirdlərlə birlikdə  işlənilməsi daha yaxşı 
nəticə verir. Bu qaydalar bütün müəllimlər 
üçün fərdi ola bilər, amma mütləq məktəbin 
daxili qaydalarına mübafi q olmalıdır. Bir neçə 
məsləhəti nəzərə alaq: 
  bax səh. 65  

30
Zəng vurulana qədər sinfə keçin, lövhəni,  əyani vəsaitləri 
• 
hazırlayın,  maqnitofonu yoxlayın, dərs üçün lazımi resursları 
yoxlayın (məsələn, sınaq üçün lazımi material). Sizin 
məqsədiniz ondan ibarət olmalıdır ki, zəngin vurulan anından 
etibarən, sinifdə  təkcə  fi ziki  şəkildə olmayasınız, eləcə  də 
orada iş mühitini yaratmış olasınız. Bununla şagirdlərə dərsə 
necə məsuliyyətlə yanaşmağınızı və öz dəqiqliyinizi nümunə 
göstərmiş olursunuz;
Şagirdlərlə sinif otağına daxil olan kimi salamlaşın, dərs 
• 
üçün lazım olacaq tapşırıq dəftərlərini və ya digər materialı 
paylayın; bu vaxtı onların suallarına cavab vermək, fərdi 
problemlərin müzakirəsi, ümumi icmal üçün ayırın, hansılar 
son nəticədə, müəllim və şagirdlər arasında xoş əhval-ruhiyyə 
və münasibətlər üçün imkan yaradacaqlar;
Bir çox problemin qarşısının alınması üçün yaxşı olardı ki, 
• 
şagirdlər sinif otağına daxil olan kimi onlardan öz yerlərini 
tutmağı xahiş edəsiniz. Bununla onların tənəffüs zamanı 
başladıqları problemlərinin sinifdə davamının qarşısını almış 
oluruq. Hər bir şagirdin dərhal öz yerini tutması  tələbi dərs 
zamanı və dərs prosesində onların diqqətlərinin cəmləşdirilməsi 
üçün ən yaxşı vasitədir;
Şagidlərin  diqqətinin cəmləşdirilməsində sizə kömək edən 
• 
üsullardan biri sizin tələblərinizin  əvvəlcədən lövhəyə 
yazılmasıdır. Bu, belə bir növdə ola bilər:
 Kitablarınızda səh. 42-ni açın;
 Yoxlanış üçün ev  tapşırığı dəftərlərinizi açın;
 Bugünkü 
dərsin mövzusunu dəftərə yazın.
Tənəffüsü və dərsi bir-birindən məhz iş abu-havası fərqləndirir. 
• 
Bu abu-hava şagirdin sinif otağına daxil olduğu andan 
yaranmalıdır. Lövhədə  və ya partalarda onları  qısa, sadə 
tapşırıqla qarşılamalıyıq. Bu qısa tapşırığın məqsədi ondan 
ibarətdir ki, şagirdlər dərsin  əsas hissəsi üçün hazır olsunlar, 
ola bilsin ki, şagirdlərə keçilən materialı xatırladacaq və yeni 
mövzu üçün mənbə hazırlayacaq tapşırıqdan istifadə edək. 

31
Həmin fəallıq maraqlı və həvəsləndirici olmalıdır ki, şagirdlərin 
diqqətlərini sinifxarici maraqlardan dərs mövzusuna keçirə 
bilsin. Eyni zamanda, tapşırıq həddən artıq sadə olmalıdır ki, 
şagird qısa müddət ərzində sərbəst və ya cütlüklərdə onu yerinə 
yetirə bilsin. Nəzərə alın ki, bu, şagirdin biliyini yoxlamaq 
məqsədini daşıyan adi bir test deyil. Bizim əsas məqsədimiz 
vaxtın faydasız keçirilməsinin qarşısını almaq və şagirdi dərs 
prosesinə  cəlb etməkdir. Dərs məqsədindən irəli gələrək, belə 
bir tapşırığı  fi kirləşmək çətin olmayacaqdır. Ola bilsin ki, 
şagirdlərdən xahiş edək:
Mövzu ilə əlaqədar sitat, atalar sözü və ya sadə düstur 
üzərində düşünsünlər;
Əvvəlki gün keçilən materialdan 4 suala cavab 
versinlər;
Yeni dərs  ətrafında artıq nəyi bildiklərini bir neçə 
bənddə sadalasınlar;
Başlığından, şəklindən (və ya şəkillərindən), mətndən 
toplanılan  əhəmiyyətli ifadələrinə  və ya digər növ 
göstərişlərə əsasən yeni dərsin nə barədə olacağını ehtimal 
etsinlər;
Üç səbəb adlandırsınlar (məs., praktiki tətbiq), hansına 
əsasən bu mövzunun öyrənilməsi vacibdir (və ya vacib 
deyil);
Qısa qəzet məqaləsi oxusunlar (və ya məqalədən 
bir parça), məsələn, o ölkə barədə, hansını öyrənməyə 
başlayırıq;
Ev tapşırığını yerinə yetirdikdə hansı problemlə 
üzləşdiklərini sadalasınlar (cütlüklərdə yerinə yetirilə 
bilər);
Hər hansı krosvord, tapmaca, həvəsləndirici məsələni 
yerinə yetirsinlər.
 Bu 
tapşırıqların düşünülməsində müəllimin fantaziyasına 
tam yer verilir. Qeyd olunmalıdır ki,  bu zaman yerinə yetirilən 
tapşırıq üzərində xırdalıqlarına qədər düzəlişlərin aparılması vacib 

32
deyil.  Əsas odur ki, şagirdin tapşırığı yerinə yetirdiyinə inanaq. 
Əgər  şagird tapşırığa diqqətlə yanaşsa, o zaman məqsədimizə 
nail olmuş olarıq, şagird dərs prosesinə cəlb olunub, yəni ki, dərs 
başlayıbdır.
Fəallıqdan fəallığa keçid
Fəallıqlar məntiqi cəhətdən bir-biri ilə bağlı olduğu zaman, bu 
proses, müqayisədə, daha fəsadsız  şəkildə keçilir. Bu halda, 
şagirdlər üçün bir fəallıqdan digərinə keçid çətinlik yaratmır, 
müəllimin təlimatı da müqayisədə sadədir və az zaman tələb 
edir. Yaxşı planlaşdırılmış dərs zamanı da sinfi n təşkili məsələləri 
müəyyən zaman tələb edir. Məsələn, sinif sərbəst işi yerinə yetirdi 
və növbəti fəallıq isə, qrup işini nəzərdə tutur. Bu, öz növbəsində, 
şagirdlərin hərəkətlərini, ola bilsin ki, stulların yerdəyişməsini 
də  nəzərdə tutsun. Əgər gerçəklikdə, bu işlərə 1-2 dəqiqə vaxt 
lazımdırsa,  şagirdlər buna daha artıq vaxt sərf edə bilərlər. Bu 
problemin qarşısını almaq üçün bir neçə addım atmaq olar:
Aydın şəkildə təlimat verək və bütün növ prosedurları yerinə 
• 
yetirmək üçün verilən vaxtı mütləq təyin edək;
Həmin zaman müəllimin harada durmasının çox böyük 
• 
əhəmiyyəti vardır. Müəllim ayaq üstə olmalı  və    şagirdlərin 
nə etdiyinə  nəzarət etməlidir. Müəllimin fəal diqqəti vaxtın 
faydasız sərf edilməsinə qarşı ən effektiv vasitədir;
Bu zaman şagirdlərin suallarına cavab vermək (məs., əvvəlki 
• 
və ya yeni tapşırıqla  əlaqədar) məqsədəuyğun deyil, çünki 
keçid mərhələsi, idarəçilik nöqteyi-nəzərindən,  ən mürəkkəb 
anlardan biridir və bu zaman, diqqət, yaranan çətinliklərin tez 
həllinə yönəlməlidir. Sualları cavablandırmağı, yaxşı olardı ki, 
şagirdlərin dinləmək üçün hazır olduqları vaxta saxlayaq.
        

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling