Ekoloji LÜĞƏt a


Download 3.98 Mb.
Pdf просмотр
bet11/60
Sana14.02.2017
Hajmi3.98 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   60

ÇİÇƏK – çiçəkli bitkilərin cinsi çoxalma orqanı. Vəzifəsi mikro və 

meqasporogenez vasitəsilə tozlanma aparmaq, mayalanmaq və rüşeymin 

əmələ gəlməsini təmin etməklə meyvə adlanan orqanı yetişdirməkdir. 

ÇİÇƏKLİ BİTKİLƏR – bax: örtülütoxumlular. 

ÇİM, ÇİM QATI – Canlı və cansız köklərdə, çoxillik ot bitkilərinin 

zoğları  və kökümsov hissələri ilə torpağın üst qatının sıx birləşməsi. 

Azərbaycan Respublikasında  çim qatına malik torpaqlar Kür-Araz 

ovalığının subasar düzənliklərində, həm də dağ-çəmən zonasında geniş 

yayılmışdır. Ç.-ləşmə torpaqəmələgəlmə prosesində yaranmaqla 

torpaqda çoxlu humus, kül elementləri və s. əmələ  gətirir, nəticədə 

möhkəm topavarı, yaxud dənəvər torpaq strukturu yaranır. Ç.-in 

yaratdığı nazik keçəyə bənzər formalı çim qatı yağmurların toplanması 

və torpaqda saxlanmasına kömək edir. Dağ yamaclarında çim qatı səthi 

su axımının qarşısını alaraq torpağı eroziyadan qoruyur. 



ÇİNAR FƏSİLƏSİ (Platanaceae) – Bu fəsiləyə bir cins daxildir. 

Çinar cinsi (Platanus). Asiya, Şimali Amerika və Aralıq dənizi 

sahillərində 8 növünə rast gəlinir. Azərbaycanda təbii halda bir növü – 

Şərq çinarı  (P.orientalis)  Bəsitçay vadisində 120 ha sahədə meşəliyi 

qoruq elan edilmişdir. Bundan başqa ona respublikanın düzən və 

dağətəyi  ərazilərində  tək-tək və qrup halında çoxyaşlı, nəhəng gövdəli 

çinar ağacları vardır. Yaşıllaşdırma işlərində geniş istifadə olunur. 



 

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

87 


 

 

 

Mincivan çinarı 

 

ÇİRKAB SULARI – Sənaye müəssisələrində, kommunal və  şəhər 

təsərrüfatında işlənib çirklənən (çirkab) sular. Buna uyğun olaraq Ç.s. 

sənaye, məişət və suvarma (bura həmçinin yaşayış  məntəqələrində 

küçələrdən və arxlardan axan sular da aid edilir) sularına ayrılır. Çirkab 

sularının  əmələ  gəlməsində  ən böyük mənbələrdən biri ətraf mühitin 

çirklənməsi sayılır. 



ÇİRKAB SULARININ İSTİFADƏSİ  – Məişət, leysan və  sənaye 

çirkab sularının tərkibində olan qiymətli komponentlərin (həll olan və 

ya asılı) istifadəsi və ya təmizləndikdən sonra bu sularla tarlaların və 

meşə əkinlərinin suvarılması. 



ÇİRKAB SULARININ TƏMİZLƏNMƏSİ  – Təbiətin və  ətraf 

mühitin çirklənmədən mühafizə edilməsi işində mühüm tədbirlərdən 

biri, kanalizasiya sistemlərində çirkli suların su hövzələrinə 

buraxılmazdan  əvvəl təmizlənməsi. Mexaniki, fiziki-kimyəvi, kimyəvi, 

biokimyəvi, bioloji və termik təmizlənmə üsullarından istifadə olunur. 

Mexaniki üsula çökdürmə və süzmə prosesləri daxildir. Bu zaman suyun 



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

88 


 

içərisindəki bərk asılqan maddələr kənar edilir. Fiziki-kimyəvi üsulda 

kütlə mübadiləsi proseslərindən – adsorbsiyadan və ekstraksiyadan 

istifadə olunur. Kimyəvi üsulda çirkab, əsasən, kimyəvi reagentlər 

vasitəsilə emal olunur. Bu zaman neytrallaşdırma, oksidləşmə, 

reduksiya reaksiyaları  nəticəsində  zəhərli maddələr qeyri-toksik 

məhsula çevrilir, yaxud da çöküntü halında ayrılır. Biokimyəvi üsulda 

su aerotenklərə verilir. Yuxarıda göstərilən üsullarla  təmizlənmiş suyun 

tərkibindəki xəstəliktörədən bakteriyaları  məhv etmək üçün suyu 

xlorlayır və bundan sonra hövzələrə buraxırlar.  Bioloji üsul – çirkab 

sularının təmizlənməsində  ən geniş yayılmış üsullardan biri olub, bu 

zaman üzvi maddələrin mikroorqanizmlərlə – saprobiontlarla 

minerallaşması gedir. Bu məqsədlə kiçik gölməçələrdən və digər su 

hövzələrində biofiltrlər və ya aerotenklərdən istifadə edilir. Termik 



üsul baha başa gəlsə də daha effektivdir. Bu üsulda sudan qeyri-toksik 

qazvari yanma məhsulu və bərk çöküntü alınır. Çirkabın tərkibində üzvi 

maddələr çox olarsa bu üsuldan istifadə etmək sərfəlidir. 

ÇİRKLƏNDİRİCİLƏRİN SİNERGİZMİ  – ilk çirkləndiricilərin 

qarşılıqlı təsiri nəticəsində canlı orqanizmlər üçün daha təhlükəli törəmə 

çirkləndirici  əmələ 

gəlir. Məs., azot-oksidi və avtomobil 

mühərriklərindən çıxan karbon qazı günəş işığının iştirakı ilə birləşərək 

“fotokimyəvi smoq” adlı yeni, daha zəhərli maddələr  əmələ  gətirir; 

misin iştirakı ilə suda ftorun zəhərlilik dərəcəsi artır; kükürd-oksidi 

(SO


2

) atmosferdə sənaye tozu olduqda zərərliliyi 2-3 dəfə artır. 



ÇİRKLƏNMƏ  – təbii və ya bilavasitə antropogen mühitə adətən, 

həmin mühit üçün xarakterik olmayan yeni fiziki, kimyəvi və ya bioloji 

maddələrin, agentlərin daxil olaraq insan, flora və faunaya zərər 

verməsi. Çirklənmə növləri çox müxtəlifdir: su mühitinə  hər cür 

istehsalat və kommunal-məişət tullantılarının, neft məhsullarının 

atılması; atmosferə kimyəvi birləşmələrin və qarışıqların atılması; 

landşaftın zibillə çirklənməsi; çöl, çəmən, meşə  və su anbarlarının 

pestisid, mineral gübrələrlə çirklənməsi; Ç. insan cəmiyyətinin, 

həmçinin təbiət hadisələrinin (təbii proseslərin) müxtəlif təsiri 

nəticəsində baş verir. Aşağıdakı Ç. növləri ayrılır: antropogen, təbii, 

mexaniki, fiziki, bioloji, kimyəvi, səs, radioaktiv, elektromaqnit. Ç. 

insanın sağlamlığı  və  ətraf mühitin vəziyyəti üçün təhlükə yaradır. 



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

89 


 

20000-dən artıq biosferi çirkləndirən maddə  məlumdur. Onlardan ən 

çox yayılanı karbon qazı (SO

2

), dəm qazı (CO), azot oksidi (NO



2

), 


kükürd oksidi (SO

2

) və ammonyakı (NH



3

) göstərmək olar. 



ÇİRKLƏNMƏ 

DƏRƏCƏSİ 

– 

ətraf mühitin müxtəlif 



çirkləndiricilərlə doyma dərəcəsi. 

ÇİRKLƏNMƏ  İNDİQATORU  –  ətraf mühitdə çirkləndiricilərin 

toplanmasını (kumlasiya), miqdar və keyfiyyət tərkibinin dəyişməsini 

siqnal verən (xəbərdarlıq edən) indiqator (fiziki, kimyəvi və ya bioloji). 

ÇİRKLƏNMƏ  İNTENSİVLİYİ  – çirklərdiricilərin ümumi tərkib 

səviyyəsi və mühitə daxil olması. 



ÇİRKLƏNMƏ KVOTASI – müəyyən müəssisə  və ya ölkə üçün 

çirklənmənin yol verilən qanunverici norması. 



ÇİRKLƏNMƏ  MƏNBƏYİ  – təbii mühitin bilavasitə çirklənmə 

səbəbi; çirklənmə obyekti. 



ÇİRKLƏNMƏ  SƏVİYYƏSİ  – mühitdə çirkləndirici maddələrin 

miqdarı; hər hansı bir mühitin çirklənmə dərəcəsi. 



ÇİRKLƏNMİŞ SU – sənayedə istifadəsi üçün mütləq işlənməsi 

(təmizlənməsi) tələb olunan su. Balıqçılıqda tərkibində fenolun, yağların 

və s.-nin miqdarının tədqiqindən sonra belə sudan istifadə etmək olar. 

ÇOXALMA  – Canlıların özünəoxşar nəsil verməklə, həyatı ardıcıl 

və varislik yolu ilə  təmin etmək xüsusiyyəti. Heyvan və bitki 

orqanizmlərində vegetativ və reproduktiv orqanlar var. Bitki və heyvan 

orqanizmlərində Ç.-nın iki tipi ayırd edilir: cinsiyyətsiz və cinsiyyətli. 

Cinsiyyətsiz Ç. üç formada olur: sadə bölünməklə, sporlarda və müxtəlif 

vegetativ orqanlarla çoxalma. Heyvanlarda vegetativ Ç. az yayılmışdır. 

Belə Ç. ancaq ibtidai hüceyrəlilərdə  təsadüf edilir. Məs., hidralarda, 

süngərlərdə ana fərdin üzərində tumurcuqlar əmələ gəlir, onlar tədricən 

böyüyür və yetkin fərdə çevrilirlər. Cinsiyyətli çoxalmada cinsi 

hüceyrələr (qametlər) birləşir və yeni hüceyrə (ziqota) əmələ  gəlir. Bu 

yeni orqanizmin başlanğıcını verir. 

ÇOVĞUN, BORAN – düzənliklərdə qar yağa-yağa güclü külək 

əsməsi, küləyin qarı Yerin səthi üzrə hərəkət etdirməsi və sovurmasıdır. 



ÇOXDUZLU GÖL – suyunun tərkibində 47%

0

-dən artıq duz olan 



göl. 

ÇOXİLLİK BİTKİLƏR – iki ildən çox qışlayan ot və yarımkollar. 

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

90 


 

Ç.b.-in bəzisi bir neçə il, digərləri 20-30, hətta 100 ilədək yaşayır. Bəzən 

ağac və kolları da Ç.b. adlandırırlar. 

ÇOXYARUSLU (ÇOXMƏRTƏBƏLİ) SENOZLAR – bir neçə 

yarusdan ibarət olan senozlar. 



ÇÖKMƏ SÜXURLAR – quru səthində  və ya müxtəlif su 

hövzələrində  əvvəl mövcud olmuş süxurların (çökmə, maqmatik, 

metamorfik) və orqanizm qalıqlarının pozulma məhsullarının 

toplanması nəticəsində əmələ gəlmiş süxurlar. Ç.s. Yer qabığı kütləsinin 

təqr. 10%-ini təşkil edir və Yer səthinin 75%-ini örtür. Faydalı 

qazıntıların 75%-indən çoxu (kömür, neft, duzlar, dəmir, manqan, 

alüminium filizləri, qızıl və platin səpintiləri, tikinti materialları  və s.) 

Ç.s.-dan hasil edilir. 



ÇÖL (BOZQIR) – Çöl zonası Avraziyada çöl (bozqır),  Şimali 

Amerikada preriya, Cənubi Amerikada pampas, Yeni Zelandiyada isə 

tussok adlı bitki qruplarından təşkil olunmuşdur. Bu ərazilər mülayim 

qurşağa daxil olub qismən kserofit bitkilərlə örtülüdür. 

Heyvanat aləminin yaşayış  tərzi nöqteyi nəzərincə çöl zonası yaxşı 

görünüşü, bitki qidasının bolluğu, nisbətən quru yay dövrünün olması, 

yay dövründə yarım dinclik v


Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

91 


 

üzvi maddələrdən sadə mineral maddələr (NH

3

, H


2

S, CO


2

, H


3

 PO


4

 və b.) 


alınır, sonralar onlar digər üzvi maddələr sintez etmək üçün canlı 

orqanizmlər tərəfindən istifadə olunur. Ç. təbiətin mühüm prosesi olub 

ümumi bioloji əhəmiyyət kəsb edir. Praktikada Ç. ilə mübarizə böyük 

əhəmiyyət daşıyır: yeyinti sənayesində – ərzaqların saxlanılmasında, 

tibbdə – yaraların müalicəsində istifadə olunur. Çox halda Ç. müsbət rol 

oynayır. Məs; dəri sənayesində  dərinin işlənməsində, kənd 

təsərrüfatında – çürüntünün əmələ gəlməsində və s. 

ÇÜRÜNTÜ – bax: humus. 

 

 



 

 

 



 

 


Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

92 


 

 

DAĞ-DƏRƏ KÜLƏKLƏRİ  – gündüz dərələrdən dağlara, (dərə 

küləkləri) gecə isə  əksinə-dağlardan dərələrə (dağ küləkləri)  əsən 

küləklər. Yerli hava dövranı sistemində dağ yamacları  və  dərələr 

üzərində yaranan müxtəlif temperatur və təzyiq fərqi nəticəsində əmələ 

gəlir. D.d.k. buludluq və yağıntının gündəlik gedişinə də təsir göstərir, 

gündüzlər buludların  əmələ  gəlməsinə, gecələr isə buludların 

çəkilməsinə şərait yaradır. Azərbaycanda D.d.k. bütün dağlıq rayonları, 

xüsusilə Böyük və Kiçik Qafqaz üçün xarakterikdir. 

DAĞ GÖLÜ –  əsasən tektonik və buzlaq mənşəli olur. Tektonik 

göllər dağəmələgəlmə prosesləri nəticəsində Yer qabığının qırışması və 

sınması ilə əlaqədar olaraq əmələ gəlir, bu cür göllər ən böyük və dərin 

göllərdir. Məs., Xəzər gölü (sahəsi 371 min km

2

), Baykal gölü (dərinliyi 



1620 m). Dağlıq yerlərdə dərə gölləri dağ uçqunu zamanı süxurların çay 

dərəsini doldurması  nəticəsində  əmələ  gəlmişdir. 1139-cu ildə  şiddətli 

zəlzələ zamanı  Kəpəz dağının bir hissəsi uçub Ağsu çayının dərəsini 

doldurmuş  və  nəticədə  dərinliyi 100 m çatan gözəl Göygöl meydana 

gəlmişdir. 

 


Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

93 


 

 

Tufan gölü (avqust ayında) 

 

DAĞ KSEROFİTLƏRİ  – əsasən kontinental iqlim zonasının quru 

daşlı dağ yamacları üçün səciyyəvidir. Qafqaz, Orta Asiya və Ön 

Asiyanın alçaq dağlıq hissəsində yayılmışdır. Azərbaycanda Kiçik 

Qafqazın dağətəyi hissəsində, Bozqır yaylada və Naxçıvanın orta və 

aşağı dağ qurşağında rast gəlinir. Çox vaxt meşə yox edilən yerdə 

antropogen mənşəlidir. 



DAĞ MEŞƏLƏRİ – dünyada bir-birindən çox aralıda yerləşən ayrı-

ayrı dağ sistemlərində yayılmışdır. Ural, Altay, Sayan, Alatau dağları 

yamaclarını örtən dağ-tundra meşələrində iynəyarpaqlı ağac növləri(adi 

şam, Sibir sidri, Avropa və Sibir küknarı) üstünlük təşkil edir. Uzaq 

Şərqin dağlarında ayan küknarı, ağqabıq ağşam, Sibir sidri, enliyarpaq 

ağac cinsləri ilə qarışıq meşələr yaradır. Orta Asiyanın Pamir-Alay, 

Zərəvşan, Tyanşan, Çatqal və başqa dağ sistemlərində quru iqlim 

şəraitində arid tipli meşələr yayılmışdır. Buranın aşağı dağ qurşağında 

saqqız ağacı, orta dağ qurşağında isə müxtəlif ardıc növləri bitir. Krım 

və Qafqaz dağlarında iberiya və şərq palıdı, şabalıd, fıstıq, şərq küknarı, 

Qafqaz ağ şamı meşələri yayılmışdır. 

Respublikamızın meşələrinin 90 faizə qədəri dağ yamaclarında bitir 



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

94 


 

və bu meşələr özünəməxsus xüsusiyyətlərə məxsusdur. Böyük və Kiçik 

Qafqaz dağlarının aşağı qurşağında iberiya palıdı, orta dağ-meşə 

qurşağında fıstıq və vələs, yuxarı dağ qurşağında isə şərq palıdı meşələri 

üstünlük təşkil edir. 

Fıstıq, palıd və  vələs meşələrindən başqa dağlarımızda kiçik 

sahələrdə 8 növ ağcaqayın, 3 növ cökə, 4 növ tozağacı, titrəkyarpaq qo-

vaq, qoz, şabalıd, Qafqaz xurması, 6 ardıc növü, saqqızağacı meşələrinə 

də rast gəlinir. Talışın dağlıq meşələri dünyada müstəsnalıq təşkil edir. 

Burada aşağı dağ qurşağında  şabalıdyarpaq palıd və  dəmirağacı, orta 

dağ qurşağında  şabalıdyarpaq palıd və  fıstıq meşələri yayılmışdır. Bu 

meşələrdə relikt ağaclarından azatağacı, məxməri ağcaqayın, Lənkəran 

(ipək) akasiyası və yalanqoza da rast gəlinir. 

Fıstıq meşələri respublikamızın meşə fondunun 32 faizini təşkil edir 

(243 min hektar). Bu meşələrin ümumi oduncaq ehtiyatı 49 milyon 

kubmetrə  bərabərdir. Böyük və Kiçik Qafqazdakı  fıstıq meşələri dəniz 

səviyyəsindən 800-2000 m, Talış dağlarında isə 300-1800 m 

yüksəklikdə yayılmışdır. Kiçik Qafqazın cənub yamaclarında (Laçın, 

Zəngilan və Naxçıvanda) fıstıq meşələrinə rast gəlinmir. 

Sahəsinin böyüklüyünə görə  fıstıqdan sonra palıd meşələri gəlir. 

Respublikamızda palıd meşələrinin sahəsi 232 min hektardır, onlar meşə 

ilə örtülü ərazinin 30 faizini təşkil edir. 

Vələs meşələri sahəsinə görə respublikamızda 3-cü yeri tutur. Onun 

ümumi sahəsi 185 min hektar olub, respublikamızın meşəlik ərazisinin 

25 faizə  qədərini təşkil edir, ümumi oduncaq ehtiyatı 23 milyon 

kubmetrdir. 

Hazırda dağ meşələrinin qeyri qənaətəbəxş vəziyyəti təşviş doğurur. 

Burada bütün meşələr qoruyucu əhəmiyyətə malikdir. Burada aparılacaq 

hər bir tədbir mövcud meşələrin qoruyucu funksiyasını yüksəltməyə 

doğru yönəldilməlidir. 



 

 

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

95 


 

Böyük Qafqazın aşağı dağ-meşə qurşağı 

 

DAĞ TEXNİKİ REKULTİVASİYA – texniki rekultivasiyanın 

növlərindən biri. Faydalı qazıntıların çıxarılması  və emalı zamanı 

pozulmuş torpaqların rekultivasiya mərhələsidir. D.t.r.-nin optimal həlli 

dağ işlərinin bir hissəsi olub, əsasən istismar texnikası vasitəsi ilə yerinə 

yetirilir. 

DAĞDAĞAN FƏSİLƏSİ  –  (Celtidaceae).  Fəsiləyə 9 cins və 80 

növ daxildir. Qafqazda və Azərbaycanda təbii halda 3 növü bitir. 



Qafqaz dağdağanı (C.caucasica). Respublikamızda Böyük və Kiçik 

Qafqazda, Qobustanda və Lənkəran ovalığında, əsasən qayalıqlarda bi-

tir. 

Hamar dağdağan  (C.glabrata). Azərbaycanda, Böyük və Kiçik 

Qafqazda dəniz səviyyəsindən 1000 m yüksəkliyə  qədər meşələrin 

tərkibində, Naxçıvanda, Lənkəran ovalığında bitir. 

Turnefor dağdağanı  (C.tournefortii) respublikamızda Naxçıvanda 

dağlıq, qayalıq və quraqlıq yerlərdə bitir.   



Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

96 


 

Qafqaz dağdağanı 

DAĞLAR – 1) dağlıq ölkələr, dağ sistemləri – yer səthində ətraf dü-

zənliklərdən yüksəkdə olan, daxilində hündürlükləri xeyli və  kəskin 

fərqlənən sahələr. Mənşəyinə görə D. vulkanik, erozion və tektonik olur. 

2) Yer səthində  təcrid olunmuş zirvələr və silsilələr formasında olan 

qalxmalar da (dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 200 m-dən çox olan) D. 

adlanır. 



 

 

Böyük 

Qafqazda 

Tufan dağı 

(avqust 

ayında)

 

DAXİLİ SU HÖVZƏSİ: bax kontinental su hövzəsi. 

DAİMİ DONUŞLUQ (ÇOXİLLİK)  – Arktik səhra zonasında, 

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

97 


 

həmçinin tundra və tayqa zonalarında dağ süxurlarının üst qatının uzun 

müddətdə (əsr, min illər) sıfıra və mənfi temperaturadək soyuması. 

DAİMİ POPULYASİYA – İlboyu müəyyən arealda məskunlaşmış 

populyasiya. D.p. öz arealından seyrək hallarda çıxır. 



DALĞA, SAY DALĞASI (həyati, populyasiya d-sı)  – bütün 

növlərə aid olub populyasiyaya təsir göstərən abiotik və biotik amillərin 

təsiri nəticəsində dövri və qeyri-dövri olaraq fərdlərin sayının 

dəyişməsi. Say dalğası az saylı populyasiyaların qalması üçün təhlükəli 

hesab olunur. 

DANADİŞİLƏR  (Gryllotalpidqe) – düzqanadlılar dəstəsindən 

həşəratlar fəsiləsi. D.-in 45-dək növü məlumdur. Azərbaycanda 2 növü 

yayılmışdır. Rütubətli torpaqda yaşayır. Gündüzlər torpağın altında 

qalır, axşamlar üzə çıxır. Bitkilərin yeraltı hissəsi, soxulcan və həşəratla 

qidalanır. Suvarılan torpaqlarda bitkilərin yeraltı hissəsini zədələməklə 

bağ və bostanlara böyük zərər verir. 



DAŞ KÖMÜR – bitki mənşəli bərk çökmə süxuru. Bitki kütləsinin 

tədrici kimyəvi və fiziki-kimyəvi çevrilmələrə  məruz qalması yolu ilə 

daş kömürün əmələ gəlməsi prosesi aşağıdakı mərhələləri keçirir: torf-

qonur kömür – daş kömür – antrasit. Daş kömürün əmələ  gəlməsi 

nəticəsində çöküntüdə karbonun miqdarı artır, oksigen isə azalır. Daş 

kömürün yaşı 350-250 milyon ilə  bərabərdir. Onlardan ən qədimi 

antrasit sayılır, o, özündə 95%-dən artıq karbon saxlayır, tərkibində 

hidrogen azdır, yandırdıqda demək olar ki, uçucu məhsul vermir. 



DAŞ QUTU QƏBİRLƏRİ – dağ və dağətəyi r-nlar üçün xarakterik 

dəfn abidələri. Tunc dövründə daha geniş yayılmışdı. D.q.q. düzbucaqlı 

formada olur, hər tərəfinə və üstünə sal daşlar qoyulurdu. Bəzən üstündə 

kurqanlar ucaldılırdı. Azərbaycanın çox yerində (Daşkəsən, Gədəbəy, 

Dağlıq Qarabağ və s.). D.q.q. e.ə. 2-ci minilliyin ortalarından eramızın 

6-7 əsrlərinədək mövcud olmuşdur. 



DAŞQIN – çayların su rejimində hər il təkrar olunan dövr. Qarın və 

buzların  əridiyi, yağışın  ən çox yağdığı vaxtda olur. Çayların suyunun 

artması, səviyyəsinin qalxması, yatağın tamamilə su altında qalması, 

bəzən də sahilləri basması ilə səciyyələnir. Çayların illik axamının 60-

80%-ə qədəri D. dövrünə düşür. 

DAŞLAŞMIŞ QALIQLAR – keçmiş geoloji dövrlərin çöküntü 


Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin 

PREZİDENT   KİTABXANASI 



────────────────────────────────────────── 

98 


 

süxurlarında qorunub qalmış heyvan və bitki qalıqları. Daşlaşma prosesi 

suda həll olunmuş karbonatlar, sulfatlar, fosfatlar, sulfid birləşmələri 

çürümə  nəticəsində heyvan qalığında  əmələ  gəlmiş boşluqlara dolur, 

skelet və ya onun hissələri tədricən qeyri-üzvi maddələrlə əvəz olunur. 

Nəticədə heyvanın skeleti, yaxud onun bir hissəsi get-gedə daşlaşır və 

D.q. əmələ gəlir. 

DAUN XƏSTƏLİYİ  – oliqofroniyanın formalarından biri. Özünü 

fiziki inkişafın ləngidilməsində, daxili sekresiya vəzilərinin fəaliyyətinin 

pozulmasında və eybəcərliyin yaranmasında göstərir. 

DAVAMLI ÇİRKLƏNDİRİCİ (parçalanmayan) – kimyəvi 

davamlı olub maddələrin təbii dövranına daxil olmur, odur ki, mühitdə 

çox yavaş dağılır (parçalanır). Bu cür çirkləndiricilər (civə  və duzların 

bəzi fenol birləşmələri, üzvi xlor pestisidləri) çox vaxt orqanizmin qida 

zəncirində  yığılıb qalır, maddələr mübadiləsi və  tənəffüsün normal 

gedişini pozur, ekosistemin məhsuldarlığını  aşağı salır,  ətraf mühitin 

keyfiyyətini pisləşdirir. 

DAVAMLILIQ İNDEKSİ – fitosenozda növ və ya populyasiyanın 

davamlılıq göstəricisi. Fitosenoz kütləsinin və ya miqdarının (sayının) 

çoxillik hesablanmış variasiya əmsalı (

ν) əsasında təyin oluna bilər Js = 



100 – V


Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   60


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling