Nino Nijaradze Keysi Makleyn


Download 2.82 Kb.

bet5/10
Sana09.02.2017
Hajmi2.82 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Qaydalar
Davranış qaydalarının hazırlanması ilk baxışdan göründüyü 
kimi asan deyil. İlk öncə, nəzərə almaq lazımdır ki, bu qaydalar 
müəyyən vaxt ərzində şagirdlərin hərəkətlərini tənzimləməlidirlər. 
Bunun üçün də məntiqi olardı ki, onların hazırlanmasında mühüm 
rolu məhz  şagirdlər yerinə yetirsinlər.Bu qaydaların müəllim və 

67
şagirdlərin əməkdaşlıqlarının məhsulu olduqda, davranış qaydaları 
çox nəticəli olur. Bu zaman şagirdlərin məsuliyyət hissi də artır. 
Qaydaların hazırlanma prosesinin düzgün aparılması üçün mütləq 
yadda saxlamalıyıq ki:
qaydaların sayının 4-6-dan çox olmaması yaxşı olardı. Bundan 
1. 
çox qaydanı yadda saxlamaq şagirdlər üçün çətindir və 
müəllim üçün də onları həyata keçirmək çətindir. Arzu olunur 
ki, ümumi məktəb qaydalarından və yaxud da şagirdlərin 
davranış məcəlləsində nəzərə alınan tələbləri təkrar etməkdən 
boyun qaçıraq, çünki onlara sözsüz ki, riayət etmək bütün 
şagirdlərdən tələb olunur;
əlbəttə ki, qaydalar müsbət forma ilə formalaşdırılmalıdır, yəni 
2. 
“yox”, “olmaz”, “qadağandır” sözlərindən boyun qaçıraq. Eləcə 
də, qaydanın müəllimə də aid edilməyi yaxşı olardı. Məsələn, 
“dalaşmayın” qaydasının əvəzinə belə bir qayda işlədə bilərik: 
“münaqişələri sülh yolu ilə həll edək”;
qaydalar aydın və konkret tərtib olunmalıdırlar. Məsələn, 
3. 
“yaxşı davranış”, “qaydasız”, “çoxlu pozuntular” kimi ifadələr 
karıxdırıcı ola bilər, çünki şagirdlər bu ifadələrə müxtəlif şərhlər 
verə bilərlər. Bununla belə, konkret qaydalara bir kifayət qədər 
ümumini də artırmaq mümkündür, hansı ki, digər qaydaların 
arxasında qalan bütün bu aspektləri əhatə edir. Məsələn, “həm 
özümüzə, eləcə də başqalarına hörmət edək”;
konkret və ya ümumi olmasına baxmayaraq qaydanı mütləq 
4. 
izah etmək və ciddi müzakirə etmək lazımdır ki, şagirdlər 
onu mənimsəyə bilsinlər. Onlar dəqiq anlamalıdırlar ki, bu 
qayda nəyi nəzərdə tutur və onun pozuntusu hansı  nəticələri 
göstərə bilər. Dərslərin başlanılmasının ilk 2-3 həftəsi ərzində 
qaydaların müzakirəsinə tez-tez qayıtmaq lazımdır, məsələn, 
diskusiya təşkil etmək olar. Qaydanı  nə  qədər aydın  şəkildə 
izah etsək də,ona dəfələrlə qayıtmaq  və şagirdlərə xatırlatmaq 
lazımdır. Bütün bunlar kifayət qədər çox zaman tələb edir, lakin 
şübhəsiz ki, sərf edilən vaxt il boyu çoxlu intizam pozuntusunun 
qarşısının alınması ilə öz nəticəsini verir;

68
əgər şagirdlər qaydaları mənasız hesab edirlərsə, o zaman onlara 
5. 
riayət etməyəcəklər. Onlar bilməlidirlər ki, bu qayda təkcə 
müəllimin belə arzuladığına görə, mövcud deyil. Şagirdlərə 
sübut etmək lazımdır ki, sinfi n davranış qaydaları onların öz 
məqsədlərinə nail olmaqlarına xidmət edir. Bu məqsədlər həm 
dərs (məsələn, materialın və ya konkret  vərdiş-bacarıqların 
mənimsənilməsi), eləcə  də sosial xarakterli (məsələn, sinif 
yoldaşlarına hörmət etmək) ola bilər.  Əgər qayda şagirdlərin 
özlərinin iştirakı ilə işlənib hazırlanılıbdırsa, o zaman qaydaya 
riayət etməyi daha asanlıqla təmin etmək olar;
qaydaları görünən yerdən asmaq lazımdır ki, bu siyahı  hər 
6. 
zaman şagirdlərin gözü qarşısında olsun və yeri gəldikdə, əlin 
sadə bir hərəkəti ilə onları göstərə bilək. 
Prosedurlar 
Proseduru qeyri-formal bir qayda kimi müəyyən edə bilərik. 
O, konkret olaraq nəyin və necə hazırlanmanı nəzərdə tutur. Məhz 
prosedurlar birliyi dərsin strukturunu formalaşdırır. Təyin olunan 
prosedurların həyata keçirilməsi sistematik, mühafi zəkar, gündəlik 
olmalıdır, yəni şagird onları vərdiş səviyyəsində yerinə yetirməlidir, 
mexaniki şəkildə, dərk etmədən. Məsələn, əgər istəyiriksə ki, “zəng 
çalındıqda hamı  və  hər  şey dərs üçün hazır olmalıdır” qaydası 
praktiki həyata keçirilsin, o zaman şagidlər bilməlidirlər ki, 
onlara hansı əşyalar lazım olacaqdır (məs., qələm, pərgar), onları 
alışdırmaq lazımdır ki, sinif otağına daxil olan kimi bütün əşyaları 
partanın üzərinə qoysunlar, öyrədək ki, dərs müddətində çanta 
harada olmalıdır və s. Beləliklə, hərəkətlər tez-tez təkrar olunur, 
yaxud da müəllimin göstərişlərinə  şagirdlər reaksiya göstərirlər. 
Təcrübəli müəllimin bütün standart hallar üçün (məsələn, dərsin 
başlanılması, sona çatması, tapşırıq dəftərlərinin yığışdırılması, 
bayıra çıxmaq üçün xahiş etmək) belə  bir mühafi zəkarlığı işlənib 
hazırlanmışdır və onlar dərslərin başlanmasından heç olmasa, iki 
həftə ərzində, həmin biliyin mexaniki vərdişə keçməsinə qədər bu 
prsosedurları bütün şagirdlərə öyrətmək üçün çox vaxt ayırırlar. 
Əks halda, bütün il boyunca eyni təşkilati məsələlər  ətrafında 

69
söhbət aparmaq və göstərişlər vermək məcburiyyətində olacaqlar, 
buna isə, daha çox vaxt sərf olunacaqdır.
Şagirdlərin yuxarı sinifl ərə keçmələri ilə müəllimlər bu 
prosedurların üzərində  işə daha az vaxt sərf edirlər, çünki 
prosedurların  əsas hissəsi  şagirdlər üçün artıq ibtidai sinifl ərdən 
məlumdur. Amma, heç bir mərhələdə bu prosedurlara tam etinasız 
yanaşmaq olmaz, xüsusilə də, yuxarı sinifl ərdə yeni prosedurların 
mənimsənilməsi zərurəti yaranır (məsələn, kimya laboratoriyasında 
təcrübələr aparmaq üçün lazımi təhlükəsizlik ölçüləri).
Davranış qaydalarına və prosedurlara riayət 
etmək
Həm davranış qaydalarının hazırlanması, eləcə də onlara riayət 
edilməsi üçün lazımi tədbirlərin planlaşdırılması  və keçirilməsi 
zamanı  şagirdlərin inkişafın hansı pilləsində olmaları  həlledici 
amildir. Məhz onların yaş xüsusiyyətlərindən irəli gələrək, müəllim 
qərara alır ki, qaydaları hansı forma ilə formalaşdırsın və onların 
mühafi zəsi üçün hansı strategiyalar daha nəticəli olacaqdır. 

70
 
 
Pill  Ya  xüsusiyy tl ri Strategiyalar 
I – III 
 sinifl r 
  Sinifd  davran n  n sad  
qaydalar n  bel  bilmirl r; 
  Uzunmüdd t diqq tl rini 
c ml dirm y  ç tinlik 
ç kirl r; 
  Mü llimin t rifi v  
b y nm si onlar üçün çox 
h miyy tlidir; 
  M kt b, k nar mühit 
olaraq, onlar  narahat edir
xüsusil  d  ba çaya 
getm y nl r üçün; 
  Ayd n v  sad  dild  t rtib 
edilmi  davran  qaydalar ; 
  Davran  qaydalar na riay t 
etm k üçün tez-tez t rifl m ; 
  Qayda pozuntusuna yüngül, 
amma ard c l ölçül rin 
götürülm si; 
  El  ilk günd n h r bir  agirdl  
s mimi münasib tl r qurmaq 
IV-VI  
sinifl r 
  Mü llimin b y nm si yen  
d   h miyy tlidir, amma 
h mya dlar n n fikri daha 
çox nüfuz  ld  edir; 
  Mü llimin bütün 
emosiyalar na diqq t 
yetirirl r  (m s., mü llimin 
t b ssümün  v  ya 
problem v ziyy tind   
t vi in ); 
  Yava -yava   xsi v  
ba qalar n n hissl rini v  
motivl rini anlamaq 
bacar  formala r; 
  çoxlu akademik v  sosial 
probleml r hal nda 
m kt bd n k narla maq 
ist yi art r. 
 
agirdl rl  akademik v  sosial 
m s l l r bar d  münt z m 
kommunikasiya yollar n  
axtarmaq, m s. günd lik 
yazmaq v  s.; 
  Sözl  v  i l  isbat etm k ki, 
agirdl rin akademik 
ir lil yi l ri v  u urlar  bizim 
üçün  h miyy tlidir; 
  H v sl ndirm k laz md r ki, 
agirdl r xüsusil , münaqi  v  
mübahis   hallar nda bir-
birl rinin hissl rini 
dü ünsünl r; 
  Motivl ri olmayan  problemli 
u aqlarla yax n münasib tl ri 
qoruyub saxlamaq. 
 

71
 
VII – IX  
sininfl r 
  Mü lliml  daha az s mimi 
münasib tl r qurulur; 
  Tez-tez mü llimi aldatmaq 
c hdl ri olur; 
  H mya dlar n fikri v  onlar 
aras nda m hur olmaq daha 
h miyy tlilik  ld  edir; 
  Kobud r ftar v  ba qalar n  
qorxuzmaq c hdl ri art r. 
 
agirdl rl  birlikd  
sinifd nk nar t dbirl rd  
i tirak etm k; 
 
agirdl r onlara hörm tl  
yana an v  onlara d st k 
göst r n mü llimi daha az 
aldatma a çal rlar, amma 
bununla bel  diqq ti azaltmaq 
olmaz; 
  Kobudluq v  aqresiyan n 
bütün hallar na eyni diqq t 
göst rm k; bel  davran n 
s b bl rini gizlin ara d rmaq. 
X- XII  
sinifl r 
  Bir çox hallarda, d rs  v zin  
sosial v  romantik 
münasib tl r diqq t 
m rk zin  çevrilir; 
  Bir çox hallarda, mü llimin 
t rifini qazanma a çal an 
agirdl r  qar  m nfi 
münasib tl r yaran r; 
  Davran  qaydalar n n 
pozuntusu h mya dlar 
aras nda populyarl q 
qazanmaq yolu hesab edilir
  Zorak l q v  aqresiya 
tendensiyas  gücl nir. 
  H m sinifd , el c  d  
sinifd nxaric  agirdl r 
aras nda  laq l rin 
yax la d r lmas na xidm t 
ed n t dbirl r v  f all qlar; 
  Bütün sinif qar s nda deyil
f rdi görü  zaman   agirdin 
t rifl nm si; 
  Problematik davran n v  
onun m nfi  n tic l rinin 
agirdl rl  birlikd  müzakir  
edilm si; 
  Zorak l n qar s n  almaq 
üçün aqresiyaya qar  ilkin 
ölçül r götürm k. 
 
 

72
Əlbəttə ki, bütün pillələr üçün ümumi olan tendensiyalar 
vardır. Tədqiqatçıların bir çoxları təsdiq edirlər ki, yaxşı davranışa 
görə şagirdi tərifl əmək, həvəsləndirmək daha effektiv strategiyadır, 
nəinki qayda pozuntusuna görə onu tənbeh etmək. Buna görə də, 
nailiyyətli müəllim prevensiya (pis davranışın qarşısının alınması) 
və reaksiya arasında seçim zamanı birincinin xeyrinə seçim edir. 
Onlar pozuntunun qarşısını ala bilməyi bacarırlar, yaxud da onun 
ilkin simptomlarının təzahür etdiyi zaman qarşısını alırlar. Ciddi 
pozuntuya  sonradan reaksiya göstərmək heç vaxt belə effektiv 
olmur.
Prevensiya
atmosferi işgüzar və qarşılıqlı hörmət əsasında yaranan sinifdə 
davranış qaydalarının pozuntusu və intizam problemləri daha az 
təsadüf edilir. Bu cür mühitin yaradılması üçün yadda saxlamaq 
lazımdır, ki
Şagird sevdiyi və hörmət etdiyi müəllimə daha həvəslə qulaq 
• 
asır. Belə ki, şagirdləri tanımalıyıq, onların vəziyyətlərini və 
xasiyyətlərini bilməliyik və onların qayğısına qaldığımızı 
onlara hiss etdirməliyik. Səmimi münasibətlər xaricində 
qaydalar “qiyama” aparır;
İşlə məğul olan zaman şagirdin qayda pozuntuları üçün vaxtı 
• 
yoxdur. Bunun üçün də dərsi xırdalıqlarına qədər planlaşdırın 
və çalışın ki, dərsin bütün vaxtını maraqlı, vacib tapşırıqlarla 
tamamlayasınız;
Müəllimlərin onun valideynləri və ailə üzvləri ilə əməkdaşlıq 
• 
etdiklərini bilmək  şagirdin  əxlaqına müsbət təsir göstərir. 
Yəni onun həyatında mühüm rol oynayan bütün böyüklər 
birgə səyləri ilə onun uğurları üçün çalışırılar;
Bir çox hallarda müəllimin nümunəsinin daha artıq qüvvəsi 
• 
var, nəinki onlarla qaydanın və ciddi tələbin. Müəllimin 
özünün riayət etdiyi qaydanı  şagirdlər də  ədalətli və  zəruri 
hesab edirlər.

73
Əgər dərs ərzində şagird heç olmasa, bir dəfə hər hansı bir qaydanı 
pozubsa, o zaman müəllim məzəmmət etməyi unutmur. Məsələn, 
sərbəst iş zamanı şagird yanında oturan yoldaşı ilə söhbət edibsə. 
Bu,  əlbəttə ki, lazımdır, amma əgər həmin  şagird dərs  ərzində 
əvvəlcədən təsis edilən qaydaları pozmayıbsa, o zaman onu 
tərifl əmək daha əhəmiyyətlidir.  Şagirdi yalnız qayda pozuntusu 
zamanı deyil, eləcə  də yaxşı davranışı zamanı da “yaxalamaq” 
lazımdır. Tərifl əmək (bir çox hallarda), onu qazanan uşağa stimul 
verir və bununla belə, sinfi n digər şagidlərinin diqqətini də müsbət 
misala tərəf yönəldir. Şagirdi tərifl ədikdə yaxşı olardı ki, bir neçə 
məsləhəti nəzərə alaq:
konkret hərəkəti, konkret qaydanın yaxşı yerinə yetirilməsini 
1. 
tərifl əyək. Ümumi ifadələr (məs., yaxşıdır, afərin) tez 
köhnəlir və şagirdlər üçün qaranlıq qala bilər ki, hansı əməli 
ilə tərifi  qazanıb. Bunun üçün yaxşı olardı ki, nəyi nəzərdə 
tutduğumuzu aydınlaşdıraq. Məs., “Anna, sənin kitabların 
olduqca təmiz və səliqəlidir, afərin.”
Nəticəni deyil, həvəsi, cəhd göstərməni mükafatlandıraq. 
2. 
Əgər şagirdin hərəkətlərində irəliləyiş görürüksə, hətta əgər 
o, bizim tələblərimizə bütövlükdə cavab verə bilmirsə, onu 
tərifl əməliyik və hiss etdirməliyik ki, onun cəhd etməsi 
nəzərimizdən qaçmır;
Müəllim  əsasən, ciddi pozuntular halında valideynə  zəng 
3. 
vurmağa, yaxud da məktub yazmağa müraciət edir. Lakin 
şagirdin nailiyyətlərini valideynlərə niyə bildirməyək? 
Bir çox müəllimlərin müşahidəsi  əsasında,  şagirdlərin 
motivasiyalarını gücləndirmək üçün bu üsul çox effektiv 
hesab edilir.
Şagirdləri həvəsləndirmək məqsədilə hər hansı növ mükafatın 
təsis edilməsi haqqında rəy müxtəlifl iyi mövcuddur. Belə bir 
mükafat, məsələn, stiker (yapışqanlı  rəngli  şəkil), hər hansı bir 
üstünlük (məs., qrupa lider təyin etmək),  şagirdlərin sevimli 

74
fəallıqları (məs., oyun) və s. ola bilər. Bəzi müşahidəçilər hesab 
edirlər ki,  bu cür həvəsləndirmənin bir növ rüşvət şəklini almaq 
təhlükəsi var. Bu təhlükəni aradan qaldırmaq üçün heç bir 
zaman razılıq onun pozulmasından sonra deyil, qabaqcadan əldə 
edilməlidir.  İcazəsiz sinifdə  gəzən  şagirdə belə müraciət etmək 
düzgün deyil:
  
“Qio, əgər dərhal öz yerinə keçərsənsə, bu gün 
qrupun kapitanı sən olacaqsan”. Faktiki olaraq, 
şagird pis əxlaqı üçün mükafatlanır və qaydanı 
pozmayan digər şagirdlər isə, müəllimin diqqəti 
xaricində qalırlar. Bu şagirdlər üçün gələcəkdə  də 
stimuldur ki, qaydanı pozmaq yolu ilə müəllimin 
mükafatını hiylə ilə alsınlar.
Davranışın özünüidarəetməsi haqqında 
fəsildə  həvəsləndirmə  və yaxşı davranışın 
mükafatlandırılma məsələləri daha detallarda 
təhlil edilbdir.
Reaksiya
Prevensiya üsullarından nə  qədər uğurla istifadə etsək də, 
sinifdə yenə  də  əxlaq qaydaları  və prosedurlarının pozulması 
halları qeyd ediləcəkdir. İntizamın pozulma əlamətlərini nə qədər 
erkən mərhələlərdə qeyd etmək və onun qarşısını ziyansız şəkildə 
almaq müəllimin peşəkarlığından asılıdır. 
Bir sıra hallarda, pozuntuları nəzərə almamaq özünü doğruldur. 
Unutmayaq ki, müəllimin reaksiya göstərməsi nəticəsində bütün 
sinfi n diqqəti problemli davranışa yönəlmiş olur. Bir tərəfdən, bu, 
dərsin normal gedişinə mane olur və digər tərəfdən isə, qaydanı 
pozan üçün ümumi diqqət xoşagələn ola bilər. Bu səbəblərdən, 
müəllim pozuntuya diqqəti yönəltməməlidir, əgər
Bu, istisna haldır, yaxud da qeyri-adi şərtlərdən irəli gəlibdir 
• 
(məs., dərs ilinin son günüdür, yaxud şagirdin şəxsi həyatında 
xüsusi nə isə baş veribdir);
bax. səh.78 

75
Şagirdlərin verilən inkişaf mərhələsində (məs., ibtidai sinif 
• 
şagirdlərinin bir yerdə uzun müddət oturduqlarından sonra 
nadinclikləri) davranışları təbiidir;
Pozuntu dərs prosesinə mane olmur və şagidlərin diqqətini 
• 
cəlb etmir (məs., Qia tapşırıq verildikdən sonra çantadan 
qələmi götürdü, qaydaya əsasən qələm  əvvəldən partanın 
üzərində olmalı idi).
Müəllim müdaxilə etməyi lazım hesab etdikdə də, çalışmalıdır 
ki, mümkün qədər qaydanı pozanı diqqəti cəlb etmədən işinə 
qaytarsın. Məsələn, dərsi izah etdikdə hər hansı bir şagirdin başqa 
bir işlə məşğul olduğunu qeyd ediriksə, o zaman müəyyən bir jestlə 
öz narazılığımızı göstəririk və ya sadəcə, onun yanında dayanırıq. 
Eləcə  də, onun adını söhbətə qatırıq, məs. “bu ədədlərin cəmi, 
Nino, bildiyimiz kimi, bərabərdir.....”.
Belə bir taktlar nəticəsiz olduqda, müəllim başqa ölçülərə 
müraciət etmək məcburiyyətindədir. İlin əvvəlində qaydaları işləyib 
hazırladıqda müəllim müəyyən etməlidir ki, hansı pozuntuya hansı 
reaksiya göstəriləcəkdir. Çox vacibdir ki, şagirdlərin əksəriyyəti bu 
ölçünü xoşagəlməz, amma ədalətli və pozuntuya uyğun olan hesab 
etsin. Bir çox hallarda, siyahı 3-dən 7-ə qədər müxtəlif tədbirləri 
əhatə etməlidir.
Aşağıda intizam pozuntuları üçün nəzərdə tutulan ölçülərin 
çox ciddi olmayanından daha ciddi olanına qədər yerləşdirmələrinə 
aid  bir nümunə verilmişdir:
Sözlə  xəbərdar etmək ki, təhlil olunan və razılıqla qəbul 
1. 
edilən qaydalardan biri pozulur;
Tənəffüsün 5 dəqiqəsinin itirilməsi (bu zaman şagird 
2. 
dərsdə itirdiyi vaxtı ödəmək üçün hər hansı bir tapşırığı 
yerinə yetirir);
Tənəffüsün 10  dəqiqəsinin itirilməsi (və ya dərslərdən 
3. 
sonra 10 dəqiqə saxlanılmaq);
Dərslərdən sonra 20 dəqiqə saxlanılmaq;
4. 
Tənəffüsün bütün vaxtının itirilməsi və valideynlərə telefon 
5. 
zəngi;
Şagirdin direktorun və ya direktor müavininin yanına 
6. 
göndərilməsi.

76
Qabaqcadan işlənilmiş ölçülərin nəticə verməsi üçün müəllim 
axıra qədər ardıcıl olmalıdır. Əgər təyin olunan qayda pozulubsa, 
kim tərəfi ndən edilib, yaxud da pozuntu baş verən zaman nə 
dərəcədə  əhəmiyətli işlə  məşğul olmağımıza baxmayaraq, buna 
reaksiya göstərilməlidir. Hətta bir istisna halına yol vermək olduqca 
təhlükəli presedentə səbəb olur. Bunun üçün də ekspertlər məsləhət 
görürlər ki, əgər hər zaman, bütün şərtlərdə qaydalara riayət edə 
bilməyəcəyiksə, o zaman onları qəbul etməməliyik.
Sözsüz ki, bu ciddilik və ardıcıllıq  şagirdə doğru taktika, 
qayğıkeş yanaşma ilə birləşməlidir.  İlk öncə, yadda saxlamaq 
lazımdır ki, sinifl ə münasibətdə müəllimin əsas aləti – sakitlikdir. 
Həyəcanlı müəllim problemin həlli üçün ağlından, təcrübəsindən 
və sosial vərdiş-bacarıqlardan istifadə etməkdə çətinlik çəkəcəkdir. 
Bununla yanaşı, emosiya keçicidir. Müəllimin qəzəbi  şagirdlər 
arasında aqresiyaya səbəb ola bilər və yaxud da, əksinə, onları 
əyləndirə bilər (əsasən yuxarı sinif şagirdlərinin halında). Bunun 
üçün də bir neçə məsləhəti nəzərə almalıyıq:
Heç bir problemli halda taktı  və  nəzakət səddlərini 
• 
aşmamalıyıq.  Əgər mümkündürsə,  şagirdə ciddi töhməti 
bütün sinif qarşısında deyil, fərdi söhbət zamanı verək
Bütün məzəmmətlər konkret və lakonik olmalıdırlar; 
• 
şagirdlərlə bu və ya digər davranış haqqında debatlara 
girməkdən çəkinmək yaxşı olardı. Pozuntu halında bizim 
prioritetimiz o olmalıdır ki, tezliklə normal dərs prosesini 
bərpa edək. Davranışın ətrafl ı müzakirəsi üçün başqa daha 
münasib vaxt seçə bilərik, nə zaman ki, hər iki tərəf sakit 
vəziyyətdə müzakirə apara bilər;
Şagird tələbimizə riayət etdiyi zaman gərginliyi unutmağa 
• 
çalışmalıyıq. Cəld reaksiya göstərməyi üçün təşəkkürümüzü 
bildirməliyik və hiss etdirməliyik ki, gələcəkdə də ondan bu 
cür davranış gözləyirik. 
Sinif idarəçiliyi nöqteyi-nəzərindən, müəllimin qələbəsi 
şagirdin tabe olunmasında deyil, onun qələbəsi şagirdin yeni, daha 
düzgün, sinif üçün uyğun və sosial cəhətdən doğrulmuş davranışı 
öyrənməsindədir. 

77
Siz artıq bu fəslin əvvəlində verilən bütün suallara cavab 
verə bilərsiniz. Suallara qayıdın və cavab verin.
Əsas nəticələr və tövsiyyələr:
Dərsin idarə edilməsinin əhəmiyyətli aspektlərindən biri 
• 
gündəlik davranış qaydalarının hazırlanması  və onların 
ardıcıllıqla aparılmasını nəzərdə tutan strukturunun təyin 
edilməsidir;
Davranış qaydaları asan anlaşılan və yadda qalan, pozitiv 
• 
formada, aydın və konkret tərtib edilmiş olmalıdır;
Prosedur davranış qaydalarının həyata keçirilməsinin 
• 
konkret yollarını müəyyən edir. Prosedura riayət etmək 
təkraretmə şəklini alır;
Müəllim davranş qaydaları  və prosedurlar üzərində  işə   
• 
dərslərin başlanmasından 2-3 həftə ərzində, xüsusilə çox 
vaxt ayırmalıdır;
Qaydaların qorunması üçün intizamın qorunmasına görə,  
• 
şagirdin həvəsləndirilməsi daha effektiv strategiyadır, 
nəinki qayda pozuntusuna görə,  şagirdin tənbeh 
edilməsi. Beləliklə, müəllim bilməlidir ki, qaydaların 
pozulması zamanı  hansı ölçülərə  əl atsın, lakin hansı 
yollarla pozuntuların qarşısının alınmasını bilmək də çox 
əhəmiyyətlidir.

78
Davranışın idarə edilməsi
Bu başlığı oxuduqdan sonra biləcəksiniz:
Davranışın idarə edilməsi nəyi bildirir:
Məqsədyönlü davranış nəyi nəzərdə tutur və 
məqsədyönlü davranışın müəyyən edilməsində müəllimin 
rolu nədən ibarətdir;
Özünü müşahidə etmək prosesi necə aparılmalıdır;
Hansı hallarda “möhkəmlənmənin” müxtəlif 
formalarından istifadə etmək yaxşı olar.
Əhvalat 
Nutsa dərsdə tez-tez icazəsiz danışmağa başlayır. Müəllimin 
suallarına əlini qaldırmadan cavab verir və heç kimə düşünməyə 
imkan verir. Tələsik verilən cavablar hər vaxt  düz olur, amma 
bu, ona, başqa vaxt da bunu təkrarlamağa mane olmur. Diskusiya 
zamanı da çox vaxt sinif yoldaşlarının söhbətini yarımçıq qoyur 
və başqalarının  fi kirlərini tamamlamağa macal vermir. Müəllim 
nəzakətlə Nutsaya bildirməyə çalışır ki, icazəsiz söhbətə başlamaq 
sinif qaydalarına ziddir. Bunun bir nəticə vermədiyini görən 
müəllim dərslərdən sonra Nutsanı çağırıb onunla fərdi söhbət 
aparır. Nutsa müəllimlə razılaşır ki, onun davranışı qəbuledilməzdir 
və söz verir ki, bu hal bir də  təkrarlanmayacaqdır.  İkinci gün o, 
maksimal şəkildə çalışır ki, verdiyi vədi yerinə yetirsin, amma bu, 
uzun müddət davam etmir. Üçüncü gündən Nutsa yenə də, əvvəlki 
kimi özünü aparmağa başlayır. 
Nutsa hiss edir ki, onun davranışı özünə də, sinif yoldaşlarına 
da mane olur, amma davranışını  dəyişməkdə  çətinlik çəkir. 
Müəllim bu problemin həllində Nutsaya kömək etmək üçün hansı 
üsula müraciət edə bilər?

79
*****
Şagirdin sinifdə və məktəbdə adekvat davranışını təmin etmək 
asan deyil. Şagirdə  hərəkətlərinə görə  məsuliyyəti öz üzərinə 
götürməyi öyrətmək, onda hərəkətini idarə etmək vərdiş-bacarığını 
formalaşdırmaq isə, daha çətindir . Müəllimin əsas vəzifəsini məhz 
bu təqdim edir. 
Özünü idarə etmək insanın bacarığıdır ki, özünün hərəkətlərini 
dərk etsin və idarə etsin. Burada şagirdin bacarığı nəzərdə tutulur ki, 
o, özü məqsədi göstərsin (məsələn, hər hansı bir konkret davranışı 
dəyişdirmək), sonra isə, bu məqsədə nail olmaq üçün lazımi tədbirləri 
planlaşdırsın və həyata keçirsin. Hansı davranışımızı dəyişdirmək 
və hansıları saxlamağı  qərarlaşdırmaq üçün öz davranışlarımızı 
mütləq düzgün qiymətləndirməliyik.  Şagirdlər öz davranışlarını 
obyektiv qiymətləndirməkdə çox çətinlik çəkirlər. Məsələn, ola 
bilsin ki, şagird anlamır ki, sinif tapşırığı üçün ayrılan vaxtın 
yarısından çoxunu sinfi   nəzərdən keçirməklə  və parta arxasında 
vurnuxmaqla keçirir. Beləliklə, o anlaya bilmir ki, tapşırığı yerinə 
yetirməyi çatdırmır və niyə onun nəticələri belə  aşağıdır. Buna 
görə də davranışın idarə edilməsinin müxtəlif aspektləri arasında 
o bacarıqlar və strategiyalar vacibdirlər, hansılardan şagird özünün 
davranışını müşahidə etmək və lazımi dəyişikliləri həyata keçirmək 
üçün istifadə edir. Bu vərdiş-bacarıqların formalaşması üçün 
şagird və müəllim birlikdə işləməlidirlər. Bu, olduqca mürəkkəb 
bir prosesdir və bir neçə mərhələyə bölünə bilər:
məqsədin (məqsədli davranışının) müəyyən edilməsi;
1. 
özünümüşahidə metodunun hazırlanması;
2. 
həvəsləndirmə formalarının seçilməsi;
3. 
özünümüşahidə sistemindən istifadə;
4. 
özünü təsdiqetmə.
5. 

80

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling